Morgunblaðið - 22.12.2022, Blaðsíða 33

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 22. DESEMBER 2022
33
Ómar Ingi
Magnússon
Nýr þáttur kominn á mbl.is
Verjandi „sleggjumannsins“
Við höldum áfram með norsk
stórmál sem Elden hefur komið
að, tíminn er af skornum skammti
í þessu viðtali sem tekið var 10.
desember, blaðamaður þarf að
vera mættur á friðarverðlaunaaf-
hendingu í Ráðhúsinu í Ósló í síðasta
lagi stundarfjórðung yfir tólf, þá er
hætt að hleypa þangað inn. Hálftími
er hámarkið á stofu lögmannsins og
svo 800 metra spretthlaup.
Stærsta bankarán á Norður-
löndum var framið í Stavanger að
morgni mánudagsins 5. apríl 2004.
Þetta var NOKAS-ránið svokall-
aða sem lauk með því, eftir eina
umfangsmestu sakamálarannsókn
í sögu landsins, að 13 manns hlutu
samtals 171 árs dóm fyrir ránið sem
kostaði lögregluvarðstjórann Arne
Sigve Klungland lífið, hann var
skotinn til bana þar sem hann kom
akandi á lögreglubifreið sinni eftir
Kongsgata og einn ræningjanna,
Kjell Alrich Schumann, „Skugginn“
svokallaði, tæplega fertugur
þrautreyndur afbrotamaður, fylltist
örvæntingu yfir að lögreglan væri
um það bil að hafa hendur í hári
bankaræningjanna og gera að engu
skipulagningu sem tekið hafði vel
yfir eitt ár.
Elden var verjandi Erlings Havnå,
sleggjumannsins svokallaða, sem
hafði það hlutverk að brjóta ræn-
ingjunum leið gegnum marghert ör-
yggisglerið í starfsstöðvum NOKAS
sem sér um að fylla hraðbanka
Noregs af peningum. Hvað segir
Elden af NOKAS-málinu?
„Þetta er náttúrulega eitt alvar-
legasta sakamál landsins, rán og
lögreglumaður lætur lífið,“ svarar
Elden en þess má geta að ránsfeng-
urinn var 57 milljónir norskra króna,
á níunda hundrað milljónir íslenskra
króna að núvirði en um 600 milljón-
ir árið 2004. Peningarnir hafa aldrei
fundist.
„Þarna var á ferðinni hópur
ræningja sem hafði starfað í
Austur-Noregi um tíma og þetta
var litið gríðarlega alvarlegum
augum, lögreglan fékk alla þá
fjármuni sem þurfti í rannsóknina
og þarna átti sér stað samvinna
milli lögreglunnar í Stavanger, lög-
reglunnar í Ósló, Kripos og fleiri
lögregluumdæma. Þarna var ýms-
um óhefðbundnum rannsóknarað-
ferðum beitt og allt lagt í sölurnar
til að finna þá seku. Þessu lauk
með því að allar ákærur leiddu til
dóms,“ segir Elden.
Hann segir nánast alla ákærðu,
sem flestir eru frjálsir menn í dag,
hafa þverneitað sakargiftum fyrir
héraðsdómi en fleiri hafi játað í
áfrýjunarmálum fyrir lögmanns-
rétti. Á þeim tíma hafi rannsókn
NOKAS-ránsins verið dýrasta
lögreglurannsókn í sögu landsins.
með fleiri möguleika í huga hefði
grunur hugsanlega fallið á einhvern
annan áður en öll spor kólnuðu.“
Telur Elden vinnubrögð norskrar
lögreglu í manndrápsmálum og
öðrum sakamálum, hvað varðar yfir-
heyrslutækni, betri nú en í málinu á
Karmøy árið 1995?
„Já, að minnsta kosti þegar litið
er til menntunar lögreglumanna.
Rachlew kennir við Lögregluhá-
skólann og hann notar þetta mál og
annað mál til héðan frá Ósló sem
grundvöll þess hvernig lögreglu
beri að nálgast grunaðan einstak-
ling við rannsókn og yfirheyrslu.
Þegar yfirheyrandi ákveður sekt
grunaða fer hann meðvitað eða
ómeðvitað að haga yfirheyrslu sinni
þannig að hann nái fram játningu
og hann lokar augunum fyrir öðrum
möguleikum sem er mjög óæski-
legt,“ segir Elden.
Hanaslagur lögreglunnar
Hann hefur komið fram sem verj-
andi í nokkrum stærstu sakamálum
Noregs, er til að mynda verjandi
manns sem grunaður er um skotárás
í miðbæ Óslóar á Pride-hátíðinni
í sumar. Annað mál er mál Eiriks
Jensens, fyrrverandi yfirlögreglu-
þjóns í lögreglunni í Ósló, sem hlaut
gríðarlega athygli og tók, að með-
talinni rannsókn, bróðurpart nýliðins
áratugar. Fór málið tvo hringi í Lög-
mannsrétti Borgarþings eftir að sá
fáheyrði atburður varð þar í janúar
2019 að dómendur höfnuðu sýknu-
úrskurði kviðdóms og flytja þurfti
málið á nýjan leik. Jensen hlaut að
lokum 21 árs dóm fyrir hlutdeild í
innflutningi á 14 tonnum af hassi í
samstarfi við Gjermund Cappelen
sem hlaut 15 ár en saksóknari umb-
unaði honum fyrir að benda á Jensen
sem samstarfsmann sinn. Þetta mál
var ekkert smáræði eða hvað?
„Þarna varð mikill hanaslagur
innan lögreglunnar sem náði alla
leið inn til ákæruvaldsins. Jensen
náði mjög miklum árangri í sínu
starfi sem olli mikilli gremju í ná-
grannalögregluumdæmum Óslóar.
Hann var álitinn „einmana úlfur“ [n.
ensom ulv] sem deildi ekki upplýs-
ingum um starf sitt með öðrum.
Nokkuð sem útbjó hratt jarðveg
fyrir grunsemdir um að hann hefði
óhreint mjöl í pokahorninu,“ segir
Elden frá.
„Þetta varð til þess að þegar
lögreglan í Asker og Bærum var
komin með Cappelen handtekinn
og í gæsluvarðhald kom hún honum
í skilning um að segði hann frá
einhverju misjöfnu um Jensen hlyti
hann vægari refsingu. Og það gerði
hann. Þetta er nákvæmlega samb-
ærilegt frændanum í Tengs-málinu
og hefði rétturinn haft sömu sjónar-
mið að leiðarljósi í máli Jensens og
frændans hefði dómari einfaldlega
sagt „þetta getum við ekki notað
sem sönnunargögn“. Þarna er Capp-
elen leiddur í ákveðna átt og hann
sér það strax að hann hefur til alls
að vinna, þetta er atvinnuafbrota-
maður sem hefur glæpastarfsemi
sem lífsviðurværi,“ segir Elden.
Hann segir ekkert í ákærunni
benda til þess að Jensen hafi í raun
aðhafst nokkuð, ákæruvaldið hafi
meðal annars byggt mál sitt á því að
Jensen hefði gefið Cappelen upplýs-
ingar um að verið væri að rannsaka
hann ef til þess kæmi.
„Hann er dæmdur á þeim grund-
velli að hann hefði gert eitthvað
hefðu vissar aðstæður komið upp
og Cappelen verið í hættu en hann
aðhafðist í raun ekki neitt. Hann
berst nú fyrir að fá málið tekið upp
á nýjan leik en þar er við ramman
reip að draga þar sem hann þarf þá
að leggja fram sönnunargögn gegn
gögnum ákæruvaldsins og þar eru
engin gögn,“ segir verjandinn um
skjólstæðing sinn í einu umtalaðasta
sakamáli Noregs síðustu ár.
Morgunblaðið/Atli Steinn Guðmundsson
Í dómsal Elden í forgrunni í réttarhöldunum yfir Eirik Jensen og Gjermund Cappelen í september 2017.
Lengri útgáfa af viðtalinu
verður birt á mbl.is