Morgunblaðið - 22.12.2022, Blaðsíða 65

MENNING 65
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 22. DESEMBER 2022
H
ér er eitt hús í brenni-
depli um aldarskeið,
1884-1984, og sú starf-
semi sem þar fór fram,
nú jafnan kallað Farsóttarhúsið
eða Gistiskýlið. Bókinni er skipt í
fjóra hluta í samræmi við hlutverk
hússins á hverjum tíma. I. hluti
fellur á árin 1884-1903 þegar þar
var Sjúkrahús Reykjavíkur, en
einnig skóli fyrir verðandi lækna og
ljósmæður til 1912, en ári fyrr varð
læknaskólinn að læknadeild HÍ.
Það kom sér vel að sjúklingar voru
að jafnaði færri yfir veturinn þegar
stúdentar komu
til náms. Auð-
vitað fengust
læknar við alls
konar kvilla, t.d.
þurftu sjómenn
oft að láta gera
að sárum sínum
eftir hníf eða
öngul. II. hluti
lýsir árunum
1903-20 en þá var rætt um Gamla
spítalann. Í III. hluta er fjallað um
Farsóttahús Reykjavíkur 1920-68
og var þá einnig geðsjúkrahús
síðustu árin allt til þess að Borgar-
spítalinn hóf starfsemi. Vitnað er
í viðtöl við nokkra einstaklinga
sem dvöldust í húsinu lengri eða
skemmri tíma og þá fékk rýnir ekki
varist þeirri hugsun að þessa bók
hefði þurft að skrifa þegar fleiri
sjúklingar voru ofar moldu! Í IV.
og síðasta hlutanum er Gistiskýlið
undir, 1969-84; var raunar rekið allt
til 2014. Í tengslum við þessa sögu
er gerð grein fyrir ýmsum drykkju-
venjum aldarinnar og tilgreind
félög og samtök sem beita sér fyrir
vímuvörnum. Áfengissýki hefur nú
tekið við af meintum aumingjaskap
þeirra sem ekki stjórna drykkju
sinni.
Með þessu móti er sögð mikil
og fjölbreytt saga. Vikið er að
heilbrigðisástandi, bæði almennt
og með reynslusögum einstaklinga.
Lagasetning um þessi mál er kynnt
og læknar kallaðir á vettvang
og vikið að alþýðulækningum og
margvíslegum framförum í læknis-
fræði. Farsóttir voru margar. Mest
óttuðst menn bólusótt og mislinga,
en skarlatssótt og taugaveiki voru
einnig mannskæðar. Berklar voru
kannski ekki farsótt í venjuleg-
um skilningi, en landlægir fram
um miðja öld, hvíti dauðinn sem
pensilín bægði frá. Berklaveiki
náði hér hámarki 1920-30 og var þá
dánarorsök fimmta hvers manns
sem lést (169). Vel fer á að vekja í
því samhengi athygli á bók Elin-
borgar Lárusdóttur, Hvítu höllinni
(132-9). Baráttan við sullaveiki var
í algleymingi á fyrstu áratugum
aldarinnar en holdsveiki orðin fá-
gæt. Mænusótt stakk sér niður og
Akureyrarveikin 1948-9. Framfarir
í sýklafræði „skutu stoðum undir
nútímaskurðlækningar“ við upphaf
20. aldar (165) og bólusetningar
bættu um betur, einkum frá og
með fjórða tug aldarinnar. Sýklalyf
komu til sögunnar um miðja 20.
öld og voru bylting til batnaðar. Lyf
leystu þó ekki alla sögu sbr. kófið
síðustu misseri; sóttkví hafði ekki
verið beitt í tugi ára þegar veiran
byrjaði að grassera hér. Víða er
vikið að hreinlæti og mikilvægi
þess, en læknum og öðrum gekk
hægt að koma skikki á fráveitumál
og vatnsból; sýkingar vegna meng-
aðs vatns voru algengar. Sérstakur
kafli er um spánsku veikina.
Hér eru sagðar býsna skrautlegar
sögur af líkskurði læknanema. Ekki
var nóg framboð af líkum og það
sýnir tíðarandann að bæjarstjórn
Reykjavíkur samþykkti að fátækra-
nefnd mætti afhenda læknaskól-
anum lík fátæklinga sem höfðu að
öllu leyti verið á framfæri bæjarins
(148). Fjallað er um fólk sem bjó í
Þingholtsstræti 25 eða vann þar.
Þar voru stórveldi eins og t.d. Mar-
ía Maack sem veitti Farsóttahúsinu
forstöðu um áratugaskeið, þangað
til það var lagt niður. Kannski var
hún í senn gift starfi sínu þar en út
á við Sjálfstæðisflokknum, skelegg
kona og eftirminnileg öllum þeim
sem hana hittu; rýnir átti samtöl
við Maríu á efstu dögum hennar.
„Stórdrottningin og smákóngur-
inn“ var hún stundum kölluð (171),
lét af störfum 1964 rétt tæplega 75
ára gömul (174). Fólk á öllum aldri
lá á Farsóttahúsinu, sumir litla
hríð, aðrir nokkur ár. Fróðlegar og
jafnvel átakanlegar eru frásagnir
fólks sem dvöldust þar í æsku.
Sóttvarnir lituðust af pólitík í
drengsmálinu svonefnda árið 1921.
Inn í alla þessa sögu fléttast í
raun borgarsagan að nokkru leyti
þessi ár; sjónarhornið nær yfir
hina minnstu þegna, vinnuhjú
og fátæklinga, lesandi sér hvern-
ig borgin stækkar og kynnist
aðbúnaði fólks, snauðra sem ríkra.
Ýmsar örlagasögur einstaklinga
persónugera þann vanda sem við
var að etja. Félagssaga er þannig í
bland við heilbrigðissöguna og vak-
in er athygli á hvað mikið breyttist
með lögum um almannatryggingar
1936. Oft horfir Kristín Svava með
kynjagleraugum og lyftir upp í birt-
una konum sem voru ósýnilegar
sökum þess hvað störf þeirra þóttu
lítilmótleg eða hversdagsleg.
Mikil alúð hefur verið lögð við
myndaöflun og skýringartexta sem
bæta við meginmálið. Það er til
fyrirmyndar. Víða eru grænlitað-
ar síður eða opnur með myndum
af fólki, skipulagsuppdráttum,
bréfum, skjölum o.fl. Bókin er fal-
lega umbrotin með breiðri vinstri
spássíu sem myndir geta flotið út
á, tilvísanir neðanmáls. Í bókarlok
er afar nýtileg skrá um nöfn og
efnisorð. Kristín Svava er vand-
virkur fræðimaður, hefur góð tök á
máli og skrifar læsilega, sviðsetur
nokkra atburði í fullum trúnaði við
heimildir, breytir nöfnum þar sem
þarf að vernda persónur. Með sögu
eins húss breiðir hún sig yfir borg-
arlífið í eina öld og með örlagasög-
um einstaklinga persónugerir hún
gleði og sorg sem lituðu dagana.
Þetta er úrvalsbók og fallega búin
að heiman af hálfu Sögufélags.
Sögulegt hús
BÆKUR
SÖLVI SVEINSSON
Sagnfræði
Farsótt. Hundrað ár í
Þingholtsstræti 25 
Eftir Kristínu Svövu Tómasdóttur.
Sögufélag 2022. Innb., 350 bls., myndir,
enskur útdráttur, skrár.
Morgunblaðið/Ásdís
ÚrvalsbókAðmati rýnis er Kristín Svava er vandvirkur fræðimaður.
Listasafninu í Stokkhólmi gert að spara
Stjórnendur Listasafnsins í Stokkhólmi hafa tilkynnt
að til aðmæta rekstrarvanda safnsins verði það lokað
ekki baramánudaga heldur líka þriðjudaga frá ogmeð
nýju ári auk þess sem fyrirhuguðum sýningum verður
frestað. Frá þessu greinir SVT.
Á síðasta ári fékk safnið 12miljónir sænskra króna
frá ríkinu gegn því að hafa ókeypis aðgang. Frá ogmeð
áramótum verða allir safngestir eldri en 19 ára að
greiða aðgangseyri samtímis því sem styrkurinn hverf-
ur. „Ég hef ekkert ámóti því að fólk þurfi að greiða
aðgangseyri, en finnst tímasetningin ekki rétt þar sem
margar fjölskyldur og ungt fólk á þegar erfitt með að ná endum saman,“
segir Susanna Pettersson, stjórnandi hjá safninu. „Ég hef fullan skilning
á stöðu safna, en við verðum að forgangsraða almannafé á krísutímum,“
segir Parisa Liljestrand,menningarmálaráðherra Svía
Parisa Liljestrand
Hækkandi pappírsverð hefur áhrif
Hækkandi verð á pappír hefur
áhrif á útgáfustarfsemina í Dan-
mörku á næsta ári og verður sem
dæmi stórlega dregið úr prentun
bóka á glanspappír. Danska dag-
blaðið Jyllands-Postenhefur rætt
við fulltrúa frá þremur stórum
útgáfum, það erGyldendal, Gut-
kind og Lindhardt&Ringhof, til að
forvitnast umútgáfu næsta árs.
„Þetta [hækkandi pappírsverð]
bitnar illilega ámest spennandi og
skapandi vinnu forlagsins. Ég vona
því auðvitað að þetta tímabil gangi
hratt yfir og við getumaftur haldið
áframþar sem frá var horfið,“
segir Lars Boesgaard, starfandi
forstjóri hjá Lindhardt&Ringhof.
Bendir hann á að í sparnaðarskyni
verði ekki hægt að endurprenta
stórar og vinsælar ljósmyndabæk-
ur útgáfunnar ámeðan pappírs-
verð sé jafnhátt og raun ber vitni.
Í fréttinni kemur framað vegna
hækkandi pappírsverðs hafi prent-
kostnaður hækkað um25-40%milli
ára. Þar kemur einnig framað út-
gefendur vilji forðast það að þurfa
að fækka útgefnumbókumum
of og því sé gripið til þess ráðs að
hætta við útgáfu dýrustu bókanna.
Morgunblaðið/Einar Falur
Bækur Ljósmyndabækur eru oft á
tíðum prentaðar á glanspappír.
Leið til að eyða
„sovéskum áróðri“
Ráðamenn í
Kænugarði
hafa ákveðið að
skipta um götu-
heiti og fjar-
lægja styttur
sem vísa til
Rússlands. Frá
þessu greinir
AP. Gatan sem
nefnd var eftir
rússneska rit-
höfundinumDostojevskij verður
framvegis kennd við bandaríska
listamanninumAndyWarhol.
„Að endurnefna göturnar er leið
til að eyða þeim áróðri sem Sov-
étríkin þröngvuðu upp á Úkra-
ínu,“ segir Volodymyr Prokopiv,
talsmaður hjá borgaryfirvöldum í
Kænugarði.
Andy Warhol
Jólaveisla Emmsjé
Gauta í Háskólabíói
Jülevenner Emmsjé Gauta 2022
nefnast tónleikar sem tónlistar-
maðurinn Emmsjé Gauti heldur í
Háskólabíói í kvöld og á morgun.
„Hátíðin hefur fest sig í sessi sem
ein af jólahefðum þjóðarinnar
og flykkjast árlega þúsundir
Íslendinga í Háskólabíó til að
berja Jülevenner augum,“ segir í
tilkynningu.
Ásamt Emmsjé Gauta koma
fram Ragnhildur Gísladóttir,
Club Dub, Saga Garðarsdóttir,
Jesú Kristur, Úlfur Úlfur og Emil
Alfreð. Enn er hægt að fá miða
á tónleikana annað kvöld kl. 19
og 22. Miðar fást á vefnum tix.is.
Uppselt er á fjölskyldutónleikana
á morgun kl. 15 og tekið fram að á
kvöldsýningunum séu atriði sem
ekki eru við hæfi barna.
Fínn Emmsjé Gauti snýr aftur með
Jülevenner sem notið hefur vinsælda.
SKEIFAN 11
108 RVK. SPORTÍS SPORTIS.IS
S:520-1000
ÞÚ FINNUR JÓLAGJAFIRNAR HJÁ OKKUR!