Morgunblaðið - 09.09.2005, Blaðsíða 28

28 FÖSTUDAGUR 9. SEPTEMBER 2005 MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
B
andarísku gam-
anþættirnir Vinir
eru í uppáhaldi hjá
mörgum Íslend-
ingum af yngri kyn-
slóðinni, og þar er ég sjálf engin
undantekning. Eins og þeir vita
sem horft hafa á þættina lýsa þeir
lífi sex góðra vina sem eru vel
klædd, búa í huggulegri íbúð í
New York og eyða tíma sínum að
mestu í að hanga á kaffihúsi og
drekka girnilega kaffidrykki.
Þegar á líður fá vinirnir hins veg-
ar spennandi og krefjandi störf
við sitt hæfi. Því verður seint
haldið fram að í Vinum sé dregin
upp raunsæ mynd af lífinu, en á
Íslandi eiga þó flestir kost á þeim
gæðum sem bandarísku ung-
mennin í þáttunum njóta í sínu
daglega lífi.
Vel snyrtu ungmennin sex í
New York hafa komið upp í hug-
ann undanfarna daga. Fréttir af
náttúruhamförum í útlöndum
hafa fyllt dagblöð og ljósvaka-
miðla. Við höfum séð myndir af
örvæntingarfullu, fátæku fólki
sem orðið hefur illa úti af völdum
hamfaranna. Raunar eru myndir
af eyðileggingu og neyð af völdum
óblíðra náttúruafla ekkert nýmeti
í fjölmiðlum og flestir eru snöggir
að fletta framhjá slíkum ótíð-
indum meðan blöð dagsins eru
lesin yfir morgunkaffinu. Enda
fórnarlömbin venjulega frá
heimshlutum sem okkur virðast
afar fjarlægir. En síðustu daga
hefur mörgum svelgst á kaffinu
við fréttalesturinn.
Ástæðan er sú að fátæka fólkið
sem á um sárt að binda að þessu
sinni er bandarískt. Það er frá
auðugasta og öflugasta ríki heims
– sama ríki og þau Monica, Ross,
Chandler og hinir Vinirnir. Ef til
vill finnst einhverjum skrýtið að
hér skuli í sömu andrá fjallað um
náttúruhamfarir og gamanþátt.
En það er sláandi hvað líf efnalít-
ils fólks á suðurströnd Bandaríkj-
anna er ólíkt lífi persónanna í af-
þreyingarefninu sem hingað berst
í stríðum straumum frá þessu
landi tækifæranna, eins og
Bandaríkin eru stundum nefnd.
Og þó er þetta afþreyingarefni af
ýmsum toga. Auk stórborg-
arþátta á borð við Vini og Beðmál
í borginni er vinsælt vestanhafs
að búa til þætti sem gerast í smá-
bæjum þar sem allir þekkja alla.
Þar eru aðalsöguhetjurnar gjarn-
an læknar, lögfræðingar og ungar
stúlkur sem stefna á nám í Har-
vard. Svo er til ógrynni af grín-
þáttum um þybbna fjölskyldufeð-
ur sem eiga pallbíl, einbýlishús og
fallega eiginkonu sem vinnur
heima og sinnir efnilegum börn-
um þeirra. Þetta er auðvitað alls
ekki tæmandi upptalning, og við
og við glittir vissulega í ákveðið
félagslegt raunsæi í bandaríska
afþreyingarefninu – líkt og í
menntaskólaþáttunum Boston
Public, sem snerust að miklu leyti
um skólagöngu lítt efnaðra vand-
ræðaunglinga. Á heildina litið
eiga sögupersónur allra þessara
þátta þó eitt sammerkt. Þær lifa
samkvæmt hugsjóninni um
bandaríska drauminn, hver með
sínum hætti. Ýmist hafa þær þeg-
ar fengið draum þennan upp-
fylltan og geta því slakað á með
bjór eða sjónvarpsfjarstýringu
við höndina – líkt og fjöl-
skyldufaðirinn í þáttunum Accor-
ding To Jim, eða að draumurinn
rætist í fyllingu tímans – eins og
hjá hinni tískusinnuðu Rachel í
Vinum, sem fær starf hjá tísku-
hönnuðinum Ralph Lauren eftir
að hafa mátt gera sér að góðu að
vinna sem gengilbeina á kaffihúsi.
Eftir að hafa fengið örlitla inn-
sýn inn í líf fólksins, sem ekki gat
forðað sér þegar flóðin skullu á
borgina New Orleans í síðustu
viku og yfirvöldum virtist standa
á sama um, kemur í ljós að ekki
lifa allir bandaríska drauminn.
Enda sýna tölur frá bandarísku
hagstofunni að 2,1 milljón manna í
ríkjunum Alabama, Louisiana og
Mississippi lifa undir fátækt-
armörkum og fjórðungur allra
íbúa borgarinnar New Orleans lif-
ir í fátækt. Og samkvæmt nýjum
tölum frá stofnuninni hafa tekjur
þess fimmtungs Bandaríkja-
manna sem minnst ber úr býtum
lækkað um tæp 9% frá árinu 1999,
þegar búið er að leiðrétta fyrir
verðbólgu. Í fyrra bættist 1,1
milljón manna við þær 36 millj-
ónir sem þá töldust lifa í fátækt í
Bandaríkjunum.
Það kemur kannski ekki á óvart
að fátækt og vandamál séu ekki
vinsæl umfjöllunarefni í banda-
ríska afþreyingariðnaðinum. En
hvað með fjölmiðlana? Í grein
sem birtist á vefsíðunni Com-
mondreams.org í vikunni, eftir
háskólakennara að nafni James
Wittebols, gagnrýnir hann banda-
ríska fjölmiðla harðlega fyrir að
sýna fátæktarvandanum í landinu
litla athygli. Það hafi ekki verið
fyrr en eftir að fellibylurinn Katr-
ín reið yfir sem fjölmiðlarnir upp-
götvuðu eymdina í eigin landi.
Hann segir það vissulega slæmt
að jafn hörmulegan atburð skuli
hafa þurft til. Staðreyndin sé hins
vegar sú að í mörg ár hafi fréttir í
sjónvarpi og blöðum miðað að því
að þjóna hagsmunum auglýsenda
– fremur en að upplýsa almenna
borgara. Segist Wittebols vona að
afleiðingar hamfaranna í ríkj-
unum við Mexíkóflóa verði til þess
að þarlendir fréttamenn breyti
gildum sínum og áherslum. Þeir
átti sig kannski á því að til séu tvö
ólík Bandaríki. Í öðru landinu býr
fólk sem á allt til alls og getur lagt
heiminn að fótum sér hvenær sem
því sýnist svo. Í hinu landinu býr
fólk hins vegar við versnandi lífs-
kjör.
„Ef til vill á fréttamennska sem
getur orðið til þess að skapa sam-
stöðu í landinu eftir að koma í stað
fréttamennsku af þeirri tegund
sem eykur á sundrungina,“ segir
Wittebols. „Kannski,“ segir hann
og bætir við: „En ég er ekkert
sérstaklega bjartsýnn.“
Amerísk
martröð
Ástæðan er sú að fátæka fólkið sem á
um sárt að binda að þessu sinni er
bandarískt. Það er frá auðugasta og
öflugasta ríki heims – sama ríki og þau
Monica, Ross, Chandler og hinir
Vinirnir.
VIÐHORF
Elva Björk Sverrisdóttir
elva@mbl.is
EFTIR að hafa lesið ellefu kafla,
sem fjalla um ákærur ríkislög-
reglustjóra vegna meintra afbrota
forsvarsmanna Baugs er taka til fjár-
dráttar, umboðssvika og brota gegn
lögum um hlutafélög o.fl. er það sér-
staklega áhugavert er tekur til frum-
rannsóknar og almennrar máls-
meðferðar
efnahagsbrotadeild-
arinnar.
Manni virðist við
fyrstu sýn að hinar
víðtæku húsrannsókn-
arheimildir séu ekki í
neinu samræmi við
kæru, umfang og
framlögð meint sak-
aratriði Jóns Geralds
Sullenberger gegn
Baugi. Í þessu máli
þarf því að grandskoða
og rannsaka hvort
húsleitarheimild héraðsdóms hafi
ótvírætt gefið efnahagsbrotadeild
ríkislögreglustj. óskorað vald til töku
þeirra málsgagna, sem virðast vera
langt umfram þá umgjörð, sem frum-
rannsóknin grundvallaðist á. Ætla
verður að lögmenn Baugs kanni sér-
staklega þennan þátt málsins því hafi
efnahagsbrotadeildin komist yfir sak-
argögn frá Baugi á röngum for-
sendum geta þeir ekki nýtt þau gögn
til sakfellingar. Svo virðist sem meint
sakaratriði í þessu máli séu þess eðlis
að efnahagsbrotadeildin hefði auð-
veldlega getað beðið forsvarsmenn
Baugs um þau og ekki hafi verið mikil
hætta á undanskotum málsgagna.
Rétt er einnig að hafa í huga að á
sama tíma stóð yfir rannsókn skatt-
rannsóknarstjóra á meintum skatt-
svikum fyrirtækisins. Líkleg misbeit-
ing pólitísks valds þáverandi
forsætisráðherra, Davíðs Oddssonar,
gegn Baugi hefur valdið miklum óhug
meðal þjóðarinnar og knýr enn frek-
ar á nauðsyn þess að rannsakað verði
hvaða grundvallarástæður voru til
svo víðtækrar rannsóknar, sem staðið
hefur yfir í þrjú ár. Umfang og eðli
málsins réttlæta á engan hátt þennan
langa rannsóknartíma. Sé líka til þess
litið að enginn af hlut-
höfum Baugs hefur kært
forsvarsmenn fyrirtæk-
isins fyrir afbrot af neinu
tagi né að þeir hafi orðið
fyrir neinu tjóni í við-
skiptum við þá, er það
nokkuð torskilin nið-
urstaða að þeir skuli vera
ákærðir fyrir fjárdrátt,
án þess að fyrir liggi
kæra þar að lútandi og
sama gildir um meint
umboðssvik. Þá þarf
einnig að kanna sér-
staklega tengslin milli ákæru- og
rannsóknarvaldsins í þessu máli. Það
er grafalvarlegt mál að sami aðili
rannsaki og ákæri í málinu. Reyndar
er sá gjörningur ekki í neinu í sam-
ræmi við lögformlega málsmeðferð.
Hafi Davíð Oddsson, þáverandi for-
sætisráðherra, og fylgifiskar hans
haft afgerandi áhrif á þróun rann-
sóknarinnar og henni hafi að ein-
hverju leyti verið að undirlagi þeirra
hrundið í framkvæmd þá hriktir al-
varlega í grundvallarstoðum lýðræð-
isins, með lögum skal land byggja.
Svo virðist sem þriggja ára stöðug
leit að sakaratriðum Baugs og Gaums
hafi frekar átt að skaða mannorð for-
stöðumanna fyrirtækjanna og valda
þeim fjárhagslegum skaða en að upp-
lýsa um sakargiftir þeirra eins og
ákæruatriðin bera með sér. Kannski
er ákæruatriði um greiðslukorta-
birtingu Jóns Ásgeirs í Morg-
unblaðinu um hvað hann leggur sér
til munns og hvaða veitinga- og kvik-
myndahús hann sækir dæmigerð um
vinnubrögð efnahagsbrotadeildar
ríkislögreglustjóra. Menn þurfa ekki
að velkjast í vafa um áratuga samspil
forráðamanna Sjálfstæðis- og Fram-
sóknarflokks við flokksbræður sína í
æðstu embættum innan löggæslu- og
ákæruvaldsins. Af hverju var verð-
samráð olíufélaganna og trygging-
arfélaganna látið afskiptalaust árum
saman? Forráðamenn þessara félaga
voru allir vel þekktir innan Sjálf-
stæðis- og Framsóknarflokksins. Í
þessum málum var ekkert gert fyrr
en Samkeppnisstofnun braut upp
samtryggingarkerfið eins og kunnugt
er. Það má tilgreina fjölda mála í
gegnum árin þar sem ráðherrar um-
ræddra flokka voru að aðstoða
flokksbræður með beinum hætti
vegna alvarlegra tegunda afbrota.
Um þann fortíðarvanda verður ekki
fjallað hér, enda um hann skrifað á
sínum tíma í fjölmiðlum, m.a. af und-
irrituðum vegna afskipta af rann-
sóknum sakamála. Ég hef alla tíð
treyst á heiðarleika og kostgæfni lög-
reglumanna og mun gera það áfram
þó að pólitískur draugagangur leiki
nú um ríkislögreglustjóraembættið.
Baugsmálið
Kristján Pétursson fjallar um
ákæruatriðin gegn Baugi
’Manni virðist viðfyrstu sýn að víðtæku
húsrannsóknarheimildir
séu ekki í neinu sam-
ræmi við kæru, umfang
og framlögð meint sak-
aratriði …‘
Kristján Pétursson
Höfundur er fyrrv. deildarstjóri og
löggæslumaður.
FORSVARSMENN Reykjanes-
bæjar kunna greinilega töluvert fyrir
sér í markaðsmálum eins og tíma-
setning þessa snjalla útspils þeirra
um innanlandsflugið sýnir. Þeir bjóða
velkomna til Reykjanesbæjar að-
alsamgöngumiðstöð okkar Reykvík-
inga með öllum þeim umsvifum, sem
henni tengjast. Þeir ættu að fá mark-
aðsverðlaun ársins.
Stjórnmálamennirnir
okkar hér í Reykjavík
eru hins vegar að kepp-
ast við að halda því
fram að innanlands-
flugið skuli fara úr
Vatnsmýrinni. Sumir
þeirra koma því reynd-
ar, sem betur fer,
sterkt á framfæri, að
flugvöllur skuli verða
áfram í eða við höf-
uðborgina, Reykjavík.
Þeirri skoðun fagna ég
þar sem það hefur verið
og er höfuðbaráttumál Hollvina
Reykjavíkurflugvallar, að flugvöllur
verði áfram í eða við Reykjavík, en
hvar? Það verður að ákveða fyrst.
Hins vegar er ljóst, að þeir hafa
eignast sterkan keppinaut – Reykja-
nesbæ. Þar á bæ eru menn sem
greinilega átta sig á því eftir hverju
er að slægjast. Miðstöð innanlands-
flugs Íslands fylgja gríðarleg umsvif.
Forsvarsmenn Reykjanesbæjar
benda réttilega á að fyrir Íslendinga
sem ætla að nota innanlandsflugið á
leið til útlanda án þess að þurfa að
koma til Reykjavíkur fyrst er þægi-
legt að komast beint í millilanda-
flugið. Þeir þurfa að vísu allir að gista
nóttina áður og þá vitanlega í Reykja-
nesbæ, en þeir þurfa þá ekki að nota
neina þjónustu í Reykjavík kvöldið
áður né reykvíska leigubíla eða rútur
til Keflavíkurflugvallar. Langflestir
erlendir ferðamenn til Íslands koma
við í Reykjavík á leið út á land, tug-
þúsundum saman. Í Reykjavík er
miðstöð samgangna út á land – Um-
ferðarmiðstöðin – auk innanlands-
flugsins. Það stórdregur úr nauðsyn
umferðarmiðstöðvar, ef innanlands-
flugið þarf ekki að nýta hana. Um-
ferðarmiðstöðin yrði þá vafalaust bet-
ur staðsett uppi í Árbæ eða við
Rauðavatn. Það skapar aukið bygg-
ingarland í Vatnsmýrinni.
En það dregur þá jafnframt mjög
mikið úr umferð erlendra ferða-
manna til miðborgar Reykjavíkur,
þar sem þeir hafa flestir þurft að
koma við. Vitanlega munu margir
halda áfram að koma til Reykjavíkur,
þó þeir ætli út á land, en
miðstöð þeirra verður
þá ekki endilega í
Reykjavík.
Miðstöð innanlands-
flugsins fylgja mikil
umsvif. Mikill fjöldi
Reykvíkinga hefur
vinnu við flugið beint og
miklu fleiri óbeint.
Margfeldisáhrifin eru
ómæld fyrir alla þá, sem
vinna við flutninga, alls
kyns þjónustu og versl-
un. Gríðarlegt atvinnu-
og veltutap yrði fyrir
Reykjavík og Reykvíkinga. Sem
Reykvíkingi finnst mér það skipta
máli.
Þeir sem hæst hafa haft hingað til
um að flugvöllurinn skuli fara í burtu
eru að sækjast eftir meira bygging-
arlandi í nágrenni miðborgar Reykja-
víkur, til að styrkja miðbæinn. Ég
leyfi mér að efast stórlega um að
flutningur flugvallarins úr Vatnsmýr-
inni styrki miðbæinn – frekar hið
gagnstæða.
Í mínum huga hefur þetta mál með
staðsetningu Reykjavíkurflugvallar
snúist í aðalatriðum um eftirfarandi
þætti. Í fyrsta lagi um öryggismál
landsmanna allra. Það er ómetanlegt
öryggi af því að hafa flugvöllinn í
næsta nágrenni við bráðamóttöku
sjúkrahúsanna. Það skiptir alla
landsmenn máli. Koma má til móts
við hluta þessa þáttar með byggingu
bráðamóttöku í Keflavík. Það er líka
gríðarlegt öryggismál, að flugvöllur
sé staðsettur í borginni eða í næsta
nágrenni við hana, ef til einhverra
þeirra náttúruhamfara kæmi, að
flytja þyrfti íbúa borgarinnar á burt.
Mér hefur fundist þessi þáttur stór-
lega vanmetinn í umræðunni hingað
til. Þá skal ekki gert lítið úr mikilvægi
Reykjavíkurflugvallar sem vara-
flugvallar fyrir Keflavík.
Í öðru lagi skiptir staðsetning vall-
arins höfuðmáli fyrir þjónustu höf-
uðborgarinnar Reykjavíkur við
landsmenn alla. Greiðar flug-
samgöngur til höfuðborgarinnar og
allrar þjónustu þar er grundvöllur
þess að Reykjavík geti talist höf-
uðborg landsmanna allra. Það er vel
kunnugt þeim sem vilja vita, að fjöl-
margir landsmenn sætta sig við mjög
skerta almannaþjónustu af ýmsum
toga úti á landi þar sem svo auðvelt er
að sækja hana til Reykjavíkur. Vit-
anlega má hugsa sér að flytja hana
smátt og smátt í Reykjanesbæ.
Við erum að leggja af stað inn í
prófkjörsbaráttu flokkanna hér í
Reykjavík og svo í borgarstjórn-
arkosningar að ári. Það er þensla í
þjóðfélaginu um þessar mundir og
svo virðist sem fáir leiði hugann að at-
vinnumálum. Reyknesingar vita sem
er, að atvinna fyrir íbúana skiptir
mestu máli og þar má aldrei slaka á.
Þetta útspil þeirra er því framúrskar-
andi vel tímasett og útfærslan á vafa-
lítið eftir að verða góð. Þeir eru
þekktir að því að vera keppnismenn.
En Reykvíkingar þurfa líka á því
að halda, að í forsvari fyrir hags-
munum þeirra séu menn sem huga að
öryggis- og atvinnumálum þeirra.
Það verður spennandi að fylgjast
með því næstu mánuði, hvernig
stjórnmálamenn okkar Reykvíkinga
meta hagsmuni okkar í þessu sam-
hengi.
Eitursnjallt útspil
Friðrik Pálsson fjallar um stað-
setningu innanlandsflugvallar
’Það er líka gríðarlegtöryggismál, að flug-
völlur sé staðsettur í
borginni eða í næsta ná-
grenni, ef til einhverra
þeirra náttúruhamfara
kæmi, að flytja þyrfti
íbúa á burt.‘
Friðrik Pálsson
Höfundur er formaður Hollvina
Reykjavíkurflugvallar og áhugamað-
ur um markaðsmál.