Morgunblaðið - 09.09.2005, Blaðsíða 30

30 FÖSTUDAGUR 9. SEPTEMBER 2005 MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
ÍSLENSKIR fræði-
menn halda fram
norskri áttakenningu
og vilja yfirfæra hana á
Ísland en það gengur
ekki upp miðað við legu
lands eins og Noregs
og legu eylands eins og
Íslands. Það er van-
virðing gagnvart okkar
ágætu forfeðrum að
telja þá hafa verið átta-
villta er þeir komu til
Íslands og eigna þeim
þá áttavillu sem fram
kemur í fræðibókum
síðustu áratuga, orða-
bókum. Huga þarf vel
að því frá hvaða svæði í
Noregi flestir norskir
landnámsmenn komu.
Þótt landsuður
merkti í Noregi frá
suðsuðaustri til suð-
austurs á það ekki við á
Íslandi og landnorður í
þeim hluta Noregs var
norðaustur til austurs
því ekkert þekkt land
var norður af þeirri
strandlengju sem land-
námsmenn komu frá
því norska strandlengjan hallar þar
til norðausturs.
Áttavilla íslenskra fræðimanna er
því þeim mun verri þar sem hún er
eignuð þeim sem ekki voru áttavilltir
þótt fræðimenn hafi tekið áttavilluna
upp úr sögnum frá Noregi og hún
hafi fallið vel að þeim landsháttum
sem þar eru.
Hér verður gerð tilraun til að leið-
rétta áttavillu fræðimanna síðasta ár-
hundraðið og koma á réttri áttavitund
á landinu. Áttir verða sjaldan ná-
kvæmar í mati manna ef ekki er átta-
viti við höndina. Því ber að leyfa
ákveðið svigrúm þegar talað er breitt
um tilteknar áttir eins og norður eða
suður, austur eða vestur. Er ekkert
óeðlilegt að gera ráð fyrir 50-80 gráðu
boga ef ekki nýtist landkenning eða
kennileiti á landi til að miða við eða
sól, tungl og stjörnur þegar átt er
gefin af handahófi.
Því er skýringin á landsuðri eðlileg
á bilinu 150° til 230° (gráðutalan
samkv. áttavita) og að land sé í þá
stefnu, ef átt er gefin án kennileitis til
að fara eftir en ekki norska kenningin
um að landsuður sé suðaustur eða
135° (plús – mínus 10–15 gráður).
Sama gildir um landnorður. Það er
ekki 045° (plús – mínus 10–15 gráður)
eins og norska kenn-
ingin er heldur má telja
landnorður vera bogann
320° til 040° ef ekki er
áttaviti til að styðjast
við. Athuga ber að að-
eins er rökrétt að tala
um landsuður að stutt sé
til lands í þá áttina, há-
mark nokkrir tugir sjó-
mílna, og á það sama við
um landnorður. Meg-
inmálið er að landsuður
er suðurátt og land
framundan. Eins er með
landnorður að það er
norðurátt og land í norð-
urátt. Leggjum norsku
kenninguna upp í hillu
eins og góða sögubók
eftir að hafa lesið hana.
Áttavilla á Íslandi er
víða áberandi en verst í
íslenskum fræðum eins
og orðabókum. Sem
dæmi um alvarlega átta-
villu á Íslandi er þegar
Vestmannaeyingar ætla
sér að fara suður til
Reykjavíkur þegar þeir
hyggjast fara sem næst í
vestnorðvestur og Austfirðingar vilja
fara suður til Reykjavíkur þegar þeir
verða að fara í vestur til suðvesturs
eftir því hvar þeir eru búsettir á Aust-
fjörðum.
Hið gamla íslenska orðatiltæki,
„Allar leiðir liggja suður til Rómar,“
hefur orðið okkur að alvarlegri and-
legri fötlun því með sambærilegri
brenglun í málvenju á öðrum sviðum
tungunnar verður íslenskan mark-
leysa innan skamms tíma. Rökfestan
sem á að felast í tungumálinu hverfur
í rökleysu með svona umsnúningum.
Skýringar í íslenskri orðabók á
orðunum landnorður, landnorðan,
landsuður og landsunnan eru norsk
arfleifð sem hefur aldrei verið gjald-
geng á Íslandi og forfeðurnir voru
ekki áttavilltir.
Eigi verður gengið fram hjá enn
einni áttakenningunni, sem hefur
verið misskilin af fræðimönnum, og
það er forskeytið út- í samsetning-
unum útnorður og útsuður, sem einn-
ig eru arfleifð frá Noregi ef tekið er
tillit til staðhátta. Ef tekið er orðið út-
norður og því slegið föstu eins og gert
er í orðabók að það merki norðvestur
þá vaknar sú hvassa spurning; Hvaða
átt er útnyrðtari? Orðið útnyrðtari
hefur verið notað af rithöfundum án
frekari skýringa en samkvæmt
orðanna hljóðan í texta þeirra merkti
útnorður ekki hánorður heldur aðeins
frávik frá norðri. Þar af leiðandi gat
vindáttin orðið útnyrðtari er á leið
daginn án þess að um málvillu væri
að ræða. Eða m.ö.o. vindáttin mynd-
aði aðeins stærra horn við norður-
suður línuna en gert hafði fyrr um
daginn. Útnorður í Noregi á vest-
urströndinni gat staðist að væri vest-
læg átt frá norðri þótt engin staðfest-
ing finnist á því að það hafi verið
norðvestur. Norður og vestlæg stefna
frá þessu svæði Noregs er á haf „út“.
Orðið út hefur allvíðtæka merkingu
eins og best kemur fram í orðum
fornkappans „út vil ek“. Talað er um
út fjörð, útróður, út á mið o.fl. af-
brigði sem tengjast því að fara frá
landi.
Landnyrðingur er túlkað í orðabók
sem norðaustanvindur án þess að
minnst sé á að það blási af landi. Því
er spurt hvað merkir orðasambandið
„landnyrðingur norðaustan“ (tekið úr
merku riti). Ein merkileg setning um
áttir er „Þá gerði mikið landsunnan
rok og máttum við hafa okkur alla við.
(Ath. skipið var statt innarlega á
Húnaflóanum og því blés af landi).
Leiðréttum áttavitann og eyðum
skekkjunni svo auðveldara verði að
stýra fleyinu í rétta átt.
Íslensk áttavilla
og áttleysur
Kristján Guðmundsson gerir
tilraun til að koma á réttri átta-
vitund á landinu
Kristján Guðmundsson
’…með sam-bærilegri
brenglun í mál-
venju á öðrum
sviðum tung-
unnar verður ís-
lenskan mark-
leysa innan
skamms tíma.‘
Höfundur er fv. skipstjóri.
Jónína Benediktsdóttir: Sem
dæmi um kaldrifjaðan sið-
blindan mann fyrri tíma má
nefna Rockefeller sem Hare
telur einn spilltasta mógúl
spilltustu tíma…
Sturla Kristjánsson: Bráðger
börn í búrum eða á afgirtu
svæði munu naumast sýna getu
sína í verki; þeim er það fyr-
irmunað og þau munu trúlega
aldrei ná þeim greindarþroska
sem líffræðileg hönnun þeirra
gaf fyrirheit um.
Kristján Guðmundsson: Því
miður eru umræddar reglur nr.
122/2004 sundurtættar af
óskýru orðalagi og í sumum til-
vikum óskiljanlegar.
Sigurjón Bjarnason gerir
grein fyrir og metur stöðu og
áhrif þeirra opinberu stofnana,
sem heyra undir samkeppn-
islög, hvern vanda þær eiga við
að glíma og leitar lausna á hon-
um.
Þorsteinn H. Gunnarsson:
Nauðsynlegt er að ræða þessi
mál með heildaryfirsýn og
dýpka umræðuna og ná um
þessi málefni sátt og með hags-
muni allra að leiðarljósi, bæði
núverandi bænda og fyrrver-
andi.
Aðsendar greinar á mbl.is
www.mbl.is/greinar
Á ÁRINU 2004 mun innstreymi
erlends fjármagns vegna stóriðju
hafa numið um 17 milljörðum króna.
Þar er um að ræða fjárfestingu sem
mun til framtíðar
skapa störf og stækka
þjóðarkökuna.
Þjóðin nýtur góðs af
og algjör umskipti
hafa orðið á Aust-
fjörðum þar sem bjart-
sýni og kraftur hafa
leyst af hólmi vonleysi
og stöðnun.
Athygli vekur að
nokkrir stjórnarand-
stæðingar fara enn
hamförum yfir upp-
byggingu atvinnulífs
og kenna stóriðjunni
um. Annaðhvort vita þessir sömu að-
ilar ekki betur eða fara vísvitandi
með rangt mál. Til samanburðar
nægir að nefna að einungis á fáum
dögum keyptu erlendir fjárfestar ís-
lensk skuldabréf fyrir um 18 millj-
arða króna – á örfáum dögum. Og er-
lendar skuldir íslensku bankanna
jukust um 955 milljarða á einu ári. 17
milljarðar í fjárfestingu vegna stór-
iðju vega því létt í þeim samanburði.
Ætli vaxtamunur íslenska banka-
kerfisins hafi ekki meira að segja um
stöðu krónunnar en fjárfesting í stór-
iðjunni?
Úrtölur stjórnarandstöðu
sérkennilegar
Undarlegt er að fylgjast með við-
brögðum forystu stjórnarandstöð-
unnar vegna sölu Sím-
ans. Aldrei hefur jafn há
upphæð komið á einu
bretti inn í ríkiskassann.
Flestir virðast sammála
um að söluferlið hafi ver-
ið til fyrirmyndar og
ákvörðunin um að losa
ríkisvaldið undan vax-
andi samkeppnisrekstri
á þessu sviði sé rétt.
Steingrímur J. segir að
ríkið missi af reglulegum
tekjum. Staðreyndin er
hins vegar sú að ríkið
fékk um tvo milljarða ár-
lega af Símanum. Vegna söluhagn-
aðarins mun svigrúm ríkissjóðs hins
vegar aukast um fjóra milljarða
króna árlega. Rök SJS falla því um
sjálf sig. Og Ingibjörg Sólrún telur
enn rangt að hafa selt grunnnetið
með. Þrátt fyrir að hvergi annars
staðar í heiminum hafi það verið skil-
ið frá annarri starfsemi og ráð flestra
sérfræðinga í fjarskiptum var að selja
allt verkið saman. Ljóst er að rík-
issjóður hefði aldrei fengið svo mynd-
arlega upphæð ef Síminn hefði verið
seldur burt í hlutum. Skammsýni ISG
hefði þannig svipt ríkissjóð millj-
örðum króna. Nú hins vegar blasa við
tækifæri til að nýta hina myndarlegu
upphæð til góðra verka.
Fé til góðra verka
Stjórnarflokkarnir hafa komið sér
saman um að nýta féð skynsamlega.
Tæpur helmingur fer til að greiða
niður skuldir ríkisins – einkum er-
lendar skuldir. Við það styrkist efna-
hagsumhverfi þjóðarinnar og ekki
síst léttir byrði sjóðsins. Þannig skap-
ast svigrúm til sóknar á ýmsum svið-
um þjóðfélagsins með sterkan rík-
issjóð að baki. Ráðstöfun hins hlutans
ber einnig merki góðra verka.
Áherslur á nýsköpun, málefni geð-
fatlaðra, hátæknisjúkrahús, fjar-
skiptaáætlunin um land allt að
ógleymdum sterkum samgöngu-
bótum. Rúmir 30 milljarðar fara í sér-
staka fjárfestingu er koma mun
landsmönnum öllum til góða um
langa hríð. Að auki er ríkissjóður
sterkari enn nokkru sinni. Ekkert af
þessu hefði getað orðið ef úrtölur
stjórnarandstöðunnar fengju ráðið.
Það eru blómlegir tímar á Íslandi.
Af Símanum og
sókn til framfara
Hjálmar Árnason skrifar um
hvernig andvirði af sölu Símans
er ráðstafað
’Ekkert af þessu hefðigetað orðið ef úrtölur
stjórnarandstöðunnar
fengju ráðið. Það eru
blómlegir tímar á Ís-
landi.‘
Hjálmar Árnason
Höfundur er alþingismaður.
VERSLANIR og þjónustuaðilar
sem taka við greiðslukortum ættu
að geta ráðið við hvaða banka í
Evrópu þeir eiga viðskipti um upp-
gjör á kortafærslum.
Einhliða ákvarðanir
evrópskra banka um
að þvinga þjónustuað-
ila til að skipta aðeins
við tiltekna banka í
heimalandi sínu
brjóta í bága við regl-
ur innri markaðarins.
Það er öllum ljóst
sem eitthvað þekkja
til greiðslumiðlunar á
Íslandi, einkum
greiðslukorta og
samninga söluaðila
vöru og þjónustu við
útgefendur korta og færsluhirða
kortafærslna, að rangindi og rugl
hafa náð að festast í þessu kerfi
sem stuðla að ójafnræði og ójöfn-
uði aðila sem eiga í viðskiptum við
þessi fjármálafyrirtæki.
Meginreglan við kaup á vöru og
þjónustu ætti að vera sú, að þegar
samist hefur um verð, hvort sem
um er að ræða ásett verð eða eitt-
hvað annað, þá beri kaupandinn
kostnað sem fylgir því greiðslu-
formi sem hann velur. Þannig
greiðir hann sannanlegan auka-
kostnað sem hlýst af því að greiða
með greiðslukorti, sem getur verið
mismunandi eftir tegundum korta,
en sleppur við hann eða greiðir að-
eins þann kostnað sem hlýst af því
að hann velur að greiða með
reiðufé. Á þennan hátt ber réttur
aðili þann kostnað sem hann stofn-
ar til en kostnaðinum er ekki jafn-
að út á alla sem kaupa vörur eða
þjónustu óháð því hvernig þeir
greiða.
Fyrir flesta þjóðfélagsþegna er
það ásættanlegt að ákveðin op-
inber þjónusta sé greidd af öllum,
óháð notkun þeirrar þjónustu, en
þetta á alls ekki við um verð al-
mennrar neyslu- eða rekstrarvöru
sem keypt er á almennum markaði
eða viðlíka þjónustu. Þar vilja
flestir að kostnaður lendi á réttum
aðilum, þ.e.a.s. kaupendunum.
Í dag ríkir almennt sú skoðun að
notkun eða hegðun neytenda eigi
að ráða afleiddum kostnaði þeirrar
hegðunar. Mat á raunkostnaði og
krafa um gegnsæi að þessu leyti er
krafa markaðarins. Um árabil hafa
greiðslukortafyrirtæki
og bankar fengið,
þrátt fyrir mótmæli
söluaðila, að hafa inni
í samningum sínum
ákvæði sem bannar
söluaðilum að leggja
kostnað vegna korta-
greiðslna ofan á sölu-
verð, sk. NDR-reglu.
Þetta er nú gagnrýnt
sem aldrei fyrr og í
reynd hafa ýmsir
geirar atvinnulífsins
fyrir löngu farið að
innheimta aukagjald
ef greitt er með greiðslukorti og
komist upp með það. Verslun um
alla Evrópu sækir nú stíft á um að
þetta NDR-ákvæði verði bannað,
enda hljóti kaupendur að þurfa að
greiða sannanlegan kostnað sem af
vali þeirra á greiðslumiðli hlýst.
Samkeppnisyfirvöld eru að skoða
þetta og annað í starfsemi
greiðslukortaútgefenda sem þykir
ástæða til að fara ofan í saumana á
með hagsmuni neytenda og sölu-
aðila í huga.
SVÞ hafa um árabil gagnrýnt
ýmislegt í háttsemi þeirra
greiðslukortafyrirtækja og eigenda
þeirra, banka og sparisjóða, sem
hér starfa, en jafnframt átt ágætt
samstarf við þau um önnur mál
eins og t.d. breytileg kortatímabil.
Nú eru helstu kröfurnar þær að
þessi fyrirtæki komi fram við
samningsbundna viðskiptavini sína
í verslun og þjónustu af virðingu
og sanngirni, t.d. í sambandi við
breytingar á gjaldskrám. Að NDR-
ákvæðið verði bannað í samningum
við söluaðila, enda er ljóst að
ákveðnar starfsgreinar og ýmsir
aðilar fara ekki eftir því. Síðan og
ekki síst er lögð á það áhersla af
hálfu SVÞ að innri markaður Evr-
ópusambandsins og Evrópska
efnahagssvæðisins virki eðlilega að
því er greiðslumiðlunina varðar
þannig að söluaðilar geti hindr-
unarlaust samið við færsluhirða
um kortafærslur sínar hvar sem er
á svæðinu og notið þar með sam-
keppni og hagræðis sem af henni
má ætla að skapist. Það er ólíðandi
að bankar og sparisjóðir ásamt al-
þjóðakeðjunum MasterCard og
Visa geti hindrað og í besta falli
torveldað frjálst flæði greiðslu-
miðlunargagna um þetta sameig-
inlega markaðssvæði.
SVÞ – Samtök verslunar og
þjónustu munu samhliða hags-
munabaráttu innanlands leitast við
að stuðla að breytingum á þessu
umhverfi með samstarfi utan Ís-
lands á vettvangi systursamtaka á
Norðurlöndum og síðan með þátt-
töku í öflugu starfi Evrópusamtaka
verslunarinnar, EuroCommerce, í
Brussel. Þau samtök eru talsmenn
og ráðgjafar framkvæmdastjórnar
ESB í málefnum verslunar. Lög-
gjöf eða breytingar á löggjöf þar
sem tekið er á þessum atriðum
munu koma frá Brussel fyrr en
síðar og verða lögleidd hér á landi.
Þá verða kortafyrirtækin og eig-
endur þeirra, bankar og sparisjóð-
ir, knúin til breytinga á skilmálum
og til breyttrar hegðunar gagnvart
söluaðilum. Vera kann að ein-
hverjum þyki að með þessu sé
seilst um hurð til lokunar, en að
mati SVÞ er líklegt að umbætur
verði með þessum hætti.
Rugl og rangindi um kostn-
að vegna greiðslumiðlunar
Sigurður Jónsson fjallar um
viðskipti með uppgjör á
greiðslukortafærslum ’Það er ólíðandi aðbankar og sparisjóðir
ásamt alþjóðakeðjunum
MasterCard og Visa
geti hindrað og í besta
falli torveldað frjálst
flæði greiðslumiðl-
unargagna um þetta
sameiginlega markaðs-
svæði.‘
Sigurður Jónsson
Höfundur er framkvæmdastjóri SVÞ
– Samtaka verslunar og þjónustu.