Morgunblaðið - 22.03.2001, Blaðsíða 48

UMRÆÐAN
48 FIMMTUDAGUR 22. MARS 2001 MORGUNBLAÐIÐ
TILEFNI greinar þessarar er
sú umræða sem verið hefur í fjöl-
miðlum og Alþingi vegna dóms
Héraðsdóms Reykjavíkur upp-
kveðins 9. mars sl. þar sem ákærð-
ur maður var sýknaður af kynferð-
isbroti gagnvart stjúpdóttur sinni.
Umræða um dóm þennan hefur
verið með ólíkindum í fjölmiðlum
nánast frá þeim degi sem hann var
kveðinn upp. Hafa stór orð fallið
og menn hver í kapp við annan
lýst hneykslun sinni á niðurstöðu
dómsins og jafnvel ýjað að því að
einhvers konar annarleg sjónarmið
dómaranna hafi ráðið niðurstöð-
unni eins og fram kemur í viðtali
við réttargæslumann brotaþola í
málinu í Morgunblaðinu hinn 15.
mars sl. og í ræðum einstakra
þingmanna í umræðum á þingi.
Umræðan um mál þetta hefur snú-
ið á haus.
Til að lesendur geti áttað sig á
um hvað málið snýst er nauðsyn-
legt að rekja staðreyndir sem
skipta hér máli. Lögreglan í
Reykjavík, sem hafði með rann-
sókn málsins að gera, fór þess á
leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að
skýrsla yrði tekin af stúlkunni
vegna gruns um brot ákærða gegn
henni. Var það gert í samræmi við
ákvæði laga um meðferð opinberra
mála. Var boðað til skýrslutöku
sem tekin skyldi í sérútbúnu her-
bergi dómsins til þess að yfirheyra
börn. Tæpum þremur tímum áður
en skýrslutakan skyldi fara fram
mótmælti réttargæslumaður stúlk-
unnar því að hún færi fram í dóm-
húsinu og krafðist þess að hún
færi fram í Barnahúsi. Þessu var
hafnað af héraðsdómara og sá úr-
skurður staðfestur í dómi Hæsta-
réttar. Þrátt fyrir niðurstöðu
Hæstaréttar var neitað að koma
með stúlkuna fyrir dóm. Það hefur
ekkert verið reynt að leyna því að
frumkvæði að því kom ekki frá
foreldrum barnsins heldur frá
réttargæslumanni þess, barna-
verndaryfirvöldum og einhverjum
„óháðum“ sérfræðingi. Tekin var
síðan skýrsla af stúlkunni í Barna-
húsi án þess að dómari, verjandi
ákærða eða fulltrúi ákæruvaldsins
væri viðstaddur og var framburður
hennar tekinn upp á myndband
sem síðan var lagt fram í dóm-
inum. Því næst var málið flutt án
þess að tekin væri skýrsla af
stúlkunni fyrir dómi og dómur síð-
an kveðinn upp stuttu seinna af
fjölskipuðum dómi þar sem ákærði
var sýknaður.
Með hliðsjón af þessum stað-
reyndum, þ.e. að ekki var tekin
skýrsla af barninu fyrir dómi, gat
ekki orðið um sakfellingu að ræða,
sbr. þá meginreglu að dómur skuli
reistur á sönnunargögnum sem
færð eru fram við meðferð máls
fyrir dómi. Hugsanlegt hefði verið
að vísa málinu frá dómi þar sem
rannsókn þess hafi verið ófull-
nægjandi. Þetta er öllum löglærð-
um mönnum ljóst og þar með
væntanlega réttargæslumanni
stúlkunnar. Hefði Héraðsdómur
Reykjavíkur sakfellt ákærða hefði
það verið í andstöðu við skýrar
meginreglur laga um meðferð op-
inberra mála en rétt er að benda á
að dómurum ber að dæma eftir
lögum þó að margir virðist halda
annað. Það er því sorglegt að lesa
og heyra ummæli fólks í fjölmiðl-
um og jafnvel á Alþingi um ann-
arleg sjónarmið dómaranna og að
þeir hafi ekki gætt hagsmuna
barnsins.
Með því að hunsa niðurstöðu
Hæstaréttar og koma þar með
hugsanlega í veg fyrir að sekur
maður yrði sakfelldur var verið að
fórna ákveðnum hagsmunum
barnsins og samfélagsins alls.
Hagsmunir brotaþola almennt eru
að brotamanni verði refsað auk
þess að eiga bótarétt á hendur
honum. Sakamál eru hins vegar
ekki einkamál brotaþola og að-
standenda þeirra heldur eru þeir
hagsmunir samfélagsins í húfi að
sekir menn sæti refsiábyrgð.
Þá spyr maður sig hvers vegna
var neitað að stúlkan kæmi í
skýrslutöku í hinu sérútbúna her-
bergi í Héraðsdómi Reykjavíkur
þrátt fyrir dóm Hæstaréttar og
hagsmunum stúlkunnar hugsan-
lega þar með fórnað? Hvaða
ástæður lágu að baki
þeirri ákvörðun? Get-
ur verið að hagsmun-
um stúlkunnar hafi
verið fórnað í baráttu
þeirra aðila og hópa
sem vilja breytta lög-
gjöf um skýrslutöku
barna fyrir dómi þann-
ig að hún fari alltaf
fram í Barnahúsi? Það
er mjög auðvelt að
draga þá ályktun með
hliðsjón af framan-
greindum staðreynd-
um málsins. Héraðs-
dómi var af réttar-
gæslumanni stúlk-
unnar tilkynnt ákvörðun um að
hún myndi ekki mæta fyrir dóm og
það væri samkvæmt ráðgjöf
barnaverndaryfirvalda og „óháðs“
sérfræðings auk þess sem það
væri að mati réttargæslumannsins
í samræmi við tilgang laga um
meðferð opinberra mála. Og þetta
gerðist eftir að dómur Hæstarétt-
ar féll um að skýrslutakan skyldi
fara fram í Héraðsdómi Reykja-
víkur. Það er því augljóst að
ákvörðun þessi var tekin að frum-
kvæði annarra en foreldra eða for-
ráðamanna stúlkunnar og án þess
að þeir hefðu kynnt sér á því tíma-
marki aðstæður í Héraðsdómi
Reykjavíkur.
Fólki er alveg frjálst að hafa þá
skoðun að skýrslutökur af börnum
eigi að fara fram í Barnahúsi og
berjast fyrir henni. Það er hins
vegar ekki sama hvaða aðferðir
eru viðhafðar í þeirri baráttu. Það
er að mínu mati gersamlega óþol-
andi að hagsmunum stúlkunnar
sem hlut átti í þessu
máli hafi hugsanlega
verið fórnað í baráttu
þessa fólks sem vill
breytta löggjöf hvað
þetta varðar.
Það vekur nokkra
furðu hvernig um-
fjöllun fjölmiðla hefur
verið um viðkvæmt
mál sem þetta og
reyndar önnur mál af
sama toga þegar
sýknudómar hafa
verið uppkveðnir.
Það eru gjarnan tek-
in viðtöl við fólk sem
hefur verið framar-
lega í pólitískri baráttu fyrir því að
grundvallarreglur opinbers réttar-
fars eigi ekki að gilda í málum sem
þessu. Lýsa viðmælendur gjarnan
hneykslun sinni á niðurstöðu dóm-
stóla í málunum án þess að fjallað
sé efnislega um niðurstöðuna eða
færð fram rök fyrir gagnrýninni.
Þá vil ég að lokum taka það
fram að ég var ekki verjandi
ákærða í máli þessu þannig að ég
er ekki í neinni hagsmunabaráttu
fyrir hann. Mér finnst hins vegar
ótækt hvernig umræðan um mál
þetta hefur verið og þótti því rétt
að helstu staðreyndir þess litu
dagsins ljós. Ég hef rökstutt hvaða
hagsmuni ég tel hafa legið að baki
ákvörðun um að stúlkan kæmi ekki
fyrir dóminn. Einhverjir kunna þó
að vera ósammála mér og telja að
ég hafi dregið rangar ályktanir af
staðreyndum málsins og þá færa
þeir vonandi einhver rök fyrir því.
Hagsmunum barns
og samfélags fórnað
fyrir málstaðinn?
Brynjar NíelssonDómur
Hefði Héraðsdómur
Reykjavíkur sakfellt
ákærða, segir
Brynjar Níelsson, hefði
það verið í andstöðu við
skýrar meginreglur
laga um meðferð
opinberra mála.
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
Ákærði hlaut ranga
greiningu sem gerði lít-
ið úr athæfi hans. Hann
játaði á sig langvarandi
kynferðishneigð og
kynhegðun til stúlku-
barna, aðallega til dótt-
ur sinnar sem hann
hafði forsjá yfir. Þessi
játning útilokar að
ákærði sé aðeins hald-
inn hættulítilli gægju-
hneigð (voyeurism),
sem honum tókst þó að
telja sumum trú um, en
staðfestir að hann sé
haldinn barnagirnd
(pedophilia).
Ég hef haft til með-
ferðar hundruð kynferðisbrota-
manna og þekki því vel færni þeirra í
að gera lítið úr brotum sínum. Rann-
sóknir sýna að þessir menn eiga oft
mörg fórnarlömb og fjölda brota að
baki. Þeir villa auðveldlega á sér
heimildir enda hafa þeir oft mjög
langa reynslu af því að blekkja aðra.
Það er vel þekkt að menn með barna-
girnd játa yfirleitt, a.m.k. til að byrja
með, aðeins brot af sannleikanum.
Það er því oft mikil ástæða til að van-
treysta orðum þeirra.
Það er á hinn bóginn sjaldgæft að
börn beri falskar ásakanir um kyn-
ferðisbrot á foreldra sína. Sérfræð-
ingarnir sem athuguðu stúlkuna voru
sammála um að frásögn hennar væri
trúverðug. Líkurnar voru því mun
meiri á því að faðirinn segði ósatt í
málinu heldur en að dóttirin gerði
JÓN Steinar Gunn-
laugsson hrl. skrifaði
grein í Morgunblaðið
10. mars sl. þar sem
hann fjallaði m.a. um
hæstaréttarmál nr. 286/
1999. Í því máli fékk
hann skjólstæðing sinn
sýknaðan af ákærum
saksóknara um alvarleg
og langvarandi kyn-
ferðisbrot gegn dóttur
mannsins. Þó svo að
málsaðilum sé það varla
í hag að haldið sé uppi
fjölmiðlaumræðu um
þetta mál, tel ég þó rétt
að svara sumum full-
yrðingum Jóns Stein-
ars.
Það er útúrsnúningur hjá Jóni
Steinari að málsvarar stúlkunnar
vilji brjóta þá reglu að menn teljist
saklausir þar til sekt þeirra sé sönn-
uð að lögum. Þeir sem tala máli stúlk-
unnar hafa mér vitanlega hvergi sagt
það að þeir vilji láta dæma menn seka
sem ekki hafa orðið sannir að sök fyr-
ir lögum.
Við skulum ekki gleyma því að sá
maður sem ber mestu ábyrgðina á
því hvernig málið byrjaði og hvernig
það hefur farið er faðir stúlkunnar.
Sterk rök hníga að því að lagaklækir
hafi leitt til sýknunar hans og að
stúlkan hafi um leið orðið fyrir mis-
rétti í málaferlunum. Ég tiltek hér fá-
ein atriði.
Ákærði var ekki athugaður á sama
hátt og kærandi. Kærandi undir-
gekkst ítarlegar athuganir á trúverð-
ugleika og geðheilsu sinni. Þrír dóm-
kvaddir matsmenn athuguðu
dótturina en aðeins einn athugaði
föðurinn. Stúlkan tók fjölda sálfræði-
prófa, faðirinn tók ekkert sálfræði-
próf. Trúverðugleiki stúlkunnar var
kannaður en trúverðugleiki föður var
ekki kannaður.
Dómstólum var talin trú um að sál-
fræðipróf á manninum kæmu ekki að
gagni í þessu erfiða máli. Hið rétta er
að sálfræðipróf eru á meðal helstu
tækja sem gagnast við það að greina
menn sem misnota börn. Viðtöl við þá
eru ekki nægileg til að byggja á fyrir
rétti.
það. Í því ljósi þykir mér það hörmu-
legt að henni hafi verið trúað síður en
honum.
Svo er að sjá á dómi Hæstaréttar
að dómararnir hafi allir gert sér
grein fyrir að maðurinn hafði brotið
af sér gagnvart dótturinni. Um það
vitnar setning úr áliti meirihluta
dómsins þar sem segir að eins og
ákæran sé úr garði gerð geti ekki til
þess komið, „að öðrum refsiákvæðum
verði beitt um þá framkomu ákærða
gagnvart dóttur sinni, sem hann hef-
ur þó gengist við“. Meirihlutinn, þrír
af fimm dómurum, taldi ekki mögu-
legt að sakfella manninn fyrir ákæru-
atriði eftir málatilbúnað verjenda
hans. Minnihlutinn taldi á hinn bóg-
inn ekki rök til annars en að staðfesta
úrskurð héraðsdóms um sakfellingu.
Tal um það að verja þurfi Hæsta-
rétt er annar útúrsnúningur sem
beinir athygli frá kjarna málsins. Þó
svo að Hæstiréttur hafi orðið fyrir
gagnrýni hefur hann enga þörf fyrir
sjálfskipaða verjendur vegna þess.
Það er sjálfsagt í okkar lýðræðisríki
að fólk láti sig dóma varða og segi
hiklaust álit sitt á þeim. Við ætlumst
ekki til að dómarar séu óskeikulir
heldur að þeir séu grandvarir og
heiðarlegir. Rétturinn þolir vel gagn-
rýni og þarf á henni að halda til þess
að geta þróast með breytingum í
samfélaginu. Dómarar fá líka að
heyra það þegar fólk er ánægt með
úrskurði þeirra.
Vegna þess hvernig til tókst í
þessu máli má búast við því að færri
þolendur kynferðisbrota muni um
tíma þora að leita réttar síns fyrir
dómstólum. Það þýðir því miður að
brotamenn hafi frjálsari hendur en
áður til þess að misnota börn og aðra
í samfélaginu. Það er óásættanlegt.
Hér þurfa löggjafinn, dómsvaldið,
stjórnkerfið, og aðrir að taka hönd-
um saman um að tryggja bæði rétt-
láta málsmeðferð og viðeigandi við-
urlög við brotum.
Það skal tekið fram að ég var ekki
beðinn um að skrifa þessa grein. Ég
þekki málsaðila ekkert og hef hvergi
unnið að þessu máli.
Sýknaður af ákæru er
ekki sama og saklaus
Gunnar Hrafn
Birgisson
Höfundur er sérfræðingur í klínískri
sálfræði.
Dómur
Sterk rök hníga að því,
segir Gunnar Hrafn
Birgisson, að lagaklæk-
ir hafi leitt til sýknunar
hans og að stúlkan hafi
um leið orðið fyrir mis-
rétti í málaferlunum.