Morgunblaðið - 02.07.2000, Blaðsíða 32

32 SUNNUDAGUR 2. JÚLÍ 2000
MORGUNBLAÐIÐ
pVorgunlilaíiiíi
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Framkvœmdastjóri: Hallgrímur B. Geirsson.
Ritstjórar: Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
ÞÝDINGASTEFNA
GRÍÐARLEGT starf hefur ver-
ið unnið hér á landi í þýðingum
erlendra bókmennta á undan-
förnum áratugum. Það er ekki sjálf-
gefið að fámennisþjóð eins og íslend-
ingar eigi jafnvandaðar þýðingar á
leikritum Shakespeares og grísku
harmleikjunum og raun ber vitni.
Á undanförnum áratug hefur mikið
starf verið unnið í þessum efnum og
er óhætt að segja að fagmennska hafi
aukist. Mikið af þeim þýðingum sem
gefnar voru út hér fyrr á öldinni, til
dæmis í mikilli þýðingabylgju á
fimmta áratugnum, standast ekki
þær kröfur sem nú eru gerðar til þýð-
inga. Þannig voru verkin oft og tíðum
frjálslega þýdd, styttingar voru al-
gengar og stórir hlutar verka voru
jafnvel skornir burt.
Áherslur útgefenda í vali á verkum
til þýðinga hafa einnig breyst. Fyrir
rúmum áratug voru reyfarar og met-
sölubækur af ýmsu tagi stór hluti
þeirra erlendu bókmennta sem þýdd-
ar voru en nú eru slíkar bækur í
minnihluta. Megináherslan hefur ver-
ið á að gera erlend öndvegisverk að-
gengileg fyrir íslenska lesendur und-
anfarin ár, bæði fyrri alda og síðari.
Einna helst hefur skort á að það sem
er efst á baugi í erlendum bókmennt-
um nú um stundir komist nægilega
fljótt hingað út. Þar hafa þýðendur og
útgefendur oft látið glepjast af því að
þýða metsölubækurnar. Sennilega
rekur vonin um skjótfenginn gróða þá
út í slíka útgáfu en eins og þeir vita
best sjálfir seljast þær bókmenntir
best sem lifa lengst þegar upp er
staðið.
Einnig má gera ráð fyrir því að
metsölubækurnar séu að miklu leyti
lesnar á ensku af þeim sem áhuga
hafa eins og kom fram í frétt hér í
blaðinu á föstudaginn um þýðingar á
erlendum bókmenntum í Danmörku.
Þar hefur sala á þýddum bók-
menntum, sem eru mikið til af met-
sölukyni, dregist saman og telja
danskir forleggjarar ástæðuna eink-
um þá að fleiri og fleiri lesi ensku.
Eins og Mereta Ries hjá Rosinante-
forlaginu bendir á ætti megináhersl-
an í þýðingum á samtímabókmennt-
um hins vegar að vera á helstu bók-
menntaverk hvers tíma.
íslenskir þýðendur og útgefendur
mættu vissulega taka þessi orð til sín
því að þótt margt sé vel gert hér á
landi í þessum efnum þá mættum við
gjarnan vera í meiri snertingu við
leiðandi og framsækna samtímahöf-
unda erlendis.
EVRÓPA FRAMTÍÐARINNAR
AÐ er erfitt að festa hendur á því
hvað helztu stjórnmálamenn í
Evrópu eru að fara í yfírlýsingum um
framtíðarþróun Evrópusambandsins
um þessar mundir. Þeir tala ekki
mjög skýrt. Þó er ekki hægt að skilja
ræðu Joschka Fischer, utanríkisráð-
herra Þýzkalands, fyrir nokkrum vik-
um og ræðu Jacques Chiracs, forseta
Frakklands, fyrir nokkrum dögum, á
annan veg en þann að báðir vilji
stefna að æ nánara samstarfi Evrópu-
ríkja og jafnvel samruna í einhverju
formi.
í umræðum um afstöðu okkar ís-
lendinga til Evrópusamstarfs þurfum
við að gera okkur grein fyrir því að
þróunin í Evrópu stefnir í þessa átt.
Við getum ekki lengur litið einvörð-
ungu til viðskiptahagsmuna okkar.
Pólitísk staða íslands á nýrri öld verð-
ur ríkur þáttur í þessum umræðum.
Forystugreinar Morgunblaðsins
2. júlí 1950: „Síðan að atom-
sprengjan var uppfundin hef-
ur öllu mannkyni verið það
ljóst að notkun hennar í hern-
aði hlyti að leiða til gjöreyð-
ingar mannslífa og verðmæta
í heilum löndum og jafnvel
heimsálfum. Þess vegna hafa
þær þjóðir, sem forystu hafa
haft á sviði kjamorkurann-
sókna, Bandaríkjamenn,
Bretar og Canadamenn, leit-
ast við að leggja grundvöll að
alþjóðlegri samvinnu um eft-
irlit með framleiðslu þessara
ægilegu vopna. En allar þess-
ar tilraunir hafa strandað á
Sovjet-Rússlandi. Rússar
hafa að vísu sagst vilja banna
alla framleiðslu kjamorku-
vopna. En þeir hafa harðneit-
að þeim þjóðum, sem hafa
boðið þeim upp á samvinnu
um þessi mál, um alla mögu-
leika til þess að fylgjast með
því, hvemig þeir framfylgdu
slíku banni heima fyrir. Til-
laga Rússa við gerð og notk-
un kjamorkusprengja er
þess vegna fyrst og fremst
krafa um að öllum þjóðum
öðmm en þeim sjálfum verði
bönnuð hún.“
2. júlí 1960: „Fyrir 10 áram
voru í Berlín stofnuð samtök
mennta- og listamanna, sem
hlutu á ensku nafnið Cultural
Freedom. Síðan hafa víða um
veröld verið stofnuð félög,
sem að vísu era óháð þessum
heildarsamtökum, en starfa
á grandvelli hugsjóna þeirra
og í nánum tengslum við þau.
Hér á landi hefur félag það,
sem þessum merku samtök-
um er tengt, hlotið nafnið
Frjáls menning...
Þessi samtök eiga brýnt er-
indi til íslenzkra lista- og
menntamanna, eins og félaga
þeirra úti í hinum stóra
heimi. Er vissulega tíma-
bært að efla þessi samtök
hér á landi og er ekki að efa
að fjöldi þeirra mennta-
manna, sem andvígir era ein-
ræði, muni leggja fram
krafta sína, er þeir gera sér
fulla grein fyrir eðli þessara
samtaka.11
2. júlí 1970: „Um þessar
mundir era að hefjast við-
ræður milli Efnahagsbanda-
lags Evrópu (núverandi
Evrópusambands - innsk.
Mbl.), Bretlands, Danmerk-
ur, Noregs og Irlands um að-
ild þessara ríkja að Efna-
hagsbandalaginu. Þetta er í
þriðja sinn, sem Bretar gera
tilraun til þess að ná samn-
ingum um aðild að Efnahags-
bandalaginu. Fyrsta tilraun-
in hófst á árinu 1961, en í
janúar 1963 stöðvaði De
Gaulle þáverandi forseti
Frakklands frekari viðræður
og inngöngu Breta. Næst
reyndu Bretar að ná samn-
ingum um aðild á árinu 1967
og enn fór á sömu leið. De
Gaulle beitti neitunarvaldi til
þess að koma í veg fyrir inn-
göngu...,
Afstaða Islendinga til Efna-
hagsbandalags Evrópu hefur
alltaf verið ljós. Allir íslenzk-
ir stjórnmálaflokkar era á
einu máli um að full aðild að
Efnahagsbandalaginu komi
ekki til greina fyrir ísland.“
SÍÐASTLIÐINN fimmtudag
birtist á neytendasíðu Morg-
unblaðsins frásögn af því, að
„lífræn bylgja“ gengi nú yfír
Bretland. Lífrænt ræktaðar
matvörur væra að ná fótfestu á
brezkum matvöramarkaði og
tækju undir sig æ meira pláss í
hillum stórmarkaða.
í frásögn blaðamanns Morgunblaðsins segir
m.a.:
„Stórverzlanir keppast nú um að auka úrval
lífræns ræktaðs grænmetis og ávaxta og varla
fyrirfinnst sú grænmetistegund, sem ekki má
finna í lífrænt ræktaðri útgáfu. Að sama skapi
eykst sífellt úrval annarra lífrænt ræktaðra
matvara á borð við drykkjarvöra, brauðmeti,
barnamat og gæludýramat enda era 70% allrar
lífrænt ræktaðrar vöra í Bretlandi seld í stór-
mörkuðum. Stórmarkaðskeðjan Waitrose, sem
kjörin var „lífræni stórmarkaður ársins" af sam-
tökum framleiðenda lífrænt ræktaðrar matvöru
á síðasta ári og hefur verið sæmd þeim titli
nokkram sinnum áður, hefur upp á að bjóða 600
vörategundir af lífrænum toga í verzlunum sín-
um. Auk grænmetis og ávaxta má þar meðal
annars ftnna lífrænt ræktað kjöt og fisk, bjór og
vín, brauð og barnamat. Nú era 12% alls græn-
metis og ávaxta, sem selt er í verzlunum
Waitrose, lífrænt ræktuð vara, samanborið við
7% á síðasta ári.“
Hvers vegna kaupir fólk lífrænt ræktaðar
matvörar? Þeirri spurningu er svarað á eftir-
farandi hátt í umræddri grein með vísun í könn-
un, sem brezku neytendasamtökin gerðu:
,AIgengast er að fólk kaupi lífrænt ræktað
grænmeti og ávexti og sagðist meirihlutinn gera
það af hollustuástæðum. Stór hluti sagðist velja
lífrænt ræktað til þess að forðast matvörur, þar
sem notað hefði verið skordýraeitur. Ennfremur
sagði þriðjungur aðspurðra að lífrænt ræktaðar
matvörur brögðuðust betur. Einungis 2% sögð-
ust eingöngu neyta lífræns ræktaðs fæðis og
gáfu hinir þá skýringu, að lífrænt ræktaðar vör-
ur væru einfaldlega of dýrar til þess að hægt
væri að neyta þeirra eingöngu."
Um verðlag á lífrænt ræktuðum matvörum
segir: „Lífrænt ræktaðar vörur geta kostað allt
að tvöfalt meira en sambærilegar vörar, sem
ræktaðar era með hefðbundnum hætti. Að
meðaltali er verðmunur þó um 62%. Segja niður-
stöður kannana, að allt að 80% neytenda mundu
velja lífrænt ræktað fram yfir hefðbundið, ef
verð væri það sama. Ein af ástæðunum fyrir
hærra verði lífrænt ræktaðrar vöra er sögð vera
hærri framleiðslukostnaður. Talsmaður sam-
taka framleiðenda lífrænt ræktaðrar matvöru í
Bretlandi segir, að áætlað sé að framleiðslu-
kostnaður sé í raun og vera allt að 30% hærri,
þegar aðferðir lífrænnar ræktunar era notaðar."
Sú þróun í Bretlandi, sem hér hefur verið lýst
er ekkert einsdæmi. Hún hefur verið áberandi
allavega víða á Vesturlöndum undanfarin ár og
vafalaust víðar. Hingað til hafa þetta verið eins
konar undirstraumar í þjóðlífinu en nú er margt,
sem bendir til þess, að þeir undirstraumar séu
að brjóta sér leið upp á yfirborðið. Það er nánast
hægt að fullyrða, að bylting verði í neyzlu á líf-
rænum matvöram á næstu áram, jafnvel þótt
þær séu dýrari.
Heilsubylgja hefur gengið yfir á Vesturlönd-
um síðustu áratugi. Hún hefur m.a. byggzt á
skipulegri og reglubundinni líkamsrækt. Jafn-
framt hefur hún endurspeglast í þeirri víðtæku
herferð, sem staðið hefur yfir gegn tóbaksreyk-
ingum og á upptök sín í Bandaríkjunum, þar sem
henni er líka fylgt rækilega eftir. Hún hefur lika
komið fram í siðlegri umgengni um áfengi en áð-
ur tíðkaðist a.m.k. með sumum þjóðum eins og
hjá okkur íslendingum og öðrum þjóðum, sem
byggja norðurslóðir og ekki fráleitt að áhrifa
hennar gæti nú þegar í breyttum drykkjusiðum
íslendinga, allavega af yngri kynslóðinni.
Samhliða heilsubylgjunni hefur orðið um-
hverfisvakning í heiminum. Alls staðar er nú
lögð stóraukin áherzla á bætta umgengni um
umhverfið, um verndun umhverfis og náttúra og
almenn viðhorfsbreyting hefur orðið í þeim efn-
um.
Segja má, að umhverfisvakningin og heilsu-
bylgjan renni saman í einn farveg, þegar kemur
að neyzlu lífrænt ræktaðrar matvöra. Þar er um
að ræða matvörar, sem framleiddar era með
þeim aðferðum, sem uppfylla ströngustu kröfur
um umhverfisvernd og era jafnframt líklegar til
að stuðla að betri heilsu fólks.
Umhverfis- og náttúravernd, stóraukin
áherzla á heilbrigt lífemi og neyzla lífrænt rækt-
aðrar matvöru, þetta era þeir straumar, sem lík-
legir era til að einkenna samfélagsþróunina á
Vesturlöndum á næstu áram og þeir, sem hafa
áhuga á eða hafa hagsmuni af að vera í takt við
tímann þurfa að fylgjast með.
Svipuð þróun
á Islandi
I MORGUNBLAÐINU
í dag, laugardag, kemur
fram, að þróunin á Is-
landi er mjög áþekk því,
sem er í Bretlandi og áður var vikið að. Hér er
rekin ein matvöraverzlun, sem eingöngu selur
matvörar með lífrænni vottun og hefur gert frá
því að verzlunin tók til starfa árið 1986. Þetta er
verzlunin Yggdrasill. í samtali við Morgunblað-
ið, segja eigendur verzlunarinnar, þau Hildur
Guðmundsdóttir og Rúnar Sigurkarlsson, að
aukningin hafi verið stöðug um árin, „en þó er
ekki úr vegi að segja, að hún hafi verið hvað mest
síðasta árið.“
Verzlunin Yggdrasill hefur upp á að bjóða eitt
þúsund vöraliði af þessu tagi og flytur vikulega
inn til landsins ferskvöru, þ.á m. ávexti og græn-
meti. Fram kemur hjá eigendum verzlunarinn-
ar, að íslenzk framleiðsla anni engan veginn eft-
irspurn.
Sömu upplýsingar má fá, þegar komið er í
heimsókn að Sólheimum í Grímsnesi, þar sem er
í uppbyggingu stórmerkilegt samfélag, sem
byggist á nýjum lífsstíl umhverfisverndar og líf-
rænnar ræktunar. Sólheimar geta ekki annað
eftirspurn eftir lífrænt ræktuðu grænmeti.
Fleiri aðilar en Yggdrasill hasla sér nú völl í
sölu lífrænt ræktaðra matvæla. I samtali við
Morgunblaðið segir Sigfús Guðfinnsson, sem
rekur Brauðhúsið í Grímsbæ ásamt bróður sín-
um Guðmundi Guðfinnssyni, að þeir hafi fyrir ári
byrjað að baka einvörðungu úr lífrænu hráefni,
ef frá sé talið íslenzka smjörið, sem þeir noti
stundum í kökubakstur. Sigfús segir: „Við eram
með allt korn lífrænt ræktað og annað hráefni,
sem við notum, eins og þurrkaða ávexti, fræ og
gróft korn. Við erum með tvenns konar súrdeig í
brauðunum og síðan hafa svokölluð spelt brauð
verið að vinna á. Þau era úr spelti, en það er
korn, sem við mölum og notum í staðinn fyrir
hveiti. Þetta er gamalt hveitiafbrigði, sem hefur
ekki verið kynbætt en er mjög næringarríkt og
komið hefur í Ijós, að margir, sem þola ekki
hveiti þola spelti." Brauðhúsið í Grímsbæ fram-
leiðir nú um 20 tegundir af brauði úr lífrænt
ræktuðu hráefni.
íslenzkir stórmarkaðir era að byrja að átta sig
á þessari öra þróun. Þannig segir Jón Björns-
son, framkvæmdastjóri Hagkaups, í samtali við
Morgunblaðið, að Hagkaup hafi hafið innflutn-
ing á 70-80 vörategundum, sem flokkist undir
lífrænar vörar. „Við munum halda áfram að
bjóða þennan valkost og auka við hann jafnt og
þétt. Erlendis er hægt að fá osta, jógúrt, kjöt og
alla almenna nauðsynjavöra með lífrænni vott-
un. Það er stefnan hjá okkur að skoða, hvort við
getum ekki boðið upp á slíkar vörar hérlendis.“
Á undanförnum áram hafa farið fram tölu-
verðar umræður um það, hvort lífræn ræktun
gæti orðið til þess að skapa íslenzku lambakjöti
þá sérstöðu, sem þarf til þess að það nái fótfestu
á erlendum mörkuðum. Um þróunina í lífrænum
búskap almennt á íslandi segir í umfjöllun á
neytendasíðu Morgunblaðsins í dag, laugardag:
„Nú er svo komið, að fjórðungur af mjólk og
mjólkurafurðum, sem seldar era í Danmörku,
era lífrænar afurðir. Hér á landi er framleidd líf-
ræn mjólk og AB-mjólk og að sögn dr. Ólafs
Dýrmundssonar, ráðunautar í lífrænum búskap
hjá Bændasamtökum íslands, anna t.d. fram-
leiðendur lífrænu AB-mjólkurinnar ekki eftir-
spurn. Hann segir, að þróunin í lífrænum búskap
hér á landi gangi hægt en um 30 bændur eru
með vottun á framleiðslu sína og um 10 fyrirtæki
era síðan með vottun á slátran, mjólkurvinnslu,
grænmetispökkun og aðra vinnslu fyrir lífrænar
afurðir.“
Steinþór Skúlason, forstjóri Sláturfélags Suð-
urlands, segir um sölu á lífrænt ræktuðu dilka-
kjöti: „Við seldum um tíma lífrænt dilkakjöt í
Hagkaupi og Nýkaupi en þá seldist það ekki á
því yfirverði, sem þurfti eða 10-15% hærra verði
en venjulega lambakjötið. Ég held, að ástæðan
fyrir tregri sölu hafi verið sú, að almenna fram-
leiðslan er góð og það er ekki mælanlegur mun-
ur á gæðum varanna."
ÞAÐ fer tæpast á milli
mála, að í umræðum,
sem þessum má sjá vís-
bendingar um nýja þjóð-
félagsþróun, sem á eftir
að verða ráðandi í þeim
ríkjum heims, sem bezt era efnum búin á næstu
áratugum. Þær þjóðir, sem geta leyft sér þann
munað að neyta nánast eingöngu lífrænt rækt-
aðrar matvöru, þegar fram líða stundir era sömu
þjóðirnar og þær, sem eru komnar yfir erfiðasta
Nýr lífsstfll
- ný þjdð-
félagsstefna