Morgunblaðið - 16.03.2002, Blaðsíða 53

MINNINGAR
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 16. MARS 2002 53
✝ Aldís Pálsdóttirfæddist í Hlíð í
Gnúpverjahreppi 6.
júlí 1905. Hún lést á
Hjúkrunarheimilinu
Ási í Hveragerði 4.
mars síðastliðinn.
Foreldrar hennar
voru Páll Lýðsson
hreppstjóri í Hlíð, f.
23. janúar 1869, d.
15. mars 1943, og
kona hans Ragnhild-
ur Einarsdóttir frá
Hæli, f. 10. janúar
1879, d. 7. júní 1954.
Aldís var næstelst í
röð sex systkina en þau eru: Ein-
ar, bankaútibússtjóri á Selfossi, f.
1903, d. 1980, Lýður bóndi í Hlíð,
f. 1906, d. 1997, Steinar bóndi í
Hlíð, f. 1910, d. 1997, Bjarni,
skólastjóri Iðnskólans á Selfossi, f.
1912, d. 1987, og Ragnheiður,
húsfrú á Selfossi, f. 4. maí 1921.
Fóstursystir þeirra er Hulda Run-
ólfsdóttir, kennari í Hafnarfirði, f.
6. apríl 1915. Aldís giftist 20. maí
1933 Lýði Guðmundssyni, bónda
og hreppstjóra í Litlu-Sandvík í
Flóa, f. 18. nóv. 1897, d. 23. des.
1988. Foreldrar hans voru þau
Sigríður Lýðsdóttir frá Hlíð í
Gnúpverjahreppi, systir Páls í
Hlíð og Guðmundur Þorvarðarson
hreppstjóri í Litlu-Sandvík. Börn
þeirra Aldísar og Lýðs eru: 1) Sig-
ríður, f. 22. jan. 1935, gift Snorra
M. Welding. Börn þeirra eru
Theódór, f. 25. jan. 1963, Ragn-
heiður, f. 21. júlí 1965 og Aldís
María, f. 22. ágúst 1971. 2) Páll, f.
7. okt. 1936, kvæntur
Elínborgu Guð-
mundsdóttur. Börn
þeirra eru Sigríður,
f. 12. maí 1959, Al-
dís, f. 31. mars 1961,
Lýður, f. 30. júní
1966, og Guðmund-
ur, f. 10. jan. 1968. 3)
Ragnhildur, f. 21.
maí 1941, gift Bald-
vini Halldórssyni.
Börn þeirra Halldór,
f. 17. okt. 1969, Al-
dís, f. 14. ágúst 1972,
og Ragnar Baldvin,
f. 22. ágúst 1976. 4)
Guðmundur, f. 11. október 1942,
kvæntur Hrafnhildi Sigurgeirs-
dóttur. Börn þeirra eru Lýður
Geir, f. 8. nóv. 1971, og Brynja
Kristín, f. 4. nóv. 1975. Lang-
ömmubörn Aldísar eru tíu.
Aldís ólst upp í Hlíð í Gnúp-
verjahreppi og stundaði eftir
barnaskólagöngu ýmislegt nám
að heiman, var á saumanámskeið-
um í Reykjavík og um vetrartíma
við óreglulegt nám í Kennara-
skóla Íslands. Einnig lærði hún á
orgel hjá Kjartani Jóhannessyni.
Um skeið var Aldís organisti við
Stóra-Núpskirkju og Hrepphóla-
kirkju. Hún fluttist að Litlu-Sand-
vík 1933 og stóð þar lengi fyrir
fjölmennu heimili og stóru búi.
Hún fór í dvöl að Hjúkrunarheim-
ilinu að Ási haustið 1999, þar sem
hún lést.
Útför Aldísar fer fram frá Sel-
fosskirkju í dag og hefst athöfnin
klukkan 13.30.
Ég var víst heldur uppburðarlítil
þegar ég kvaddi dyra í Litlu Sand-
vík á haustmánuðum 1955 og
spurði eftir Páli Lýðssyni. Til dyra
kom kona, sem tók mér af slíkri
hlýju að ég bókstaflega bráðnaði,
þegar hún vissi hver ég var. „Hann
er að taka upp kartöflur,“ sagði
hún og sendi strák norður í garð.
Palli kom svo til móts við mig
norðan túns með kartöflupoka á
bakinu og urðu fagnaðarfundir.
Ég dvaldi hér yfir eina helgi og
urðu það mín fyrstu kynni af
tengdafólkinu.
Næsta sumar var ég hér í
kaupavinnu. Þá voru hér um og yf-
ir tuttugu manns í heimili og ég
undraðist oft hvað hægt var að
fara létt með að stjórna þessu
stóra heimili, mér fannst eins og
hún Aldís hefði ekkert mikið að
gera. Stoð hennar við heimilisverk-
in var hún Ragga, sem var vissu-
lega gull af manni, og á þvottadög-
um var einhver okkar stúlknanna
kölluð heim af teignum til aðstoð-
ar, en þá voru sjálfvirkar þvotta-
vélar ekki komnar til sögunnar.
Það sem einkenndi þetta heimili
var reglusemi. Þar voru þau Aldís
og Lýður fullkomnlega samtaka.
Hver hlutur á sínum stað, hvert
verk á sínum tíma úti og inni.
Einu tók ég fljótt eftir í fari Al-
dísar. Hún talaði aldrei illa um
fólk, hún rakti ættir þess. E.t.v.
mat hún menn meira eftir ættum
en eigin verðleikum.
Vorið 1959 komum við Palli aust-
ur fyrir fjall með nýfædda dóttur
og hófum félagsbúskap með Aldísi
og Lýð. Hálfu ári seinna var inn-
réttað eldhús uppi á lofti, og þar
með vorum við Palli út af fyrir
okkur. Í fjörutíu ár bjuggum við
Aldís undir sama þaki, í húsi þar
sem ekki var alltaf ljóst hvað til-
heyrði hverjum.
Þegar ég horfi til baka minnist
ég þess ekki að okkur yrði nokk-
urn tíma sundurorða þótt við vær-
um ekki alltaf sammála. Hún skipti
sér ekki af því hvernig ég gerði
hlutina og hef ég þó eflaust ekki
alltaf verið henni að skapi. Fyrir
það er ég henni mjög þakklát.
Það var ómetanlegt að hafa
ömmuna í húsinu, þegar börnin
voru að vaxa úr grasi.
Alltaf var hún tilbúin að líta eftir
smáfólkinu – ég gat jafnvel skropp-
ið á hestbak á meðan yngsta barn-
ið svaf miðdagslúrinn sinn. Þá var
bara að líta inn til Aldísar og láta
hana vita að það væri sofandi barn
uppi. Og börnin voru varla orðin
altalandi þegar amma þeirra fór að
kenna þeim lög og texta, hún spil-
aði á orgelið og þau sungu. Ég get
enn heyrt þetta innra með mér. Og
alltaf hafði hún tíma til að tala við
þau. Þær samræður hafa orðið
þeim gott veganesti. Það kom líka
fyrir að hún settist við orgelið og
spilaði fyrir mig sérstaklega,
gjarnan úr Organtónum. Þar var
margt sem vakti með mér góðar
minningar, því það leit út fyrir að
hún og móðir mín hefðu dálæti á
sömu verkunum. Þetta voru góðar
stundir fyrir báðar.
Þetta eru alltof fá orð því marg-
ar eru minningarnar, en þakklæti
er mér efst í huga á þessari
stundu. Blessuð sé minning henn-
ar.
Elínborg Guðmundsdóttir.
Mig langar að minnast með
nokkrum orðum ömmu minnar og
alnöfnu Aldísar Pálsdóttur er and-
aðist á Hjúkrunarheimilinu Ási í
Hveragerði á 97. aldursári.
Þegar andlát náins ættinga ber
að hrannast minningarnar upp. Ég
var svo lánsöm að vera næstelst í
barnabarnahópnum (en við erum
tólf) og líka það að búa í sama húsi
og amma gerði það að verkum að
ég kynntist frændsystkinunum
mínum betur en ella. Það að vera
við hlið ömmu minnar þegar barna-
börnin komu hingað í fyrsta sinn,
t.d. þegar Ragnhildur og Baldvin
kom með frumburðinn Halldór,
man ég eins og gerst hefði í gær.
Við vorum báðar nöfnurnar úti í
baðstofuglugga að sjá hvort þau
færu nú ekki að koma með litla
frænda. Eða þegar Brynja fæddist
og Lýður Geir kom með pabba sín-
um henti hann sér upp í sófann í
baðstofunni og sagðist vera búinn
að eignast lítið barn.
Amma var mjög ákveðin mann-
eskja enda alin upp á menningar-
heimili þar sem allt var í röð og
reglu og alltaf farið snemma að
sofa. Það hljóta að hafa verið við-
brigði fyrir ömmu að koma hingað
í Litlu-Sandvík, stórt hús, mann-
margt heimili og mikið bú. Þar sem
yfir tuttugu kýr voru handmjólk-
aðar og allt þetta vinnufólk sem
því fylgdi. Hún talaði oft sérstak-
lega um alla þvottana hvað þeir
voru miklir. En hún amma mín var
sterk kona og stóð eins og klettur
við hliðina á sínum manni.
Hér í þessu húsi upplifði amma
það sem ekki allir upplifa: að ala
upp fjögur börn og sjá fjögur
barnabörn, okkur systkinin, alast
upp, og svo nú síðar börnin mín,
langömmubörnin, sem eru þrjú.
Hér á miðhæðinni voru viðhafðar
vissar reglur í uppeldinu. Allar
kynslóðirnar máttu ólmast eins og
þær gátu í baðstofunni en síma-
stofan og píanóstofan voru lokaðar
fyrir ærslagangi. Amma hafði
blómapotta í baðstofugluggunum
en bara þau ár sem ekki voru börn
í þessu húsi. Þegar elsta barnið,
barnabarnið eða langömmubarnið
fór að príla tók hún blómapottana
og sagði: „Einhvers staðar verða
börnin að ólmast.“ Eitt sinn þegar
mínir drengir voru yngri hafði hún
á orði við mig að henni fyndist fyr-
irferðin mikil þegar þeir príluðu
upp á fataskápinn til að hoppa nið-
ur í sófann.
Amma var mjög frændrækin og
talaði um sitt fólk og afa. Hún tal-
aði oft um æskuheimilið sitt Hlíð
og er svo lánsöm að hennar fólk er
þar enn. Þar býr bróðursonur
hennar myndarbúi. Oft fengum við
barnabörnin að fara í heimsókn
þangað með ömmu.
Amma fylgdist mjög vel með
framförum barnabarna sinna. Hún
lét okkur standa upp við vegg, setti
bók ofan á kollinn, gerði þar strik,
skrifaði nafn barnsins og dagsetn-
ingu. Þetta þótti okkur krökkunum
ægilega gaman. Hún reyndi að
fylgjast með skólagöngunni og var
mjög ánægð þegar vel gekk.
Þegar ég lít til baka og hugsa
um ævi ömmu minnar er mér
þakklæti efst í huga.
Hún var gæfukona, hraust og
leið aldrei skort. Ellin var góð og
þó að kraftarnir smám saman
þrytu fann hún hvergi til.
Eitt sinn þegar ég var að hugsa
um mína stráka litla hafði amma á
orði við mig: „Já það er mikil vinna
í kringum blessuð börnin. Mér
fannst það þegar ég var komin með
mín fjögur. En ég sé ekki eftir
því,“ sagði hún ákveðin. Það var
hennar auður, börnin fjögur. Það
sá ég best í hennar háu elli að hún
var umvafin ást og umhyggju
barna sinna og tengdabarna.
Amma mín og alnafna, hvíl þú í
friði.
Aldís Pálsdóttir.
Látin er amma mín Aldís Páls-
dóttir. Hún hefði orðið 97 ára í
sumar. Þetta þykir hár aldur og
kom það því í sjálfu sér ekki á
óvart hið óumflýjanlega sem bíður
okkar allra fyrr eða seinna. Amma
var hluti af mínum bernskuheimi
og -heimili frá því ég man eftir mér
og þar til ég stofnaði mína eigin
fjölskyldu. Það er því ekki laust við
að mér sé söknuður í huga. En eft-
ir stendur minning um góða ömmu.
Amma mín hafði mikinn áhuga á
öllu því sem afkomendur hennar
voru að sýsla. Er mér minnisstæð
síðasta ferð mín að Ási í Hvera-
gerði nokkrum dögum fyrir lát
hennar. Amma var orðin veik og
gat mjög lítið talað og tjáð sig. En
þrátt fyrir það sá ég bregða fyrir
augnglampa og smá brosi er ég
sagði henni frá því sem við vorum
að vinna að, starfi mínu og skóla
konu minnar og dóttur – sem hafði
sko stækkað síðan síðast. Ég sýndi
henni líka yngra barnið, fjórtán
mánaða strákinn og viðbrögðin létu
ekki á sér standa. „Fallegur strák-
ur,“ sagði amma og ljóst var á
svipbrigði hennar stolt yfir þessum
afkomanda sem og öðrum afkom-
endum. En í heimsókn þessari varð
mér ljóst að langri ævi hennar yrði
brátt lokið.
Amma fæddist og ólst upp í Hlíð
í Gnúpverjahreppi í faðmi foreldra
sinna og systkina. Hún lærði ung
að spila á orgel og þá kunnáttu
nýtti hún eins lengi og hún gat
stigið orgelið. Amma hafði einnig
þá hæfileika að geta sagt frá liðinni
tíð og voru það gjarnan frásagnir
af lífinu uppí Hrepp. Hún sagði
okkur af sálmaskáldinu sr. Valdi-
mar Briem sem hún mat mikils.
Hún talaði aldrei illa um neinn frá
fyrri tíð og gat rakið ættir allra
hvort sem um forfeður eða afkom-
endur var að ræða.
Amma lifði með sjö ættliðum að
henni sjálfri meðtaldri. Síðustu ár-
in áttu að sjálfsögðu langömmu-
börnin hug hennar og hjarta.
Ömmu var sem ungbarni hampað
af sínum ömmum, öfum og lang-
ömmu og hún hlustaði á sögur frá
gamalli tíð. Amma man vel eftir
ömmu sinni Steinunni Vigfúsdóttur
Thorarensen, húsmóður á Hæli í
Hrepp, f. 1848, d. 1911, og einnig
langömmu sinni Ragnheiði Melsteð
sem dvaldi síðast hjá afkomendum
sínum á Hæli, f. 1816, d. 1914.
Eina merkilega sögu sagði
amma mér eitt sinn af atburði á
æskuheimili langömmu sinnar.
Sagan gerðist á Ketilsstöðum á
Völlum einhverntímann á árunum
frá 1811 til 1835. Þar bjó Páll
Þórðarson Melsteð sýslumaður.
Það var hjá honum sýsluskrifari
sem átti forláta byssu. Eitt sinn
skildi hann við sig byssuna á dyra-
skúrnum og var hún þar í lengri
eða skemmri tíma. Systkinin, börn
Páls Melsteðs, voru eitt sinn að
leik í skúrnum. Sigurður, síðar
prestaskólakennari, greip þá byss-
una, miðaði á aðra systur sína og
sagði: „Á ég að skjóta þig Gunna?“
Þá sagði hin systirin, Ingibjörg:
„Þetta er ljótt, Siggi, miðaðu held-
ur á dyrastafinn.“ Sigurður miðaði
þangað, tók í gikkinn og öllum til
furðu hljóp af skot, fór fyrst í
gegnum dyrastafinn og síðan tvö
þil önnur. Mælt er að Páll sýslu-
maður hafi látið fella í götin, börn-
unum sínum til viðvörunar. En
ekki skipt um þil.
Amma hafði þessa sögu eftir
mömmu sinni Ragnhildi Einars-
dóttur frá Hæli, sem aftur heyrði
söguna hjá móður sinni, Steinunni
Vigfúsdóttur Thorarensen húsmóð-
ur á Hæli. En Ragnhildur heyrði
söguna einnig er hún svaf ung hjá
ömmu sinni, Ragnheiði Melsteð,
sem var systir barnanna. Þessa
sögu sagði amma föður mínum og
síðar einnig mér. Sagan sem amma
sagði mér af byssuskotinu á Ketils-
stöðum er gott dæmi um hvernig
sögur geta lifað lengi með ættum
og gengið í arf milli kynslóða.
Ég get ekki sleppt pennanum án
þess að minnast nokkrum orðum
afa míns Lýðs Guðmundssonar
sem dó á Þorláksmessu árið 1988.
Hann var bóndi og hugur hans til
síðasta dags bundinn við búskap-
inn. Þau afi og amma voru sam-
hent um alla hluti. Það var mér
dýrmætt að alast upp nánast á
sama heimili og þau og af þeim hef
ég lært margt sem komið hefur
mér vel á lífsleiðinni. Blessuð sé
minning þeirra.
Lýður Pálsson.
Við vorum 5 ára við Benedikt
Sveinsson frændi minn þegar við
fórum fyrst í Litlu-Sandvík sum-
arið 1945. Ég man ekki betur en
við höfum fengið að sitja fram í hjá
Guðjóni Vigfússyni vörubílsstjóra
austur. Þær voru náfrænkur Helga
Ingimundardóttir móðir Benedikts
og Aldís. Mæður þeirra voru Ingv-
eldur og Ragnhildur Einarsdætur
frá Hæli en bræður þeirra voru
Gestur bóndi þar og Eiríkur al-
þingismaður. Helga var með börn
sín í Sandvík nokkrar vikur þetta
sumar og tvö þau næstu, en síðan
vorum við Benedikt þar áfram. Ég
alveg til 1953. Aldís gerði það fyrir
móður mína að leyfa mér að fljóta
með, af því að ég hafði traust í
Helgu en við Benedikt vorum mjög
samrýmdir. Ég þykist muna að ég
hafi heldur en ekki þóst maður
með mönnum að fara í sveitina.
Móðir mín lét Gústaf rakara Valde-
marsson krúnuraka mig og síðan
jafnan, sem hefur þá sögulegu þýð-
ingu, að það sést á skallanum að ég
hef verið við fyrstu gróðursetningu
Skógræktarfélags Sandvíkur-
hrepps í girðingunni við Geirakot.
Mér leið vel í Sandvík. Ég hef
oft verið að hugsa um það, hversu
vel Aldísi fórst að stjórna sínu
stóra heimili með góðri og dyggri
aðstoð Röggu gömlu, sem gekk í
öll verk með sama jafnaðargeðinu
og sönglaði fyrir munni sér. Mitt
fyrsta sumar var síðasta sumar
hestasláttuvélarinnar. Ég man eft-
ir Bjarna frá Sjónarhóli á Stokks-
eyri, en hann hafði lengi verið
kaupamaður í Sandvík eða frá dög-
um Guðmundar Þorvarðarsonar
föður Lýðs. Í fyrsta skipti sem
Lýður gerði upp við hann sagði
Bjarni: „Og svo er það sængin,
Lýður,“ en milli þeirra Guðmundar
hafði verið óformlegt samkomulag
um, að Bjarni fengi sérstaklega
greitt fyrir að koma með sængina
með sér.
Í Litlu-Sandvík var búið stórbúi.
Aldís kom þangað 1933 og þau
Lýður tóku við því árið 1937. Auð-
vitað fylgdi þeim ferskur blær.
Lýður vildi t.d. ekki láta vinna eftir
kvöldmat og Aldís var rausnarhús-
freyja, svo að á orði var haft, enda
eftirsótt að ráðast í Sandvík í
vinnu. Þau höfðu jafnan góð hjú og
reyndust þeim vel. Fyrstu árin mín
var þar niðursetningur, Villi gamli,
sem ekki var heill á geði, en gat
verið orðheppinn. Þau höfðu lag á
að láta hann dunda við dæluna,
kannski ekki til mikils gagns en til
að stytta tímann. Þorvarður Jóns-
son var þar í mörg ár og ég hygg,
að það hafi verið sólskinsár ævi
hans.
Ég á einungis bjartar minningar
frá Sandvík og hef gaman af að
rifja þær upp með Páli þá sjaldan
við hittumst. Einhverju sinni í
slagveðursrigningu áttum við
Benedikt að raka í flekki niður á
Mýri, en Lýð þótti illa ganga og
mældi okkur blett í Smala-
skáladælu niður undir stíflu og
sagði að við mættum fara heim,
þegar við hefðum lokið við hann.
Hann hugsaði sér að við yrðum
búnir klukkan fjögur eða um kaffi-
leytið, en við kláruðum hann fyrir
tvö. Þarna var hann á undan tím-
anum sem oftar og skildi vel kosti
afkastahvetjandi kerfis. Annars er
þessi dæmisaga sönn fyrir heimilið
í Litlu-Sandvík, hvernig þau Lýður
og Aldís höfðu lag á okkur krökk-
unum, þannig að við urðum til
gagns en höfðum líka tíma til leiks
og skemmtunar. Og þar náðum við
þroska, af því að okkur var treyst
fyrir verkum, kennd ný handtök og
fundum að það var metið, þegar
við höfðum staðið okkur vel.
Í fjósinu í Sandvík, í vestasta
básnum næst haughúsinu, var kýr-
in Hlíð. Ég man ekki betur en Al-
dís hafi tekið hana með sér kálf
þegar hún flutti í Sandvík. Víst er
um það, að hún var orðin fjörgömul
þegar ég man eftir henni og mátti
enginn mjólka hana nema Aldís.
Við hverjar mjaltir hvernig sem á
stóð skaust hún út í fjós og mjólk-
aði kúna sína. En ef Aldís fór af
bæ, sem ekki var oft, mjólkaði
Ragga gamla Hlíð. Henni einni var
til þess treystandi. Í næsta bás var
Sandra frá Stóru-Sandvík. Einu
sinni bar hún úti á túni og lét ófrið-
lega, þegar átti að sækja hana, og
hafði skellt tveim körlum flötum,
svo að nú voru góð ráð dýr. Þá sást
Ragga gamla koma með mjöl í
fötu, sagði nokkur vingjarnleg orð
við Söndru sem enginn skildi nema
þær tvær og svo röltu þær saman í
heim í fjós.
Aldís var mikil kona og bar með
sér þessa siðfágun, hlýju og hóg-
værð, sem er einkennandi fyrir
Hælsfólkið. Hún var frændrækin
og mundi vini sína. Oft kom hún
mér á óvart þegar hún hringdi í
mig bara til að heyra í mér og
spyrja hvernig mér og mínum liði
og fann ég þá, að hún fylgdist bet-
ur með en mig grunaði. Þessi stop-
ulu samtöl hafa verið mér mikils
virði, af því að Sandvíkurheimilið
var mér svo kært.
Góðu, gömlu vinir í Sandvík,
með þessum línum er ég að þakka
fyrir mig. Þær bera ykkur sam-
úðarkveðjur mínar og Kristrúnar.
Aldís hafði lifað langa og góða ævi,
þegar hún kvaddi. Guð blessi minn-
ingu hennar.
Halldór Blöndal.
ALDÍS
PÁLSDÓTTIR
 Fleiri minningargreinar um Al-
dísi Pálsdóttir bíða birtingar og
munu birtast í blaðinu næstu daga.