Morgunblaðið - 02.07.2000, Blaðsíða 38

SUNNUDAGUR 2. JÚLÍ 2000
SKOÐUN
MORGUNBLAÐIÐ
TUNGUR TVÆR - OG
FRÆÐILEG ÁBYRGÐ
MIKLU veldur sá er upphafinu
veldur, segir orðtakið. Það á svo
sannarlega við um dr. Sverri Tómas-
son, fyrsta andmælanda við doktors-
vörn mína, sem fór fram við heim-
spekideild Háskóla íslands hinn 3.
júní síðastliðinn. Framganga hans á
vörninni var með þeim hætti að at-
hygli vakti, og af hlutust blaðaskrif
þar sem dr. Sverrir lét sig ekki muna
um það að stökkva sjálfur fram á rit-
völlinn og halda andmælum áfram, í
vöm fyrir sjálfan sig. Alls hafa nú
birst þrjár blaðagreinar í framhaldi
af þessari umtöluðu doktorsvöm, án
þess að ég hafi blandað mér í um-
ræðuna fyrr en nú. En þar sem
doktorsverkefni mitt (Brennuöldin.
Galdur og galdratrú í málskjölum og
munnmælum) hefur verið dregið inn
ívþað fjas, með óviðunandi hætti, sé
ég mér ekki annað fært en að setja
nú fáeinar línur á blað.
Tómasson svo langt að kalla heim-
ildaskrána „óskapnað“ og færði
einkum þau rök fyrir skoðun sinni að
hana hefði átt að flokka ítarlegar
niður. Blaðamaðurinn komst að
þeirri niðurstöðu - sem ég lýsi mig
sammála og vék raunar að við vörn-
ina - að þessi málflutningur endur-
speglaði togstreitu innan íslenskra
fræða, þar sem tekist er á um rann-
sóknarsjónarmið þeirra sem sinna
texta- og handritafræðum annar-
svegar og hinsvegar sjónarmið hug-
myndasögurannsókna á borð við
umrædda doktorsritgerð. Sú um-
ræða er að sjálfsögðu orðin löngu
tímabær, hvernig svo sem menn
kjósa að koma orðum að skoðun
sinni. Sjálf hef ég líkt þessum
Flestum þeim sem hafa
á annað borð lesið dokt-
Stafkrókafræði eða hugvísindi orsrítgerð mína, Og
Það er mikill viðburður við Há-
skóla íslands þegar varin er dokt-
orsritgerð í hugvísindum. Þar sem
hér var um að ræða fyrstu námsrit-
gerðina sem varin er sem doktorsrit-
gerð við heimspekideild, var meiri
eftirvænting en oft áður, enda
þyrptist fólk í hátíðarsal Háskólans
til þess að hlýða á það sem þar fór
fram. Meðal þeirra var blaðamaður
Morgunblaðsins, Þröstur Helgason,
sem eftir athöfnina gat ekki orða
bundist yfir málflutningi fyrsta and-
mælanda, dr. Sverris Tómassonar
og sjálfskipaðs andmælanda dr. Ein-
ars G. Péturssonar. Skrifaði Þröstur
því grein í Morgunblaðið og lét þar í
ljós undrun sína yfir því hve þessir
andmælendur gáfu lítinn gaum að
heildarstefnu, helstu niðurstöðum
og nýlundu doktorsritgerðarinnar,
en dvöldu þeim mun lengur við nöld-
ur út í prentvillur, og það sem annar
þeirra leyfði sér að kalla „villur í til-
vísunum" og ranga uppsetningu
heimildaskrár. Gekk dr. Sverrir
r* Nakamichí

Bíltæki
6 diskar í tækið að framan...
höfðu hana undir hönd-
um við sjálfa vörnina,
segir Olina Þorvarðar-
dóttir, er ljóst að and-
mælandinn fór þar of-
Ármúla 38,108 Beykjavfk, Sími: 588-5010
Aðsendar greinar á Netinu
enda um stafkróka og taldi „ekki
hægt að bjóða doktorsefni sem hefur
unnið að verkefni sínu undir stjóm
fróðra manna í mörg ár upp á annað
eins.“
Ummæli blaða-
mannsins gáfu Sverri
Tómassyni tilefni til
þess að skrifa aðra
grein í Morgunblaðið,
þar sem hann níðir
Þröst Helgason niður
fyrir allar hellur, dylgj-
ar um námsárangur
hans í háskóla og slær
þar áður óþekktan tón í
fræðilegri umræðu.
Tekur hann síðan til við
að ófrægja rit mitt. Óf-
ræging er eina orðið
sem unnt er að nota yf-
ir framgöngu and-
mælandans, því mér
vitanlega er það eins-
Ólína
Þorvarðardóttir
fari og notaði gífuryrði í
stað fræðilegrar um-
ræðu.
ágreiningi við náttúruskoðun. Á
meðan hugmyndasagan leitast við að
skoða tiltekið tré og staðsetningu
þess í skóginum, dvelur texta- og
handritafræðin við það að telja og
greina laufblöð í limi. Hvort tveggja
þjónar ólíkum tilgangi og hvorugri
aðferðinni verður þröngvað upp á
hina. Þröstur Helgason orðaði það
hinsvegar þannig, að hann hafi orðið
vitni að hlálegu orðaskaki andmæl-
dæmi í sögu háskólans að menn
haldi andmælum áfram í dagblöðum
eftir að vörn er lokið.
Eiginlega má segja að í svari sínu
sanni dr. Sverrir nánast hvert orð
Þrastar Helgasonar, með því að
dvelja nú enn við frágangsatriði og
form ritgerðarinnar fremur en nið-
urstöður hennar. Og enn sem fyrr
heldur hann sig við neikvæð að-
finnsluatriði fremur en styrkleika
verksins - sem segir sína sögu um
hugarfarið að baki, því eins og menn
vita er það „tungunni tamast sem
hjartanu er næst“.
Vandi fylgir vegsemd hverri
í umræddri Morgunblaðsgrein
lætur dr. Sverrir að því liggja að
hann hafi einungis verið að gegna
andmælaskyldu sinni með því að
benda á gagnrýnisverð atriði varð-
andi „meðferð heimilda og tilvísun
til þeirra". Eg hef orðið þess vör að
margir telja dr. Sverri hafa gengið
lengra í því efni en skyldan lagði
honum á herðar, en það er vitanlega
misjafnt hvemig menn kjósa að
gegna skyldum sínum. Sjálf er ég
sammála honum um nauðsyn þess að
fræðimenn gæti nákvæmni í með-
ferð heimilda: Rétt meðferð tilvísana
og heimildanotkun er aðall hvers
fræðirits. Eg tel mig kinnroðalaust
geta haldið því fram að svo sé með
mitt eigið verk. Hinsvegar hefði ég
haldið að jafn stórorður maður og
dr. Sverrir Tómasson gæti verið fyr-
irmynd annarra í þessu efni. Því er
þó ekki að heilsa, eins og sjá má þeg-
ar skoðuð er myndbandsupptaka af
andmælaræðu hans. Þar gerðist
hann sjálfur sekur um ámælisverða
ónákvæmni og læt ég nægja að
nefna tvö borðleggjandi dæmi, sem
segja sína sögu um vandvirkni
andmælandans og trúverðugleika.
Annað er sú fullyrðing hans að í
rannsókn minni sjái ég ekki ástæðu
til þess að nota Dómabók Þorleifs
Kortssonar. Hann gekk svo langt að
segja að á bls. 103 í riti mínu sé það
tekið fram að ekki sé ástæða til að
nota þetta gagn. Ekkert þessu líkt
stendur í ritgerðinni - og hefur
aldrei staðið þar - enda er oft vitnað
til dómabókarinnar (ÞÍ Skjs Öx Þorl
Kort) eins og gefur að skilja þar sem
viðfangsefni ritsins er galdramál 17.
aldar. Aftur varð andmælandanum
fræðilegur fótaskortur í röksemd
sinni fyrir því að heimildaskrá rit-
gerðarinnar væri „óskapnaður".
Fullyrti hann að Æfir lærðra manna
eftir Hannes Þorsteinsson væru þar
flokkaðar með útgefnum heimildum
en ekki handritum. Sé litið á bls. 395
sést svart á hvítu að heimildin er
flokkuð með handritum, eins og vera
ber. Þetta var raunar helsta rök-
semd andmælandans
til stuðnings ofuryrð-
um hans um þessa 25
blaðsíðna heimilda-
skrá, fyrir utan það að
einhvers staðar sá
hann að vantaði útgáf-
ustað aftan við heimild,
og einhvers staðar var
stór stafur þar sem átti
að vera lítill stafur í
bókartitli. Síð-
astnefnda atriðið var
rökstuðningur íyrir því
að heimildaskráin væri
„morandi í prentvill-
um“. Þar að auki við-
hafði hann dylgjur um
þekkingu undirritað-
Fornsala Fornleifs — aðeins ó vefnum
Netfang: antique@simnet.is Sími 551 9130, 692 3499
Vef f ang:www.simnet.is /antique
rar og þýðingargetu, en dylgjur eru
því miður ríkur þáttur í málflutningi
dr. Sverris Tómassonar, eins og sjá
má á umræddri Morgunblaðsgrein.
Varla stafar ónákvæmni and-
mælandans af tímaskorti, því dóm-
nefndin var átta mánuði að störfum.
Þetta vekur því áleitnar grunsemdir
um að önnur rök andmælandans séu
sama marki brennd.Vitanlega geta
öllum orðið á mistök, líka þeim sem
eiga að gagnrýna verk annarra, eins
og dæmin sanna. Eg sæi því ekki
ástæðu til þess að hafa mörg orð um
þetta nema vegna þess hve stórorð-
ur Sverrir Tómasson hefur sjálfur
verið; að hann skuli hafa séð ástæðu
til þess að endurtaka sumt af því í
Morgunblaðinu og síðast en ekki síst
vegna þess að ummæli hans hafa
haft áhrif á umfjöllun manna um
verkið. Á það meðal annars við um
gagnrýni sem birtist í Morgunblað-
inu fyrir skömmu og nú síðast kjall-
aragrein í DV þann 23. júní, þar sem
lagt var út af andmælaræðu dr.
Sverris Tómassonar, en þó augljóst
að greinarhöfundur hafði ekki sjálf-
ur lesið ritgerðina. Er því mál að
linni - og þótt fyrr hefði verið.
Siðferði fræðimanna
Sannleikurinn er sá að dr. Sverrir
Tómasson fór offari - það sjá allir
réttsýnir menn. Frammistaða hans
við doktorsvömina var honum ekki
til fræðilegs sóma. Hann fór auk
þess með rangt mál - og því heldur
hann áfram í þeim blaðaskrifum sem
á eftir fylgdu. Hann leyfir sér þar að
kalla það „siðleysi" að ég skuli við
doktorsvömina hafa bent á þá stað-
reynd að hann sjálfur las uppkast að
ritgerð minni áður en hún var lögð
fram og gerði þá ekki þær athuga-
semdir við framsetningu heimilda-
skrárinnar sem urðu honum tilefni
til stóryrða síðar. Hann segir að á
þeim tíma hafi heimildaskráin verið
„óunnin" og gefur þar með í skyn að
hann hafi ekki séð hana - sem er
rangt, enda fékk ég frá honum
ábendingar um heimildaskrána á
þeim tíma, bara ekki þær ábending-
ar sem hann seinna gerði að aðal-
atriði andmæla sinna. Það er vitan-
lega rétt hjá dr. Sverri að maður
getur ekki varpað ábyrgðinni af
verkum sínum yfir á aðra, og slíkt er
fjarri mér. Hinsvegar er það furðu-
legt siðferði af fræðimanni að gefa
misvísandi leiðbeiningar eftir því
hvomm megin borðsins hann situr.
Fræðimaður er á vissan hátt skáti,
sé hann orðinn það einu sinni er
hann það alltaf. Sýn fræðimanns á að
vera heil og fagleg, óháð því hvort
álits hans er leitað með formlegum
eða óformlegum hætti. Fagmaður
getur ekki leyft sér að hafa tungur
tvær og tala sitt með hvorri.
Og úr þvi að siðferði hefur borið á
góma: Dr. Sverrir Tómasson reynir
að gera lítið úr því dómnefndaráliti
sem hann sjálfur stóð að um hæfi
doktorsritgerðar minnar, og segir að
áður en það var lagt fram hafi verið
„lögð á það áhersla“ að leiðréttar
væm beinar tilvitnanir og löguð
heimildaskrá. Það á við um doktors-
efni eins og alla aðra fræðimenn, að
þeir taka við fjölda slíkra ábendinga
á meðan rit þeirra em í vinnslu.
Doktorsritgerð mín var sex ára
starf, og á þeim tíma tók ég að sjálf-
sögðu við ábendingum frá ýmsum
aðilum sem ég ýmist leitaði til sjálf
eða mér vora formlega skipaðir. I
því dómnefndaráliti sem lagt var
fram við heimspekideild er hinsveg-
ar ekki minnst einu orði á frágang
ritgerðarinnar - dr. Sverrir Tómas-
son skrifar sjálfur undir það dómn-
efndarálit ásamt dr. Bo Almqvist og
dr. Vésteini Ólasyni (sem jafnframt
átti sæti í doktorsnefnd).
Ég hlýt að draga í efa réttmæti
þess að menn sem hafa trúnaðar-
hlutverki að gegna innan háskólans,
hvort sem það felst í því að sitja í
doktorsnefnd eða dómnefnd, dragi
inn í umræðuna athugasemdir og
ábendingar sem hafa komið fram á
vinnsluferli ritgerðar áður en hún
hefur formlega verið lögð fram. Sjálf
hef ég verið háskólakennari til
margra ára, og mín siðferðiskennd
segir mér að þannig eigi háskóla-
kennari ekki að vinna. Hinsvegar tel
ég óhjákvæmilegt að upplýsa, úr því
trúnaður hefur verið rofinn, að sú
„áhersla" sem dr. Sverrir Tómasson
segist hafa lagt á „leiðréttingu“
heimildaskrárinnar, er lítil athuga-
semd, skrifuð með hans eigin hendi
inn í handrit ritgerðar minnar síð-
astliðið haust, svohljóðandi: „Skipta
má prentuðum ritum í tvennt, fram-
heimildir og eftirheimildir." Fólk
með venjulegan málskilning gerir
greinarmun á sögninni að „mega“ og
„eiga“. Hér er augljóslega engin
ástæða til að skilja ummælin öðra-
vísi en sem vinsamlega ábendingu
fremur en aðfinnslu - enda var dr.
Sverrir Tómasson einn dómnefndar-
manna um þessa skoðun. En að
þetta skyldi gefa honum tilefni til
þeirra fúkyrða, sem hann lét seinna
fjúka um heimildaskrána í opinberri
andmælaræðu, er mér ráðgáta.
Vart þarf að taka fram að heim-
ildaskrá ritsins er sett upp með hefð-
bundnum hætti, eins og tíðkast í
hugvísindum, undir tilsjón virtra
fræðimanna sem hafa lagt heiður
sinn að veði fyrir því að ritgerðin og
heimildafrágangur hennar uppfylli
þær kröfur sem gerðar era til dokt-
orsrita.
Þarf siðareglur?
Sá vandi sem við er að etja í þessu
máli öllu er siðferðilegur og stafar
meðal annars af því að dr. Sverrir
Tómasson getur ekki staðið við
nema brot af ummælum sínum.
Flestum þeim sem hafa á annað borð
lesið doktorsritgerð mína, og höfðu
hana undir höndum við sjálfa vörn-
ina, er ljóst að andmælandinn fór
þar offari og notaði gífuryrði í stað
fræðilegrar umræðu. Framganga
hans kallar því ekki einungis á um-
ræðu um ólík rannsóknarsjónarmið,
fagmennsku og gagnkvæma virð-
ingu milli fræðigreina (eða fræði-
manna liggur mér frekar við að
segja), heldur vekur hún einnig upp
spurningu um það hvort tímabært sé
að taka upp siðareglur fyrir þá sem
gegna ábyrgðar og trúnaðarhlut-
verki fyrir háskólann, t.d. með setu í
dóm- eða doktorsnefndum.
Ýmsir faghópar hafa sett sér slík-
ar siðareglur. Til dæmis segir í siða-
reglum safnmanna að þeir skuli jafn-
an gæta þess að láta nemendur
„njóta reynslu sinnar og þekkingar
og koma fram við þá af sömu nær-
færni og kurteisi og tíðkast meðal
safnlærðra manna“. Þar er þess
einnig vænst að faglærðir safnmenn
sýni „sanngirni og háttprýði" í hví-
vetna. Þessi orð mættu verða dr.
Sverri Tómassyni leiðarljós í fram-
tíðinni. Um leið mættu þau verða
heimspekideild Háskóla Islands um-
hugsunarefni vegna doktorsvama
framtíðarinnar, sem vonandi eiga
eftir að verða margar við deildina.
Höfundur er doktor í þjóðbáttafræð-
um.