Morgunblaðið - 14.12.2003, Blaðsíða 24

24 SUNNUDAGUR 14. DESEMBER 2003 MORGUNBLAÐIÐ
Tolkien var munaðarleys-ingi líkt og kona hansEdith Brath. Börnþeirra lýstu honum semástríkum föður og við
persónusköpun í skrifum sínum not-
aði hann m.a. vin sinn C.S. Lewis.
Tolkien hét fullu nafni John Ron-
ald Reuel Tolkien en af þessum nöfn-
um var Ronald oftast notað. Reuel
var eins konar ættarnafn: Faðir hans
hét Arthur Reuel og synir hans báru
einnig þetta nafn. Eftirnafnið er þýs-
kættað en föðurfjölskylda Tolkiens
mun hafa flutt frá Saxlandi til Eng-
lands á 18. öld. Sjálfur fæddist hann í
Suður-Afríku, í Óraníufríríkinu,
þann 3. janúar 1892, en flutti til Eng-
lands á fjórða ári og ólst þar upp.
Tolkien missti báða foreldra sína í
bernsku. Á fimmta ári missti hann
föður sinn en móðurina þegar hann
var tólf ára. Hann átti einn bróður.
Hann var tveimur árum yngri og hét
Hilary en það nafn kemur við sögu í
einni bóka Tolkiens, Farmer Giles of
Ham (1949, ísl. Gvendur bóndi á
Svínafelli, 1979). Móðirin snerist til
katólsku í sorg sinni og katólska
kirkjan tók að sér uppeldi bræðranna
munaðarlausu þó að þeir byggju
einnig hjá fjarskyldum ættingjum og
vandalausum. Þessir erfiðleikar
gerðu það að verkum að Tolkien var
alla ævi kvíðinn og svartsýnn, þó að
hann væri einnig kátur og lífsglaður
að eðlisfari.
Árið 1916 gekk Tolkien að eiga
Edith Bratt (1889–1971). Hann hafði
kynnst konu sinni þegar hann var
sextán ára. Þá var hún nítján ára og
var einnig munaðarlaus. Forráða-
manni hans líkaði ekki þessi kynni og
bannaði honum að hitta hana eða
skrifa henni fyrr en hann væri 21 árs.
Á þeim afmælisdegi bað Tolkien
hennar og þremur árum síðar giftust
þau og voru gift í 55 ár.
Hjónabandið var farsælt en ekki
snurðulaust. Edith var feimin og
kunni illa við sig í Oxford. Þar átti
hún fáa vini og fannst allir líta niður á
sig. Hún hafði takmarkaðan áhuga á
heimspekilegum samræðum sem
voru ær og kýr Tolkiens. Hún skildi
ekki heldur þörf hans fyrir að hitta
vini sína hvern einasta dag og eyða
stundum meiri tíma með þeim en
henni. Um hríð var hún í uppreisn
gegn katólsku eiginmannsins þó að
sættir tækjust að lokum. Óöryggi
hennar kom stundum fram sem smá-
munasemi eða frekja. Þjónustufólki
líkaði iðulega betur við Tolkien en
frúna.
Samt voru þau hjónin náin. Á leg-
steini þeirra standa auk nafna þeirra
nöfnin Beren og Lúþíen. Beren var
mennskur maður en Lúþíen af álfa-
kyni. Frá ástum þeirra segir í Silm-
erilnum og Aragorn rekur söguna í
ellefta kafla fyrstu bókar Hringa-
dróttinssögu. Þó að Tolkienhjónin
væru bæði mennsk voru þau næstum
jafn ólík og Beren og Lúþíen. Þau
bjuggu eiginlega hvort í sínum heimi
á sama heimili.
Tolkienhjónin áttu fjögur börn,
þrjá syni og eina dóttur. Öll lýsa þau
Tolkien sem ástríkum föður sem
gerði sér far um að skilja börn sín,
tala við þau eins og jafningja en leyfa
þeim jafnframt að vera í eigin barna-
heimi. Sonurinn Christopher (f.
1924) varð snemma handgenginn
skáldverkum föðurins. Tolkien lýsti
honum eitt sinn sem taugaveikluð-
um, geðstirðum, framhleypnum og
kvíðnum dreng sem líktist föður sín-
um mjög mikið. Eftir lát Tolkiens
hefur Christopher farið með höfund-
arréttinn, gefið út rissbækur föður-
ins og þau verk sem hann lauk aldrei
við. Hann er norrænufræðingur
ágætur og hefur gefið út fornaldar-
söguna Hervarar sögu og Heiðreks
(1960). Í þeirri sögu er gátukeppni
sem líkja má við gátukeppni Bilbós
og Gollris í Hobbitanum.
Fræðagarpur verður rithöfundur
Tolkien átti marga vini í Oxford en
mikilvægastur þeirra var líklega C.S.
Lewis sem var mikils metinn fræði-
maður og skrifaði líka vísindaskáld-
sögur og barnabækur.
Tolkien og Lewis voru um hríð í
leshring sem nefndist Kolbítarnir.
Þar lásu menn Íslendingasögurnar
og Snorra-Eddu á frummálinu. Tol-
kien var lífið og sálin í þeim fé-
lagsskap þar sem hann var góður ís-
lenskumaður þó að hann kæmi aldrei
til Íslands. Hins vegar höfðu þau
hjónin stundum íslenskar vinnukon-
ur. Síðar hittust þeir Tolkien og Lew-
is á fundum ásamt öðrum Oxford-
mönnum og var sá félagsskapur
kallaður The Inklings. Vinátta Lewis
og Tolkien var mikil og innileg og um
hríð var Lewis ekki síður mikilvægur
í lífi Tolkiens en kona hans og börn.
Hann náði að laumast bakdyramegin
inn í Hringadróttinssögu: Þegar Tol-
kien lýsir rödd Entans Trjáskeggs
hefur hann Lewis í huga.
Að lokum slettist hins vegar upp á
vinskapinn. Lewis var þó áfram vin-
samlegur við Tolkien og skrifaði afar
jákvæða gagnrýni um Hringadrótt-
inssögu. Tolkien gat hins vegar ekki
endurgoldið það. Hann hafði mestu
skömm á bókum Lewis um Narníu
sem komu út árin 1950–1956 og voru
þýddar á íslensku á 9. áratugnum —
sú fyrsta sem út kom var Ljónið,
nornin og skápurinn. Þá mislíkaði
honum mjög hjónaband Lewis og
Joy Davidman sem er lýst í leikritinu
Shadowlands eftir William Nicholson
en það var kvikmyndað árið 1993
(með Anthony Hopkins í hlutverki
Lewis).
Ódauðlegar verur
Álfar koma við sögu í verkum
Tolkiens og eiga sér fyrirmynd í nor-
Bókarkafli Hringadróttinssaga eftir J.R.R. Tolkien er ein mest lesna bók sem út hefur komið. En hver var aðdragandi þess að virtur
miðaldafræðingur og háskólakennari í Oxford hóf að rita þessar bækur? Ármann Jakobsson skyggnist inn í töfraheim Tolkiens.
Töfraheimur Tolkiens
Reuters
Leikarinn Orlando Bloom í hlutverki álfsins Lególasar. Hann er góður fulltrúi
fyrir báðar tegundir álfa, enda af ætt háálfa en alinn upp meðal skógarálfa.
Fræðimaðurinn og rithöfundurinn
John Ronald Reuel Tolkien.