Morgunblaðið - 31.03.1994, Side 14

14
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 31. MARZ 1994
Sögiiþráður Parsifals
eftir Atla Heimi
Sveinsson
Dagskrá föstudagsins langa á
Rás 1 einkennist af heildar-
flutningi helgileiksins Parsifals
eftir Richard Wagner. Kl. 10.03
um morguninn verdur umræðu-
þáttur í tilefni af frumflutningi
verksins í heild sinni í Ríkisút-
varpinu og rétt fyrir klukkan
eitt verður 1. þætti útvarpað.
Þá verður gert hlé á flutningi
fram til kl. 16.45 en þá verður
2. þáttur fluttur og kl. 19.45
verður fluttur 3. og seinasti
þáttur. Fyrr um daginn stjórn-
ar Dr. Guðmundur Einarsson
umræðuþætti um táknmál og
tóna Parsifals. Þátttakendur í
umræðunni eru þau Selma Guð-
mundsdóttir, Jóhannes Jónas-
son, sr. Halldór Reynisson og
Sveinn Einnarsson. Atli Heimir
Sveinsson flytur aðfaraorð að
hveijum hinna þriggja þátta
verksins kl. 12.55., 16.36. og
19.35. Flytjendur eru José van
Dam, John Tomlinson, Matthías
Hölle, Siegfried Jerusalem,
Giinter von Kannen og Wal-
traud Meier ásamt kór Berlín-
aróperunnar og Berliner Phil-
harmoniker hljómsveitinni
undir sijórn Daniels Barenbo-
ims.
Lesendur athugið að hér á eftir
kemur atriðaskrá Parsifals og
tímalengd hvers atriðis til
glöggvunar.
Fyrsti þáttur
Árla morguns hljóma lúðrar
fyrir utan riddaraborgina Monsal-
vat. Riddarareglan þar gætir
Gralsins, skálarinnar, sem blóð
Frelsarans draup í. Gúrnemanz,
elsti riddarinn, bænar sig. Hann
segir síðan skjaldsveinum sögu
Amfortasar konungs, sem stöðugt
þjáist af blæðandi sárum. Amfort-
as fór gegn galdramanninum
Klingsor, sem ógnaði Monsalvat.
En í þeirri viðureign féll hann í
freistni fyrir töfrum ægifagurrar
konu, Kúndrý. Amfortas hafði
misst hið heilaga spjót sem Frels-
arinn var stunginn með, og sjálfur
verið særður með því. Því var
spáð að „flón fullt meðlíðunar"
myndi geta læknað hann. Kúndrý,
sem núna er á bandi Gralsriddar-
anna, reynir að lækna sárið með
smyrslum sínum, en án árangurs.
Allt í einu fellur dauður svanur
til jarðar. í Gralslandi má ekkert
deyða, og hér hefur því verið
framið mikið illvirki. Og Parsifal
birtist, með boga í hönd. Gurnem-
anz spyr Parsifal nafns og upp-
runa, en Parsifal kann engu til
að svara. Kúndrý kemur til hjálp-
ar og segir deili á Parsifal. Hann
sé upp alinn eins og flón, til að
þurfa ekki að deyja hetjudauða
ungur. Gurnemanz býður Parsifai
að koma með til borgarinnar. í
sal Monsalvat sýnir Amfortas
hinn heilaga Gral, að beiðni Tint-
úrel föður síns. í blóðrauðu ljósi
hans vaknar minning hinnar heil-
ögu kvöldmáltíðar. En allt þetta
skilur Parsifal ekki, né heldur
þjáningar konungs og dauðaþrá.
Meðlíðanin lætur á sér standa, og
Gurnemanz, vonsvikinn og bitur,
vísar Parsifal á braut.
1. Forspil, 13.45.
2. Hæ, hæ, þið skógarverðir
(Gurnemanz, riddarar, skjald-
sveinar og Kúndrý)........8.52.
3. Þetta er gott! Þakkir! Hvílumst
nú! (Amfortas og Gúrnemanz)
6.41.
4. Nei, ekki þakka. Er nokkur
hjálp í því? (Kúndrý, riddarar og
Gúrnemanz)................7.59.
5. 0, helgi sára- og undrageir!
(Gurnemanz og riddarar)...3.30.
6. Tintúrel, sú heiðvirða hetja,
þekkti hann. (Gúrnemanz og ridd-
arar)....................10.28.
7. Vei, vei! Hver er sá níðingur?
(Skjaldsveinar, riddarar og
Gúrnemanz).............. 7.21.
8. Nú segðu frá! Ekkert veist þú
(Parsifal, Gúrnemanz og Kúndrý)
...........................7.28.
9. Konungur kemur heim úr laug!
(Gúrnemanz og Parsifal)...2.07.
10. Tengitónlist...........3.14.
11. Nú takið eftir og lát mig sjá!
(Gúrnemanz, riddarar, æskumenn
ogsveinar).................7.46.
12. Sonur minn Afmortas, er þú
að konungsstarfi? (Tintúrel, Amf-
ortas, æskumenn og sveinar)
12.16.
13. Sýnið Gralinn! (Tintúrel,
sveinar og kór)............7.39.
14. Kvöldmáltíðar vín og brauð
(Sveinar, æskumenn, riddarar,
Gúrnemanz og kór).........12.15.
Annar þáttur
Á ferð sinni til Monsalvat, fer
Parsifal í gegnum ríki Klingsors.
Þeim töframanni hefur enn einu
sinni heppnast að ná Kúndrý á
vald sitt. Hún er í dásvefni, er
hann skipar henni að táldraga
Parsifal, á sama hátt og Amfortas
áður. í töfragarði Klingsors reyna
blómastúlkur að veiða Parsifal í
net sín án árangurs. Kúndrý kem-
ur og hún segir honum hver hann
er, og frá dauða móður hans,
Herzeleide, sem Parsifal átti að
eiga sök á. Hún lofar honum sorg-
arbót í ástarkossi. En faðmlög
hennar trylla ekki Parsifal, þvert
á móti. Nú skynjar hann allt í
einu þjáningar Amfortasar og
hann stenst ásókn hennar.
Kúndrý formælir honum, Klingsor
birtist, slöngvar að honum hinu
heilaga spjóti, en það svífur yfir
höfði Parsifals. Hann þrífur það
og gerir með því krossmerki og
töfraríki Klingsors, leysist upp og
hverfur. Álögin á Kúndrý eru rof-
in og Parsifal kallar til hennar:
„Þú veist hvar mig er að finna.“
Hann hleypur á braut til að lækna
Amfortas.
15. Hljómsveitarforspil.....1.44
16. Tíminn er kominn! (Klingsor)
.....,.................... 4.17.
17. Ó, djúpa nótt! (Kúndrý og
Klingsor).................10.36.
Atli Heimir Sveinsson.
18. Hér var glymurinn, hér, hér!
(Blómastúlkur og Parsifal)... 4.06.
19. Kom, þú göfgi sveinn! (Blóma-
stúlkur og Parsifal)........4.22.
20. Parsifal, bíð! (Kúndrý, blóma-
stúlkurog Parsifal).........3.31.
21. Hvort hefur mig allt þetta
dreymt? (Parsifal og Kúndrý)
....,...................... 4.03.
22. Ég sá barnið! (Kúndrý)... 5.36.
23. Vei, vei! Hvað gerði ég? Hvar
var ég? (Parsifal og Kúndrý) 5.55.
24. Amfortas! Sárið! (Parsifal og
Kúndrý).....................7.56.
25. Þú grimmlyndi maður! Finn-
urðu í hjarta þér aðeins annarra
sár?(KúndrýogParsifal)... 11.32.
26. Vík burt, þú lánlausa drós!
(Parsifal, Kúndrý og Klingsor)
................'.......... 4.11.
Þriðji þáttur
Gúrnemanz lifir í Gralslandinu
í einsetumannskofa. Hann heyrir
lágar stunur fyrir utan. Það er
Kúndrý í leiðslu. Og hún segir:
„Ég vil þjóna,“ þegar Gúrnemanz
ávarpar hana. Hún sér ókunnan
mann í fjarlægð þegar hún geng-
ur til lindar, til að ná sér í vatn.
Hún lætur Gúrnemanz vita. Þetta
er Parsifal. Álög Kúndrý hafa leitt
hann villur vega árum saman. En
nú er hann kominn i Gralslandið.
Gúrnemanz segir honum frá
hnignun riddarabræðralagsins;
Tintúrel sé fyrir löngu látinn og
Amfortas vilji ekki sýna Gralinn
og þrái aðeins dauðann. Gúrnem-
anz smyr Parsifal til riddara.
Hann á hið heilaga spjót og verð-
ur því eftirmaður Amfortas.
Kúndrý þvær fætur Parsifals og
þerrar með hári sínu. Hann skírir
Kúndrý.
Þau halda til borgarinnar. Ridd-
ararnir eru mættir, en Amfortas
vill ekki sýna Gralinn. Hann biður
viðstadda að stytta sér aldur. Þá
birtist Parsifal, snertir sár Amf-
ortas með spjótinu helga og þau
læknast sámstundis. Spjótið ljóm-
ar, svo og skálin Gral, sem Parsif-
al heldur á. Riddararnir hylla nýj-
an konung og hvít dúfa birtist af
himnum ofan. Himneskir kórar
syngja voldugan lofsöng. Kúndrý
fellur dauð niður við altarið, frels-
uð frá öllum syndum.
27. Hljómsveitarforspil...5.31.
28. Þaðan heyrðust stunur! (Gúrn-
emanz og Kúndrý)...........7.58.
29. Heill þér, góði gestur! (Gúr-
nemanz)....................6.40.
30. Mér sé heill, því ég fann þig
aftur! (Parsifal og Gúrnemanz)
.......................... 4.08.
31. Ó, herra, það var bölvun, sem
þig af réttum vegi rak! (Gúrnem-
anz og Parsifal)...........7.04.
32. Nei, ekki þannig! Hin helga
lind, endurnærir sjálf, baðandi
pílagríma! (Gúrnemanz og Parsif-
al)........................3.55.
33. Blessaður sértu, þú inn hreini!
Hið hreina blessar þig! (Gúrnem-
anz og Parsifal)...........5.24.
34. Hve sýnist mér engið! (Parsif-
al ogGúrnemanz)............3.01.
35. Þú sérð, svo er það ekki!
(Gúrnemanz ogParsifal).....6.41.
36. Hádegisstundin komin er!
(Gúrnemanz)................4.28.
37. Við berum Gralinn vörðu
skríni! (Riddarar).........4.06.
38. Vei, vei, skömm fyrir mig ein-
an! (Amfortas og riddarar)....8.26.
39. Aðeins eitt voþn dugar! (Pars-
ifal)......................5.52.
40. Æðsta, helga, kraftaverk!
(Sveinar, æskumenn og riddarar)
4.02.
Islendingar í blíðu og stríðu
Valgerður Katrín Jónsdóttir hefur skrifað bók um hjónabandið
BÓK SEM heitir „í blíðu og
stríðu" getur varla fjallað um
neitt annað en hjónabandið, þetta
sambúðarform sem hefur þá
undarlegu náttúru að vera það
sem öllum finnst eftirsóknar-
verðast þar til þeir komast þang-
að. Þá verður ekkert eins nauð-
synlegt og að komast þaðan.
Bókin er ætluð þeim sem eru að
leita sér að lífsförunaut og einn-
ig þeim sem hafa fundið hann
en eru enn að Ieita hamingjunnar
með honum. í henni er fjallað
um makaval, þroskaða og
óþroskaða ást, réttarstöðu hjóna-
bandsins, brúðkaup og brúð-
kaupssiði, ólika menningu
kvenna og karla og leitina að
jafnrétti í hjónabandi, svo eitt-
hvað sé nefnt.
Höfundur bókarinnar er Val-
gerður Katrín Jónsdóttir, þjóðfé-
lagsfræðingur. Hún segir útgef-
andann, Forlagið, hafa Ieitað til
sín fyrir þremur árum um að
skrifa bókina.
„Mér fannst þetta strax áhuga-
vert og spennandi efni,“ segir Val-
gerður. „Hins vegar var ég með
ákveðna fordóma gagnvart hjóna-
bandinu sem stofnun, þegar ég
byijaði. Mér fannst hjónabandið hið
versta mál. Ég hafði þá skilið einu
sinni og var ákveðin í að gifta mig
aldrei aftur. Hjónabandið væri bara
ekki fyrir mig. En ég hafði verið í
sambúð í 14-15 ár. Ég átti einn
son og var í rauninni einstæð móðir
í sambúð. Allt annað en hjónaband-
ið var mottóið hjá mér.
Mér fannst þetta vera stofnun
sem væri vonlaus fyrir konur; það
væru svo mörg viðhorf til kvenna
tengd hlutverki þeirra í hjónabandi.
Mér fannst það vera viðhorf sem
höfðu staðið konum fyrir þrifum
sem sjálfstæðum einstaklingum. Ég
vildi vera sjálfstæður einstaklingur.
Enda er það svo að karlmenn hafa
alltaf getað haldið öllu sínu í hjóna-
bandi og jafnvel fengið aukinn
styrk. Því hafði ég forðast þessa
stofnun sem slíka. Var í staðinn
einstæð móðir í sambúð. En svo fór
ég að spyija mig spurninga. Hver
er munurinn? Hvers vegna er ekki
hægt að vera í hjónabandi og njóta
sín þar? Þetta gekk ekki almenni-
lega upp.
Ég held að mjög margar konur
fari þessa leið í Ieit að ímynduðu
sjálfstæði. Þær gifta sig einu sinni
en eru óánægðar með verkaskipt-
ingu og annað. Þær reyna því önn-
ur form.“
- En er sambúðarformið heppi-
legra fyrir konur?
„Nei. Þær eru í rauninni í sams
konar sambandi — nema karlinn
er með enn minni ábyrgð í því formi.
Einkum og sér í lagi ef börn fylgja
konunni. Það er auðvitað erfitt fyr-
ir menn að ganga inn í tilbúna fjöl-
skyldu og sambúðarformið er mun
hentugra fyrir hann en konuna,
þótt konur haldi að það sé hag-
stætt fyrir þær. Þetta kemur til af
því að þegar fólk giftir sig, skuld-
bindur eiginmaðurinn sig til að bera
ábyrgð á börnum hennar. í sambúð-
arformi hefur hann engar slíkar
skuldbindingar.
Annað sem tengist hjónabandi
er skilnaðartíðni. Mér finnst um-
hugsunarefni hvað hér á landi er
mikið af einstæðum foreldrum, að-
allega mæðrum. Munurinn á kynj-
unum er sá að kona gengur yfir-
leitt ekki út úr plskyldu við skiln-
að, ef hún á börn. Þessu er yfirleitt
öfugt farið með karlmenn. Þegar
þeir skilja, geta þeir skilið bæði við
konuna og börnin. Þeir geta komíð
sér upp nýjum konum og nýjum
börnum. Og þá erum við komin að
mismunandi afstöðu til ábyrgðar.
Það fylgir því mikii ábyrgð að
eignast börn og sem betur fer tekst
mörgum foreldrum að halda for-
eldrahlutverkinu, þótt þeir skilji.
En í flestum tilfellum ber konan
ein ábyrgð á uppeldi. Það á jafn
vel við, hvort sem þær eru giftar,
fráskildar eða í sambúð."
Ábyrgðarleysi karla
„Það háa hlutfall sem hér er af
einstæðum mæðrum er aldrei rætt
af viti. Það er aldrei rætt á þeim
nótum að karlmenn séu ábyrgðar-
lausir.“
- Eru þeir það?
„Það er mikið talað um að ís-
lenskir karimenn séu ábyrgðarlaus-
ir. Ég veit svo sem ekkert hvernig
þeir eru miðað við karlmenn í öðrum
löndum. Hins vegar finnst mér öll
merki þess að þetta sé rétt hvað
íslenska karlmenn varðar. Það er
svo mikið til af einstæðum mæðr-
um, sem eru í illa launuðum störfum
og eiga einar og sér að framfleyta
börnum sínum. Þær geta ekki veitt
þeim neitt utan brýnustu nauðsynj-
ar og eiga þess engan kost að
mennta börn sín. Þetta er vanda-
mál sem aldrei má tala um.
Þegar maður fer að skoða hvern-
Valgerður Katrín Jónsdóttir
ig búið er að börnum í dag, má
aldrei spyija spurninga, til dæmis
um ábyrgð karla gagnvart bömum,
sem þeir búa ekki hjá. í okkar sam-
félagi verða þau eins og óhreinu
börnin hennar Evu; annars flokkst
þjóðfélagsþegnar. Og ég spyr: Er
það bara allt í lagi að stór hluti
þjóðarinnar sé að alast upp sem
annars flokks þjóðfélagsþegnar?“
íslenskur veruleiki
„Þegar maður lítur á þennan ís-
lenska veruleika, þá eiga börn mjög
unga foreldra; mun yngri en í ná-
grannalöndum okkar. Fólk gengur
mjög ungt í hjónaband hér og fer
að eignast börn. Það er að gera allt
í einu; læra, koma sér upp húsnæði
og það er mikið álag á ungu fólki.
Það væri hægt að efla fræðslu um
hjónaband og barneignir í skóla-
kerfinu. Fólk þarf að vita meira um
hvað hjónabandið snýst. Hvað er
það? Hvaða skuldbindingar fylgja
því? Hvers vegna velst fólk saman?
Það væri mjög gott að fólk væri
betur undirbúið, giftist seinna og
festaði barneignum.
Þetta snýst um lífið sjálft —
innsta kjarna þess — .og er gríðar-
lega yfirgripsmikið efni. Það má
kannski segja að fólk haldi að þetta
sé ekkert mál. Frá barnsaldri lesum
við ævintýri, þar sem hann og hún
hittast, giftast og lifa hamingjusöm
til æviloka. En það er ekki þannig
í raunveruleikanum.
Hjónaband er í tísku núna.
Kannski vegna kröfunnar um ör-
uggara kynlíf á tímum eyðni og
annarra kynsjúkdóma. Menn eru
búnir að átta sig á þvfað hið fijálsa
kynlíf ’68 kynslóðarinnar er lífs-
hættulegt. Það er verið að endur-.
vekja gömu! lífsgildi. En asinn er
of mikill og það er of lítið hugsað.
Það sést á brúðkaupum sem hald-
in eru. Það er farið að gera svo
mikið í kringum brúðkaup. Það
snýst allt um glæsivagna og kerrur
°g steggjapartí. Það er minna hugs-
að um innihaldið og út í hvað fólk
er að fara.“
- Hver er afstaða þín til hjóna-
bandsins í dag?
„Ég held að hjónabandið sé mjög
gott mál. Það býður upp á mikla
möguleika sem ekkert annað sam-
bandsform hefur. Það hefur verið
sagt að það taki fólk sex ár að
kynnast hvort öðru í nánu sam-
bandi og það þekkjast engir tveir
einstaklingar eins vel og hjón. Það
er að segja ef þau nýta sér mögu-
leikana sem hjónabandið býður upp
á.“
ssv