Morgunblaðið - 25.11.2022, Qupperneq 30

FRÉTTIR
Tækni og vísindi30
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 25. NÓVEMBER 2022
Hágæða fóður fyrir hunda og ketti
100% náttúlegar og ferskar afurðir
Hátt hlutfall af próteini
Bætir meltingu, liði og feld
Bætir ofnæmiskerfið
L i f and i v e r s lun
fy r i r ö l l gæ ludýr
Kauptúni 3, Garðabæ | Skeifan 9, Reykjavík | Sími 564 3364 | www.fisko.is | Opið virka daga 10-19, laugardag 10-18, sunnudag 12-18
100%
NÁTTÚRULEGAR
AFURÐIR
20%
FERSKT
KJÖT
..kíktu í heimsókn
SVIÐSLJÓS
Stefán Gunnar Sveinsso
sgs@mbl.is
Það ríkti mikil spenna á Canaver-
al-höfða á miðvikudaginn fyrir viku,
þegar Artemis I-leiðangurinn hóf
þar för sína til tunglsins. Þegar hafði
þurft að fresta geimskotinu í tvígang
í ágúst og í september og voru því
miklar vonir bundnar við að betur
tækist til nú.
Allt gekk að vonum, og SLS-eld-
flaugin hóf sig til skýjanna undir
miklum drunum, en flaugin er sögð
sú stærsta og öflugasta, sem nokkurn
tímann hefur verið byggð. SLS-kerfið
eða Space Launch System á ensku, er
enda 100 metra hátt, eða jafnhátt og
32-hæða hús, og flaugar þess mynda
kraft upp á 39 meganjúton, sem er
hið mesta sem mælst hefur.
Nú, rúmri viku síðar, er Artemis
I-leiðangurinn sagður vera á góðri
áætlun, en geimfarið sjálft, sem
kennt er við Orion, hefur nú flogið
yfir tunglinu í um 100 kílómetra fjar-
lægð og hafið siglingu sína á fjarlægri
sporbraut um tunglið.
Mun farið þar ferðast rangsælis í
kringum tunglið miðað við snúning
þess, og um leið mun það slá met
Apollo-13 geimfarsins um lengstu
vegalengd sem geimfar, semætlað er
mönnum, hefur ferðast frá jörðunni,
en áætlað er að Orion muni fara um
450.000 kílómetra frá jörðunni. Þá
verður farið kallað af tunglbraut-
inni og sent aftur heim á leið, en
gert er ráð fyrir að það muni lenda í
Kyrrahafinu hinn 11. desember næst-
komandi.
Grunnur að næstu ferðum
Þó að einungis sé um mannlausa
ferð að ræða er því ljóst að Artem-
is I-leiðangurinn markar tímamót í
geimferðasögumannkynsins. Aðaltil-
gangur leiðangursins nú er að sanna
að Orion-farið sé nægilega öruggt til
þess að flytja menn til tunglsins, og
það sem skiptir ekki síður máli, aftur
til baka heim heilu og höldnu.
Gangi allt að óskum í leiðangrin-
um nú, má gera ráð fyrir að Artemis
II-leiðangurinn leggi af stað einhvern
tímann á árinu 2024, en þá verða
geimfarar um borð, og ári síðar er
stefnt að því að mannkynið stígi aftur
fæti á tunglið, í fyrsta sinn frá því í
desember 1972 þegar Apollo 17-leið-
angurinn flutti síðustu tunglfarana
þangað.
Að þessu sinni stefnir Banda-
ríkjastjórn að því að senda fyrstu
konuna til tunglsins, sem og fyrsta
tunglfarann sem ekki er af hvítum
uppruna, en til þessa hafa allir sem
stigið hafa fæti á tunglið verið hvítir
karlmenn.
Artemis-leiðangurinn til tunglsins
er þó einungis fyrsta skrefið að risa-
stóru stökki út í geiminn, þar sem
Bandaríkjamenn hafa nú þegar ein-
sett sér að senda menn til Mars fyrir
árið 2033, en þó þykir líklegt að fresta
þurfi þeim áformum um nokkur ár.
Stefnt að varanlegri stöð
En hvað kemur næst eftir að mann-
kynið snýr aftur til tunglsins? Hvíta
húsið og bandaríska geimferðastofn-
unin NASA kynntu fyrr í þessari viku
áform um að setja á fót varanlega
bækistöð á tunglinu, sem jafnframt
myndi aðstoðamannkynið við að nýta
sér þær auðlindir sem þar er að finna.
Stefna Bandaríkjamenn meðal
annars að stórauknu rannsóknar-
og vísindastarfi á tunglinu, auknu
samstarfi við önnur geimferðaríki og
að koma á fót samskiptaneti í geimn-
um. Fengi NASA allt sitt frammætti
jafnvel gera ráð fyrir að kjarnorkuver,
eitt eða fleiri, yrði reist á tunglinu,
auk þess sem námugröftur eftir
sjaldgæfum steinefnum og málmum
yrði settur á laggirnar á tunglinu.
Vandinn við áætlunina er kannski
helst sá, að ekki er víst að önnur
geimferðaríki taki jafnvel í hana og
Bandaríkjamenn myndu vilja. Sam-
skipti Bandaríkjamanna við bæði
Rússa og Kínverja eru ekki góð um
þessar mundir vegna ástandsins
á jörðu niðri, og fyrirsjáanlegt er
að ríkin þrjú, sem og önnur geim-
ferðaríki, muni jafnvel keppast um
þær auðlindir sem hægt er að finna
á tunglinu. Slíkt gæti aftur leitt til
árekstra milli ríkjanna á jörðu niðri
til viðbótar við þær deilur sem þau
eiga nú þegar í.
lArtemis I-leiðangurinn þykir hafa gengið mjög vellStærsta eldflaug sem byggð hefur veriðlUndir-
búningur fyrir mannaðar tunglferðirlHáleitar hugmyndir NASA um framtíð mannkynsins á tunglinu
Aftur stefnt að risastóru stökki
AFP/NASA TV
Bláa perlan Jörðin og tunglið sjást hér á þessari ljósmynd úr Orion-geimfarinu, sem flaug í vikunni um 100 kílómetrum fyrir ofan yfirborð tunglsins.
Skotið á loft 16. nóvember
7
8
9
10
11
12
7
8
9
11
12
13
14
10
Geimskot
Kennedy-geimferðamiðstöðin
Losað frá
Eldflaugar, hlífar,
neyðarkerfi
Farið af tunglbraut
Orion heldur til
baka
Áhafnarklefi
skilinn frá
Komið inn í
lofthjúp jarðar
Lending í
Kyrrahafi
10 örgervihnöttum
sleppt á leiðinni
Efra þrepið skilið frá
Orion fer áleiðis til
tunglsins
Orion
Efra
þrep
Efra þrepið fer á
braut um sólu
Flogið yfir tunglinu
í um 100 km fjarlægð
Sporbraut um tunglið
Farið fer á braut um
jörðina
Sólarsellur Orion
virkjaðar
Artemis I
Heimild: NASA
Aðalvél skilin frá,
aðskilnaður
1
2
3
4
5 6
13 14
3
4
5
6
2
1
Leið til tunglsins
Ábraut um tunglið
Heimferð
Farið fer af braut um
jörðu áleiðis til tunglsins
n