Morgunblaðið - 04.12.2003, Page 48

UMRÆÐAN
48 FIMMTUDAGUR 4. DESEMBER 2003 MORGUNBLAÐIÐ
Pentax Optio S4
Pentax 33WR
3.2 milljón díla stafræn myndavél sem er vatnsheld (þolir að vera á
1 meters dýpi í allt að 30 mín)! 2.8x linsuaðdráttur (38-104mm).
Tekur kvikmyndir í 320x240 eða 160x120 dílum með hljóði á 15
römmum á sekúndu. Þrír ljósmælingarmöguleikar, tíu tökuhættir,
þrjár stillingar á fjarlægðarmælingu, fimm punkta víðmæling,
blettmæling og óendanlegt. Notar SD minniskort.
Sérhönnuð fyrir
íslenskar aðstæður
Ein minnsta 4.0 milljón díla stafræna myndavélin í heimi. 3x
linsuaðdráttur (35-105mm). Ótrúlega létt álhús, aðeins 98gr! Frábær
raddupptaka. Tekur 60 sek kvikmyndir með hljóði. Bjartur skjár
sem virkar vel úti. Fjöldi aukamöguleika, t.d. sjö tökuhættir, þrír
ljósmælingarmöguleikar, marghlutamæling, miðjumæling,
blettmæling. Þrjár stillingar á fjarlægðarmælingu, sjö punkta
víðmæling, blettmæling og óendanlegt. Lithium-Ion rafhlaða með
langan endingartíma. Innbyggð vekjaraklukka með hljóð og
myndavakningu! Notar SD minniskort og 11MB innbyggt minni.
Öflug sú litla!
Verð kr. 46.900,-
Verð kr. 54.500,-
Skipholti 31, Reykjavík, s: 568 0450 • Kaupvangsstræti 1, Akureyri, s: 461 2850
AÐ undanförnu hefur staðið yfir í
fjölmiðlum umræða um skólamál. Það
er jákvætt þegar skólamál vekja
áhuga og umræðu
meðal fólks, en slæmt
þegar sú umræða
verður ómálefnaleg
og einhliða. Áherslur
í stærðfræðikennslu
hafa verið ræddar og
agamál hefur líka
borið á góma, m.a. í Ríkisútvarpinu.
Kennaraháskólinn hefur gjarna
verið nefndur til sögunnar og spurt
hvort bæta þurfi það starf sem þar fer
fram, enda er Kennaraháskólinn
helsta kennaramenntunarstofnun
landsins þótt aðrir háskólar mennti
einnig leik-, grunn- og framhalds-
skólakennara. Þrátt fyrir mikinn
áhuga á kennaranámi er staðreyndin
samt sú að tæplega 20% þeirra sem
starfa í grunnskólum hafa ekki lokið
kennaranámi og þeir eru enn fleiri í
framhaldsskólum eða rúmlega 30%.
Ekki skal dregin dul á það að vel
má efla kennslu í stærðfræði og aga-
málum í Kennaraháskólanum. Hið
sama gildir áreiðanlega um aðrar
kennaramenntastofnanir. En því fer
fjarri að þessi viðfangsefni séu ekki á
dagskrá eins og látið hefur verið í
veðri vaka. Allir nemendur sem braut-
skrást úr grunnskólakennaranámi frá
Kennaraháskólanum hafa lokið tveim-
ur skyldunámskeiðum í stærðfræði.
Þeir sem sérhæfa sig í byrjenda-
kennslu bæta við sig námskeiðum um
stærðfræðinám ungra barna. Þá geta
kennaraefni sérhæft sig í stærðfræði-
kennslu og bætt 30 einingum við
skyldunámskeiðin. Það er þriðjungur
kennaranámsins í heild.
Fjallað er um agavanda og aga-
stjórnun á fjölmörgum námskeiðum í
kennaranámi, bæði á skyldu-
námskeiðum og valnámskeiðum sem
nemendum gefst kostur á. Einnig er
mikilvægt að hafa í huga að allir nem-
endur fara í starfsþjálfun á vettvangi í
alls þrjá mánuði á námstíma sínum.
Þar njóta þeir handleiðslu reyndra
kennara sem leiðbeina þeim um
kennslu, samskipti, aga- og bekkjar-
stjórnun.
Námið í Kennaraháskólanum er í
sífelldri þróun og þar er markvisst
innra gæðaeftirlit sem m.a. á að stuðla
að því að bæta það sem miður fer og
gera enn betur það sem gott er. Nám
við Kennaraháskólann hefur tekið
talsverðum breytingum á und-
anförnum árum. Ein stærsta breyt-
ingin hefur verið fólgin í stækkun
kjörsviða, en þar öðlast nemendur
dýpri þekkingu á þeim námsgreinum
grunnskólans sem þeir kjósa að sér-
hæfa sig í.
Auðvitað væri æskilegt að geta gert
enn betur. Staðreyndin er hins vegar
sú að grunnskólakennaranám hér á
landi er aðeins 90 einingar, stysta
kennaranám sem um getur á Vest-
urlöndum. Kröfur um viðfangsefni
sem gera þarf skil í kennaranámi
aukast hins vegar stöðugt. Eina leiðin
til að auka og efla kennslu í ofan-
greindum þáttum, sem og svo mörg-
um öðrum, er að lengja kenn-
aranámið. Á því má ekki verða bið.
Um agavanda, stærðfræði-
kunnáttu og kennaramenntun
Eftir Ingvar Sigurgeirsson
Höfundur er prófessor og
deildarforseti grunndeildar
Kennaraháskóla Íslands.
NOKKRIR íslenskir vísindamenn
hafa komið á fót líftæknifyrirtækinu
ORF-líftækni, m.a. í því augnamiði að
rækta erfðabreytt
bygg sem myndar
prótín til lyfja- og iðn-
aðarframleiðslu. Eins
og títt er meðal fræði-
manna elska þeir sín
vísindi og vilja fyrir
hvern mun stunda
þau. Það er út af fyrir sig ágætt, en við
kynningu meðal almennings á áform-
um um ræktun erfðabreytts byggs
ætti gera nákvæma grein fyrir tegund
og umfangi áhættunnar sem fylgir því
að meðhöndla erfðavísa – þessar
grunneiningar lifandi efnis – ekki síst
vegna skorts á vísindaþekkingu sem
tryggt getur öryggi þess.
Skilningur á erfðavísindum er enn
skammt á veg kominn. Vísindamenn
geta skilgreint erfðavísa, einangrað þá
og flutt úr einni lífveru yfir í aðra. En
engum hefur enn tekist að sýna ná-
kvæmlega fram á hvernig erfðavísar
hegða sér, þ.e.a.s. hver eru innbyrðis
tengsl þeirra, hvernig þeir hegða sér til
lengri tíma litið og í mismunandi um-
hverfi. Með öðrum orðum, afleiðingar
þess að nota tækni við meðhöndlun
erfðavísa eru í stórum dráttum óþekkt-
ar. Það er óhætt að segja að vís-
indamaður sem heldur því fram að
hann geti flutt erfðavísi úr einni lífveru,
t.d. marglyttu, í aðra lífveru, t.d. bygg-
plöntu, og viti hvaða áhrif hin nýja
erfðablanda hafi á byggjurtina og á
matvæli eða lyf sem unnin eru úr af-
urðum hennar, fari frjálslega með stað-
reyndir um störf sín. Meðan ekki er
fyrir hendi vísindaleg þekking sem
tryggt getur öryggi erfðatækninnar er
notkun hennar við að tengja saman
erfðaefni úr lífverum sem aldrei
mundu parast í náttúrunni hrein til-
raunastarfsemi, þar sem sjálft um-
hverfið og við mannfólkið erum til-
raunastofan.
Tæknin sem notuð er til að flytja
erfðavísa úr einni tegund í aðra er ekki
nákvæm. Ekki er hægt að skjóta erfða-
vísum inn í plöntu nógu nákvæmlega til
þess að tryggja að þeir verði eingöngu í
einum hluta plöntunnar. Því er fráleitt
að nota nokkurn hluta erfðabreyttra
lyfjaplantna til fóðrunar búfjár því það
fæli í sér beina sleppingu erfðabreyttra
afurða – sem ætlaðar voru til lyfja- og
iðnaðarframleiðslu – inn í fæðukeðju
neytenda í gegnum neyslu þeirra á bú-
fjárafurðum (kjöti, mjólk, eggjum,
o.fl.). Hver mun bera ábyrgð á eyðingu
úrgangs frá ræktun erfðabreytts
byggs (alls þess sem til fellur að prót-
íninu undanskildu) og tryggja að ekk-
ert af honum komist í fæðukeðju dýra?
Þó að erfðavísindin séu óáreiðanleg
hafa líftæknifyrirtæki gripið á lofti
tækni til flutnings á erfðavísum til að
framleiða erfðabreyttar lífverur, fá
einkaleyfi á þær og markaðssetja svo
fljótt sem auðið er. Þessi markaðssókn
byggist á því að tryggja öruggan hagn-
að fremur en að auka öryggi afurða.
Eins og flestir þekkja hefur þróun
landbúnaðar á síðustu 4-5 áratugum
leitt af sér ofgnótt afurða sem skortir
mikilvæg næringarefni og inniheldur
óásættanlegt magn aðskotaefna. Þeirri
þróun ættum við að snúa við með því
að draga úr áhættu í stað þess að auka
hana, - þessvegna er notkun erfða-
breyttra lífvera í landbúnaði skref í
ranga átt. Það væri mun skynsamlegra
að beina meiri fjármunum til lífrænnar
ræktunar sem takmarkar efnanotkun
og útilokar erfðabreyttar lífverur.
Íslenskri löggjöf um erfðabreyttar
lífverur er ætlað að tryggja samræmi
við löggjöf ESB á þessu sviði, en
ákvörðunum ESB er ekki hrundið í
framkvæmd hér fyrr en eftir að stofn-
anir EES hafa samþykkt að fella þær
inn í samninginn um EES. Sú töf getur
verið frá nokkrum mánuðum upp í
nokkur ár. Þar til varnaglar og vernd
sem fólgin eru í þremur nýjum gerðum
ESB (tilskipun frá 2001 og tveimur
reglugerðum frá júlí 2003) hafa tekið
fullt gildi hér á landi, ber að fresta
ræktun erfðabreyttra afurða á Íslandi.
Önnur gild ástæða fyrir frestun
frekari ræktunar hér á landi er sú að í
Bandaríkjunum, föðurlandi erfða-
tækninnar, er eftirlit og stjórnun á
ræktun erfðabreyttra lyfjaplantna
undir smásjá hins opinbera, og samtök
vísindamanna krefjast þess að reglur
þar að lútandi verði hertar að miklum
mun. Innan vísindasamtaka UCS
vinna nú sérfræðingar á sviðum gena-
flæðis, fræ- og plöntuframleiðslu, sam-
eindaafmörkunar og kornvinnslu, að
mótun ítarlegra tillagna um leiðir til að
fyrirbyggja mengun matvæla og fóð-
urs af völdum erfðabreyttra lyfja-
plantna. Skýrslu er að vænta á kom-
andi ári. Niðurstöður hennar hljóta að
skipta Ísland miklu máli meðan áform
um ræktun erfðabreyttra lyfjaplantna
eru enn á borðinu.
Frestun ræktunar gæfi ORF-
mönnum tíma til að láta alþjóðlega vís-
indasamfélagið rýna ‘vísindi’ þeirra.
Verði sýnt fram á að rannsóknir þeirra
valdi straumhvörfum í því að tryggja
öryggi við meðferð erfðavísa er þeim í
lófa lagið að birta verk sín í vísinda-
tímaritum, og koma sjálfum sér á
framfæri við Nóbelsnefndina. Íslenska
þjóðin fengi jafnframt ráðrúm til að
fjalla um þessa umdeildu tækni og
ákveða hvort skammtíma peningagróði
er þess verður að spillt sé ímynd Ís-
lands sem hreins og náttúrulegs lands
– þeim þjóðarauði sem heilbrigði lands-
manna, ferðamannaþjónustan og
matvælaútflutningur okkar byggjast á.
Erfðabreyttar plöntur leiða
íslenskan landbúnað út á ranga braut
Eftir Söndru B. Jónsdóttur
Höfundur er sjálfstætt starfandi
ráðgjafi og skrifar um matvæli.