Tímarit lögfræðinga - 01.06.1990, Blaðsíða 49

3.2. Tímafrestir
Gerðardóma er unnt að ógilda af ýmsum ástæðum sem taldar eru upp í 12. gr.
gerðardómslaganna. Verður nánar um það fjallað síðar. Ógildingarástæður
þessar geta verið fyrir hendi frá upphafi gerðarmeðferðar, þær geta einnig
komið til við málsmeðferðina og loks geta þær átt sér stað eftir að gerðarmál var
tekið til dóms.
í 2. mgr. 12. gr. gerðardómslaganna kemur fram sú meginregla að aðili
gerðarmáls verður að vekja athygli á því atriði sem valdið getur ógildingu
gerðardóms og mótmæla því við gerðarmenn strax og tilefni gefst til. Geri hann
það ekki getur afleiðingin orðið sú að ekki sé unnt að ógilda gerðardóm sem ella
hefði mátt ógilda. Reglan er byggð á þeim sjónarmiðum að aðilar eigi ekki að
geta geymt sér ástæður til ógildingar þar til þeir sjá hvernig gerðarmáli reiðir af.
Sá sem telur rétt á sér brotinn á að skýra frá því strax. Hann hefur enga réttmæta
ástæðu til þess að geyma sér að gera fyrirvara út af því þar til síðar og slíkur
málflutningur er að auki til þess fallinn að baka gagnaðila tjón og skapa
réttaróvissu. Þetta á þó ekki við í tveimur tilvikum, þ.e. þegar mótmælin gátu
ekki skipt máli og þegar afsakanlegt var að slík mótmæli komu ekki fram.
Gert er því ráð fyrir að í vissum tilvikum skipti mótmæli aðila ekki máli. Svo er
t.d. ef gerðarmenn hafa vissar skyldur lögum samkvæmt sem þeim ber sjálfum
að sjá um að sé fullnægt. Dæmi um þetta er ef gerðarmaður, sem er bróðir aðila,
tekur sæti í gerðardómi eða ef málatilbúnaður er svo óskýr að ekki er unnt að
gera sér neina viðhlítandi grein fyrir málavöxtum og málsástæðum. í hvorugu
þessara tilvika mætti gerðardómur kveða upp dóm hvað svo sem liði mótmælum
aðila. Ennfremur má vera að afsakanlegt sé að aðili setji ekki fram mótmæli. Það
getur t.d. verið ef aðili gerðardóms öðlast ekki vitneskju um atriði, sem unnt er
að byggja á ógildingu, fyrr en eftir lok gerðarmáls, t.d. um það að gerðarmaður
hafi verið vilhallur. Þetta á ennfremur við þegar atvik sem byggja má ógildingu á
gerðist ekki fyrr en eftir málflutning aðila. t.d. þegar gerðardómurinn sjálfur er
annmörkum háður, svo sem ef hann er órökstuddur.
Eftir að gerðardómur liggur fyrir gilda engir sérstakir málshöfðunarfrestir til
að koma fram ógildingu. Hins vegar koma þá til almennar reglur um tómlæti
sem líkjast þeim reglum sem fyrr er frá sagt enda studdar svipuðum rökum. Sá
aðili sem tapað hefur gerðarmáli hefur þó ávallt eðlilegan umþóttunartíma til
þess að taka ákvörðun um að höfða mál til ógildingar. Þessi umþóttunartími
getur þó tæpast hafist fyrr en gerðaraðila mátti vera kunnugt um ógildingará-
stæðuna.
43