Morgunblaðið - 02.07.2000, Blaðsíða 22

22 SUNNUDAGUK2. JUL12UUU
SJONMENNTAVETTVANGUR
MORGUNBLAÐIÐ
MYJVDLIST
Lislasafn Árnesinga
TRÉSKURÐARVERK
LIÐLEGA 40 LISTAMENN
Opið virka daga 14-17. Um helgar 13-18.
Lokað mánudaga. Til 15. júlí. Aðgangur ?
LEIÐIN lá austur í býtíð á sunnudaginn, í
fylgd Eiríks hárskera í Hödd, alla leiðina að
Kambi í Rangárvallasýslu tíl að forvitnast um
jarðhræringamar í sjón og raun. Þar hafði
málarinn Gunnar Öm verið svo forsjáll að loka
rekkunum í vinnustofu sinni eftír endilöngu með
snúrum, sem kom í veg fyrir að málverkin
hrykkju úr þeim, sem þau hefðu líkast tíl gert
með öllum þeim afleiðingum sem það hefði haft.
Mikið var sveitin annars fögur þetta sunnudags-
árdegi og útsýnið dýrlegt yfír Gíslholtsvötnin,
rykfallnir borgarbúamir endumærðust allir við
að anda að sér landinu, heilsa upp á hestastóð
sem tók þeim fagnandi og rekast á fiðurfé á bæj-
arhlaðinu.
Annars var höfuðtilgangur fararinnar hvað
rýninn snertí að skoða sýninguna, Teglt í tré, í
Listasafni Selfoss á bakaleiðinni, h'ta á aðra sýn-
ingu á staðnum og koma við í Húsinu á Eyrar-
bakka, þar sem var nýopnuð sýning á kirkju-
myndum Jóns Helgasonar biskups. Hér hefur
fyrstnefnda sýningin yfirburðavægi, er jafn-
framt merkasta framlag safnsins til íslenzkar
þjóðmenningar til þessa. Vekur margar hug-
renningar um nútíð og fortíð, sögu þjóðarinnar,
eðh og ris íslenzkrar menningar. Margt hefur
breyst í heiminum á síðustu árum og áratugum,
mat manna á forfeðrum okkar, vfldngunum, tek-
ið endaskiptum, ekki endilega fyrir flakk og
landafundi, heldur mun fremur það sem að baki
þeirra lá, hugmyndafræði, hugmyndaauðgi, list-
fengi, forvitni og útþrá. Engum blöðum um að
fletta, að forfeðurnir komu með þetta allt til ís-
lands, að hstræn vinna í tré er jafngömul land-
náminu og að hér höfum við til einstæðrar arf-
leifðar að sækja. Geymdar, sem þjóðin hefur
verið með ólfldndum atorkusöm að moka jafn-
harðan yfír, týna og skemma, og um sumt aldrei
iðnari en á síðustu öld, svokallaðrar uppbygg-
ingar og framfara.
Hvemig eigum við annars að útskýra hið
mikla magn fágæts tréskurðar sem í Ijós hefur
komið frá umliðnum öldum en hefur einungis að
hluta til varðveist? Að vísu varð rof á iðkunum
er skara hugmyndir og verklegar sjónmenntír,
en það var einmitt þetta tvennt sem landnáms-
mennimir komu aðallega með í farteskinu og í
þeim glæðum hefur lifað alla tíð þótt bókmennt-
imar hafi varðveist og dafnað enda helst hafnar
til vegs. Hér vomm við um aldir í engu eftir-
bátar annarra á Norðurlöndum, og sóttum víða
þekkingu og föng. Em annars ekki einhveijir að
tala um gen?
Við kristnitökuna var valtað yfir verkmennta-
legan arf úr heiðni og siðaskiptin höfðu skelfi-
legar afleiðingar hvað allt skreytí í guðshúsum
snertí. Líkt og í Danmörku, en þar hafa menn í
áratugi verið að hreinsa kalk af dýrlegum mynd-
skreytingum í miðaldakirkjum, kalkið sem siða-
bótamenn huldu þær með.
Nú er komið að okkur að líta öðram augum á
arfleifðina, stokka upp í hlutunum, má vera al-
rangt að íslenzk myndlist sæki í það heila upp-
mna sinn til upphafs síðustu aldar. Þetta getur
þjóðin skammlaust tekið upp eftír þeim í út-
landinu, hér eigum við öllu öðm fremur að vera
samstíga og draga af gifturíkan lærdóm. Ris
menntakerfisins væri meira í augum umheims-
ins ef okkur hefði borið gæfa tíl að minnast bet-
ur við þennan arf; útskurð, ritiist, eldsmíði, vefn-
að, bókagerð og byggingarlist.
Sýningin í safnhúsinu er tvískipt, á jarðhæð
er endurgerving Harðar Agústssonar af Dóms-
dagsmyndinni, sem er elsta þekkta myndskurð-
arverk á íslandi. Uppruni fjalanna þrettán er
rakinn allt til tólftu aldar og er álitið að um brot
stærri heildar sé að ræða sem hafí prýtt vestur-
gafl Hóladómkirlqu. Seinna munu þær hafa ver-
ið notaðar til bygginga á bænum Bjamastaða-
hlíð í Skagafirði (!), einnig fundust fjórar fjalir í
Flatatungu í Skagafirði. Fjalimar em varðveitt-
ar í Þjóðminjasafninu, en era hér í stækkaðri
mynd, svo sem Hörður Ágústsson hugsar sér
Dómsdagsmyndina hafa verið og hefur til við-
miðunar áhrif frá frumkristni, en slíkar myndir
vom um aldir útfærðar eftir ákveðinni og
strangri formúlu. Segir okkur að hér vomm við
með á nótunum, en þetta vom straumar sunnan
úr álfunni, sem hafði mannsmyndina að fyrir-
mynd, skreyti heiðninnar var smám saman að
víkja fyrir vaxandi hlutgervingu kaþólskrar
kristni.
Um Dómsdagsmyndina hefur Hörður
Agústsson ritað bókina, Dómsdagur og helgir
menn á Hólum, sem Hið íslenzka bókmenntafé-
iag gaf út 1989, og menn geta nálgast á staðnum.
Enn eitt fagurt dæmi þess hve evrópskir nú-
listamenn síðustu aldar höfðu milönn áhuga á
geymd fortíðar. Á Norðurlöndum ber nafn
Asger Joms einna hæst og aldrei gleymi ég
áhuga lærimeistara míns, Jean Jaques Deyr-
olle, eins helsta rökfræðings abstraktmálverks-
AÐSKOÐA
ARFINN
- ' ' “
Ljósmynd/Bragi Ásgeirsson
Frá sýningu Kaj Nyborg á mjúkum gildum að Árskógum 3,
ins í París, á rómverskum
fomminjum í Provence, þá
við nemendur hans heimsótt-
um málarann í sumarhús
hans í Gordes 196U. Hér á
landi er ómetanlegt fyrir ís-
lenzka módemista að hafa átt
Hörð Ágústsson. Ættí þetta
að gefa mönnum nokkuð aðr-
ar hugmyndir um eðli núlista
og vera ungum í dag til mik-
ilsverðs Iærdóms, það felst
þannig neistí af post, ef ekki
post post post í hinum hreina
módemisma.
Bók Harðar er nauðsyn-
legur vegvísir öllum þeim
sem vflja kynna sér upprana
og geymd íslenzkra sjón-
mennta. Dómsdagsmyndin
mun hafa verið 7,32 metrar
að lengd og 2,98 að hæð og
hefur myndlistarkonan Alda
Sigurðardóttir uppfært
myndina á vegg safnsins en
þar er hún þó smækkuð um
tíu prósent, þar eð ekki var
fyrir hendi nægilegt vegg-
rými á safninu. Myndefnið
sótt tíl Miklagarðs sýnir þó
að miklu leytí frumkristin
áhrif og er að áliti Harðar
elsta og glæsilegasta út-
skurðarverk á landi hér,
bregður líkast til upp elstu
myndum á Norðuriöndum af
guðsmóðurinni, kölska,
Mikkjáli erkiengli og
„skautí“ Abrahams. Hér er
vel að verki staðið og mikfll
fróðleikur í beinu sjónmáli.
Á mótí þessari og annarri
Skáphurð frá Eyjafirði eða nágrenni. Að öllum líkindum frá
síðari hluta 17. aldar. Efnið er fura. Eign Þjóðminjasafns Is-
lands, nokkuð margir skápar með svipuðum skurði og frá
sama landshluta hafa einnig varðveist í safninu.
fomri geymd er stefnt tréskurðarmeistumm og
hagleikum liðinnar aldar svo og núlistamönnum
dagsins, heitir að rannasaka og gaumgæfa hvað
varð af hinni fomu tréskurðararfleifð. Kennir
þar margra grasa, er satt að segja nokkuð
furðuleg blanda mikflla völunda í tréskurði líkt
og Stefáns Eiríkssonar og Ríkharðs .Jónssonar.
Bemskrar alþýðulistar, aðskiljanlegra tilrauna
form- og efnisrannsókna menntaðra listamanna,
allt frá fæmiskúlptúmm Sverris Haraldssonar
með súrrelísku ívafi til samþjappaðs formræns
einfaldleika Guðjóns Ketilssonar og hugmynda
enn yngri listamanna.
Hér er það helst gjaldgengt sem er úr hreinu
tré, en þó bregður einu verki við gerðu úr tjöm-
texi, einnig verkum þar sem tréð er öðra fremur
notað sem efniviður á granni beinnar hug-
myndafræði, og er á stundum á mörkum inn-
setningar í rými og eflítíð utangama á sýning-
unni. Er þá minna um að tálgað sé listilega í tré
með skurðarjámunum, meira að viðkomandi
séu í hreinni listsköpun, þótt slíkt sé ekki bein-
línis gagnrýnisvert í sjálfii sér og á fifllan rétt á
sér innan um hitt. I mynd sinni segir sýningin þó
öðm fremur af fjölþættum möguleikum viðar-
ins, hugarfari hvers eins geranda fyrir sig til
efniviðarins og þeirra fjölþættu möguleika sem í
honum búa.
Sýningin er haldin í minningu Halldórs Ein-
arssonar frá Brandshúsum í Gaulveijabæjar-
hreppi (1893-1977), sem nam hjá Stefáni Eiríks-
syni myndskera í Reykjavík. Hélt til
Vesturheims 1922 og starfaði lengst af við iðn
sína í Síkagó. Skurðir Halldórs birta ólíkar hug-
myndfr, frá söknuði innflytjandans sem horftr til
heimaslóða til táknfræði ólíkra menningar-
heima og dulspeki eins og hún birtist í verkum
ýmLssa amerískra listamanna og var áberandi í
verkum Einars Jónssonar frá Galtafelli.
Safnstjórinn, Hfldur Hákonardóttfr, hafði
þau Níels Hafstein og Öldu Sigurðardóttir sér
til aðstoðar við uppbyggingu sýninganna og
hafa þau öll unnið gott og mikilsvert verk, til eft-
irbreytni stærri söfnum á höfuðborgarsvæðinu.
Frammi liggur digur skrá til uppflettingar sem
ber í sér margþættan fróðleik um sýnendur, við-
horf þeirra og hugmyndir. Mun þetta síðasta
sýning sem Hildur stendur að en hún er að
hætta sem safnstjóri og svo kann einnig að fara
að þetta sé síðasta listsýningin í þessu húsi, þar
sem starfsemin flytur líkast til í Listaskálann í
Hveragerði.
Þá er að herma af annarri og alþjóðlegri sýn-
ingu, sem var víst að Ijúka þennan dag, og gat að
líta fyrir framan húsið að Árskógum 3, sem er
hinum megin við brúna. Listhópurinn GUK
stendur fyrir sýningarsvæði í þrem þjóðlöndum,
markast af garði á Selfossi, útihúsi í Lejre í Dan-
mörku og eldhúsi í Hannover. Stendur fyrir
mjúkum gildum í mannlífmu og þannig saman-
stóð sýning Kaj Nyborg í gai-ðinum að Árskóg-
um, einungis af tréborðum og bekkjum fyrir
fi-aman húsið. Svona til að minna Selfossbúa og
aðra gesti á, að lífið býður upp á önnur og háleit-
ari gildi en vinnuna, að menn em ekki einvörð-
ungu fæddir í heiminn fyrir lifibrauðið eitt og
sér, gerast bandingjar þess. Allt eins til að geta
lifað lífinu lifandi, maðurinn eigi að koma tíl
vinnunnar en ekki vinnan til mannsins.
Húsið á Eyrarbakka er mikið djásn og jafnan
dijúg lifun að hafa þar viðdvöl, allt angar þar af
lífi og menningu liðins tíma sem kemur okkur
öllum mikið við. Myndir Jóns Helgasonar bisk-
ups af kirkjum, sem hann mun hafa gert ú yfir-
reiðum sínum, yfirlætislausar og klárar.
Háæmverðugur hefur haft góða hæfileika til
myndlistar, sem kemur einkum fram í viðhorf-
um hans tíl myndefnisins þar sem hann er ekki
að trana neinu af eigin sjálfi inn í myndheildina
og vora alveg réttú viðhorftn í þessu tilviki.
Þannig em þær fyrfr falsleysi sitt og einlægni,
sjónræn verðmæti er taka á sinn hátt ljósmynd-
um fram, hafa að auk ómetanlegt heimildargildi.
Líkt þessu eiga menn að hefja listferil sinn,
persónulefld sem og frumleg stílbrögð koma svo
fyrr eða síðar fram, áreynslulaust líkt og fljót-
andi á fjöl, hafi gerandinn yfirhöfuð til að bera
einhvem vott skapandi kennda. Illu heilli reynd-
ist ekki mögulegt að taka ljósmyndir vegna
speglunar í glerinu, en í slíkum tilvikum eiga
helst að liggja frammi myndir og fleiri upplýs-
ingar til ráðstöfunar fyrir fjölmiðla. Heyrir und-
ir fjölmiðlagögn, „pressemeteriale", sem hvar-
vetna liggja frammi á metnaðarfullum sýn-
ingarstöðum úti í heimi.
Það kom við hjartað í mér að sjá ljósmynd af
hinu eina og sanna Mjólkurbúi Flóamanna uppi
á lofti, innan um margar aðrar merkilegar
myndfr af athafnasemi hérðasbúa á ámm áður.
Gamla húsið var eitt af þrem kennfleitum og
djásnum Selfoss í gamla daga, hin vom
Tryggvaskáli og gamla Landsbankahúsið. Að
þetta hús skyldi rifið er ofar mínum skflningi,
það mun hafa verið eftir Guðjón Samúelson og
bar stíleinkennum hans fagurt vitni. En þetta
gerðist víst á ámm flatneskjunnar, er skókassa-
formið var inni í myndinni, „trendy", og ýtti
öðra til hliðar. Gömlu húsin á Eyrarbakka,
frambera hins vegar vinalegt manngert andrúm
í samræmi við staðhætti, líkast vin í eyðimörk á
þessum slóðum.
Bragi Ásgeirsson