Akranes - 01.04.1958, Síða 25

að k'ila herlogadæmin af hendi við Þjóð-
verjfu Þeir vöknuðu við vondan draum,
og sáu nú um seinan, að þeir höfðu
hvorki þekkt sjálfa sig rétt eða mótstöðu-
menn sína, en látið hégómlegt þjóðar-
dramb og öfgafulla þjóðernistilfinningu
leiða sig afvega. Þjóðin snerist af alefli að
verklegum umbótum; herópið varð nú
meiri og notasælli fræðsla, rneiri verzl-
un, meiri afurðir, m. ö. o. efnalegt og
andlegt. sjálfstæði. Lýðháskólar þjóta upp,
józku heiðarnar vai farið að rækta af
kappi, bændur ganga í alls konar sam-
vinnufélagsskap o. s. frv. En í bókmennt-
unum markar það stefnubreytinguna, er
Georg Brandes tekur að halda fyrirlestra
sína við háskólann 1871.
Hann var þá 29 ára gamall, hafði
stiiTidað fagurfræði við háskólann og
tekið þar próf með miklu lofi rúmlega
tvítugur, verið svo á ferðalagi til frekari
lærdóms og frama um Þýzkaland, Eng-
land og Frakkland öðru hvoru 7 árin
næstu og kynnzt þar stefnum þeim, er
þá höfðu rutt sér þar til rúms í heim-
'Spcki og skáldskap. Sérstaklega var harm
hugfanginn af kenningum Stuart Mills
i heimspeki, og Taine’s í bókmenntasögu
og fagurfræðum. Um þær vildi hann
fræða landa sína og umfram allt opna
þeim útsýni, fræða þá um hvað var að
gjörast úti í stóru menningarlöndunum,
hvaða andlegar hreyfingar þar mörkuðu
stefnuna. Honum fannst Danir hafa byrgt
sig inni; þeim hefði farið eins og maimi,
sem aldrei fer út úr húsi og lokar vand-
lega að >sér öllum dyrum og gluggum,
hleypir jafnvel hlerum fyrir gluggana til
að byrgja fyrir útsýnið. Nú vildi hann
hleypa inn nýju lofti í stað gamla, fúla
kyrstöðuloftsins og taka hlerana frá
gluggunum. Rómantíkin, sem Danir lifðu
enn á, var orðin úrelt, enda flestir merkis-
berar hennar í Danmörku úr sögunni og
AKRANES
aðrir smærri spámenn komnir í þeirra
stað. 1 stóru menningarlöndunum var hún
löngu komin undir græna torfu og ný
stefna komin i staðinn, er sneri sér að nú-
tíðinni og vildi sýna lífið eins og það er,
en ekki í neinum hillingum, langt fyrir
ofan allan veruleik. Þetta ættu dönsku
skáldin og listamennimir líka að gjöra, en
hætta að velgja upp aftur og aftur gamla
rómantíska grautinn, þvi að þótt hann
kynni að hafa verið góður á sínum tima,
þá væri nú komin önnur öld, sem þyrfti
að hafa listabúning við sitt hæfi og ekki
væri bjóðandi uppvelgd andleg fæða frá
liðnum tíma, tíma, sem var allur anriar
og hafði önnur hugðarmál en nútíðin.
Víst er það gott verk að hleypa inn
nýju lofti og veita gamla kyrstöðuloft-
inu útrás, en ekki er víst að allir kunni
að meta það eða þakka. Súgur og kuldi
getur verið í för með nýja loftinu, ekki
sízt ef allar dyr og gluggar eru opnaðar
i einu upp á gátt, og værukærum mönn-
um og kulvísum kann að finnast óþægind-
in af því meiri en svo að loftbreytingin
sé tilvinnandi. Það má og virðast að eng-
um þyrfti að vera ami í því að taka
hlerann frá gluggunum svo að útsýnisins
njóti, en ef sá sem inni fyrir er, hefur
talið sér trú um, að hann búi i glæsileg-
asta húsinu, en sér, þegar hlerarnir eru
teknir, að aðrir eiga miklu stærri og veg-
legri hús, þá má vel vera að hann reið-
ist þeim, er tók hlerana og svipti hann
þeirri sælu ímyndun, að húsið hans væri
prýðilegra en öll önnur. Þannig verður
skiljanleg mótspyrna sú, .sem Georg
Brandes fékk, einkmn hjá þjóðernis- og
frelsisflokknum svo kallaða, sem reyndar
var kominn á fallandi fót er hér var
komið, og hjá skáldum þeim og ritliöf-
undum, sem enn héldu tryggð við róman-
tisku stefnuna, enda verður þvi ekki neit-
að að hann opnaði nokkuð ógætilega og
93
L