Fjölnir - 30.10.1997, Síða 81

Fjölnir - 30.10.1997, Síða 81
Jón Hallur Stefánsson Gimsteinar í sorpinu um sínum: „Ekki skildi ég þetta, en sjálfsagt hef- ur þetta fert mér eitthvað gott.“ Lengsta vitrunin er ítarleg lýsing á þeim Njáli og Bercþóru einsog þau lim út þegar þau lögðust útaf til að brenna inni. Og Grettir Ásmundarson hefúr líka látið sjá sig: Mig langar að minnast á, þegar ég sá Gretti. Það var eitt kvöld, að ég er háttuð, þá sé ég þar sem kemur niður að mér mannshöjuð, ogþá heyri ég rödd, sem segir: „Þetta er nú Grettir. “ Hann var ábúðarmikill í andliti og stórskorinn og rauðbirkinn. Ekki brá mér neitt viðþetta, því að mérfannst eins og ég hefði þekkt hann fyrr. Stöku sinnum dreymir Helgu drauma eða sér sýnir sem hún telur sig hafe ráðið, til að mynda hefúr hún séð „f skyggni" mikið af flaggstöngum kvöldið áður en Sveinn Björnsson lést og setti það í samband við fráfall hans. Oftar er hún hins vegar hlutlaus skrásetjari, tekur stundum fram að merking vitrananna sé henni hulin, en í sumum tilfellum þarf hún þess ekki: Mig langar að rifja upp til minnis sýn, er égsá fyrir nokkru. Hún er á þessa leið: Mér virtist ég sjá nokkuð stórt fell, þó í jjarska, en út úr þessu felli sé ég hvar mannshónd kemur, en höndin var að sjá eins ogföst í umgjörð, sem líktist eins og tiglóttum steinum. Þegar ég hafði horft á þetta um stund snerist höndin við ogsýndi mér í lófann, en hann var tómur. En í sama bili kemur önnur hönd sem eins oggrípuryfir hina og lokar hinni hendinni og viðþað hverfa báðar hendumar. Var þá þessi sýn horfin. Það skiptir máli hvers vegna ég hrífst af þess- um textum, en ég er ekki viss. Frekar en að þeir séu sérlega vel skrifeðir þá er einhver heillandi blátt áffam einlægni í þeim, trúartilfinningin er svo sönn, fúllvissa höfúndarins svo mikil um að hún sé að miðla mikilsverðum fregnum, þó að manni sjálfúm finnist þessir textar ekki hafe neitt hagnýtt eða trúarlegt gildi fyrir aðra en hana sjálfe. Umffam allt er maður glaður og þakklátur fýrir það örlæti hennar að leggja til þess kostnað og fýrirhöfn á gamals aldri að deila með okkur þessum hluta af lífi sínu. Á titilsíðunni er mynd af Helgu þar sem hún situr á peysufötunum sínum með laglegt gull- armband um hægri úlnlið, ljóshærð kona milli tvítugs og þrítugs, myndi ég segja, með stóra eyrnasnepla, lítinn munn og dapurlegt en leit- andi augnaráð. Hún var fedd árið 1880. Hórdómur oq liffslciðí Einhvers staðar á útjaðri erótískra bókmennta eða kynlífeffásagna er lítil bók ffá árinu 1926 sem ber það siðsamlega nafh Ást og hjónaband Höfúnd- urinn kaus að kalla sig St. H. Borcar, kannski af því að St. H. var skammstöfúnin hans og hann borgaði útgáfú bókarinnar sjálfúr. Undirtitill bókarinar er „Endurminningar úr ásta- og hjóna- bandslffi ungs Reykvíkings" og sannleikurinn er sá að eitthvað við textann fer mann til að álykta að ffásagnirnar sem hann hefúr að geyma séu ekki tómur skáldskapur. Höfúndurinn ferir ef- laust í stflinn, slær kannski saman, en þetta em alls engar uppáferðasögur, tilfinrúngin á bakvið ffásögnina virðist vera raunsönn og stemmningin sem hún miðlar sannferandi. Og það er einmitt andblær bókarinnar sem kemur á óvart. Bókin er gefin út fýrir stríð, sem manni hefúr skilist að marki einhver tímamót í siðferðislegum efnum, en Ást og hjónaband dregur upp mynd af til- finrúnga- og ástalífi sem mér í sakleysi mínu hefði aldrei dottið í hug að tengja þeirri kynslóð sem hér er í aðalhlutverkum. Sagan hefet í barnæsku sögumanns, sem er af broddborgarafjölskyldu í Reykjavík og má ungur þola strokur og kjass gestkomandi kvenna. Ein þeirra, móðir jafúöldm hans sem hann er svolítið skotinn í, flekar hann fjórtán ára. Lameskur málshátmr segir að sérhver skepna sé döpur eftir að hafe eðlað sig. Það er vissulega satt um sögu- manninn að þessu sinni. Þegar vtman rann af mér grúfði ég mig skjálf- andi og máttvana ofan í koddann. — Og ein- hver óskiljanlegur viðbjóður greip mig. — Og nú fann ég það, sem ég hafði ekki orðið var við áður, að sterkur vínþefúr barst með andardrœtti hennar. Hún strauk hár mitt og laut ofan að mér til að kyssa mig; —þá kipptist ég ósjálfrátt við eins og í hryllingi. — Éggrújði migfastar ofan í koddann, — þorði ekki að líta upp oggat ekkert sagt. Svo fór hún fram úr rúminu. — Augnabliki síðar bauð hún góða nótt ofurlágt og fór út úr herberginu án þess að kveikja. Samt sem áður hellir hann sér effir þetta út í lostafúllt líferrú. Kaflar bókarinnar fjalla hver á fetur öðrum um eftirminnilegustu ástar- eða kynlífeævintýr hans þangað til hann finnur sér eiginkonu, sem er fýrrnefúd dóttir fjölskylduvin- konunnar sem „vígði hann í musteri Venusar". Fljódega kemur þó í ljós að sú stúlka er alveg jafú siðlaus og hann sjálfúr og bókinni lýkur með algjörum ósigri ástarinnar og hjónabandsins. Sögumaðurinn kemur að konunni í rúminu með heimilisvininum, og tilkynnir henni að hún sé honum einskis virði lengur og hann muni leita til annarra kvenna. Égatla ekki að reyna að lýsa öllum þeim ókvaðum af svívirðingum sem við létum rigna hvortyfir annaðþá. Við vorum bæði alóð, blinduð afhatri og andstyggð. En það var eins og hún hrakti fyaman i mig hverju orði, glóandi afstorkun og heifi. Égfékk að vita, að hún hafði aUtafhaldiðfyam hjá mér, alltfrá þvi rúmum mánuði eftir gijtingu okkar, — og samband hennar við Bjama var t.d. orðið margra vikna gamalt. Nú munu flestir gera ráðfyrirþví, að við hefðum skilið. En þegar mesti ofyinn rénaði, kom okkur saman um að reyna að halda hinu ytrayfirskini einsogogsvo margir „heiðvirðir borgarar". — Fjölskyldur okkar beggja eru mikilsmetnar hér i betnum og hafa samanlagt yfir miklum auð og völdum að ráða. ÖU borgaraleg skynsemi og hið „praktiska sjónarmið“ mæltu því með, að við létum sem ekkert vari. Það sem einkennir þessa bók öðru ffemur er að um leið og sögumaðurinn lýsir miklu ffjáls- lyndi á kynferðissviðinu fordæmir hann um leið athafúir sínar þannig að textinn er gegnsýrður af sjálfefýrirlitningu og í raun djúpri andstyggð á manneskjunni. Sá beiski tónn lífeleiða sem ffá- sögnin endar á fer enn meiri þunga ef maður tengir sögulokin við titilinn: ffásögnin gefúr sig ekki út fýrir að vera raunasaga eins manns heldur úttekt á fýrirbærunum ást og hjónabandi. Eitt af því sem er heillandi við þessa sögu er spurningin fýrir hvern hún hafi eiginlega verið skrifúð og til hvers. Frásögrún virkar ekki kyn- ferðislega æsandi, til þess er andstyggð á kynlífi, og konum, of rfkur þáttur í textanum: sögumað- urinn iðrast alls sem hann hefúr gert í þeim efú- um. í þessu sambandi verður spurningin um höfúndinn áleitin, kannski er tóm heimska að trúa orði af því sem sögumaðurinn segir, og ef maður gerir það ekki fer textinn allt annað vægi, til dæmis gæti höfúndurinn haff þann sviksam- lega tilgang með ffásögninni að fletta ofen af meintu siðleysi reykvískra broddborgara. Ég segi „sviksamlega tilgang" vegna þess að í því dæmi væri sannleiksyfirbragð textans ef til vill ekki ann- að en bragð til að gefe felskar upplýsingar um stétt manna sem höfúndurinn tilheyrir alls ekki endilega sjálfúr. Reyndar ætti að vera hægt að ganga úr skugga um þetta atriði, rétt nafii höfúndarins er skráð í Gegni, tölvuskráningar- kerfi Háskóla- og Landsbókasafús og með smá grúski ætri að vera mögulegt að komast að helstu æviatriðum hans. Ég hef ekki gert það og ein- hvern veginn þykir mér skemmtilegra að þetta sé sem minnst á hreinu. Fjórði og síðasti bókartitillinn sem ég dreg hér upp úr pússi mínu, sem dæmi um skemmtilegar bækur sem fáir hafa tækiferi til að lesa, er af ævisögulegum toga, nánar til- tekið á það við um fýrri helm- ing hennar. / Bókin heitir Angantýr eftir ElInu Thoraren- SEN, kom út árið 1946 og er ein áhrifamesta ástar- saga sem ég hef lesið á íslensku. Einsog margar góðar ástarsögur er saga Elínar raun- saga. Hún hófet í júlí árið 1915 þegar hún var 34 ára gömul ffáskilin einstæð móðir sem starfrækti litla mat- stofú í bænum fýrir kostgangara. Þangað kom 18 ára piltur utan af landi, Jóhann Jönsson skáld og þau Elín urðu ástfengin. Fyrri hluti Angantýs hefúr að geyma minningabrot Elínar ffá því rúma ári sem samband þeirra Jóhanns stóð yfir, seinni hlutinn hefúr hins vegar að geyma texta sem Jóhann gaf henni. Angantýr var nafúið sem hún kallaði elskhuga sinn, hann kallaði hana Brynhildi. Þótt textar Jóhanns hafi vitanlega bókmennta- gildi, flestir þeirra birtust held ég hvergi nema í þessu kveri, þá hefúr ástkona hans semsagt vinn- inginn í áhrifemætti orðanna. Hún skrifeði bókina sína á effi árum, þrjátíu árum effir að ástarsam- bandinu lauk, og hvert hversdagslegt atvik sem hún lýsir er tært og skýrt og þrungið tilfinningu, ekki máð heldur finslípað af árunum. Sumarið 1916 var mjög erjitt aðýmsu leyti. Það voru veikindi á heimilinu, og ég hafði mikið að gera. Angantýr var oft sáryfir því, hvað ég átti lítinn tima handa honum, en oji sat hann hjá mér á kvöldin, og sérstaklega man ég eftir á laugardaginn fyrir hvítasunnu. Þá var mikið að gera, eins og vant erfyrir hátiðir, og um kvöldið efiir mat var ég að sauma, og Angantýr sat hjá mér. Þegar klukkan var orðin tólf, spurði Angantýr, hvort ég ætlaði ekki að fara að hátta, en ég sagði, sem var, að ég þyrfti að Ijúka því sem ég var að sauma, fyrir morgun- daginn. Þá sagði Angantýr: „Elsku Brynildur min! Ég œtla að vera hjá þér; égget ekki vitað, aðþú vakir ein. “ Klukkan jjögur um morgun- inn jðr hann heim; þá var ég búin að Ijúka saumunum. Það var fagurt veður um morgun- inn, ogégstóð viðgluggann í stofunni og horfði á (jtir Angantý, þegar hann gekk út í Þinghoíts- strœti í morgunsólinni. “ Angantýr er að mörgu leyti barnaleg bók, hún er ekki beinlínis skrifúð af stílfimi, er sums staðar klaufeleg og jafúvel smekklaus, á mælikvarða „góðra bókmennta“, en tilfinningarnar í henni eru svo falslausar og tjáningin svo einlæg að gallar hennar verða kostir, sönnun þess að hér séu engin brögð í tafli. Samt eru upplifenir ástvinanna alls ekki lausar við bókmenntaleg áhrif, finnst manni: þetta er síðrómantfskt ástarævintýri, fýrirffam dæmt til að enda með aðskilnaði og ævilöngum trega. ffledhb 'IMMMRW „Staðan íjaðarbók- menntum okkar er semsagt þessi: því miður eru varla skrifaðar óvenjuleg- ar bœkur að neinu ráði miðað viðþað sem áður var, hún er horfin þessi alþýðlega og einlœga hefð sem haldið var uppi afáhuga- mönnum sem voru Vtð ætluðum að lifa og deyja saman, einsog segir í ævintýrunum, og ofi, þegar fegurst var veður að kvöldi dag, sagði Angantýr við mig: ,A svona fbgru kvóldi vilégdeyja meðþér, Brynhildur!" „En ég vil lifa meðþér, Angantýr!" Við fengum hvorki að lifa né deyja saman. Ædunin með þessari grein og þessu lida úrtaki er að minna á þennan bráðskemmtilega geira af bókmenntaarfinum og gefe örlítið hugboð um hvað í honum er að finna. Það er off eitthvað gjörsamlega ósvikið í þessum verkum sem snerrir mann á innilegri hátt en verk sem eru kannski sett saman af meiri þekkingu og list. Þau veita okkur bernska ánægju, smndum kímni blandna, en ég held að það væru stór mistök að nálgast þessar bækur til að gera grfn að þeim, því meðal annars minnir þessi deyjandi deild okkur á að bækur þurfe ekki að vera einsog þær eiga að vera. ■ óbundnir reglum og mörkum bók- menntagreina. Nú eru flestaUar bœkur auðjlokkanlegar, enda eru þar skrif- aðar með hliðsjón afþví hvemig bæk- ur eiga að vera. “ Fjölnir hnust '97 81
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100

x

Fjölnir

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Fjölnir
https://timarit.is/publication/985

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.