Þjóðlíf - 01.05.1989, Blaðsíða 66

Þjóðlíf - 01.05.1989, Blaðsíða 66
VÍSINDI Nýtt risaverkefni í vísindum Verður lífsgátan leyst? Hvað skyldi þetta krfli eiga eftir að verða? Handboltahetja, bókmenntafræðingur, listaskáld, rokkari, framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins? Framtíð barns- ins mun að sjálfsögðu mótast af því umhverfi sem það elst upp í, en að verulegu leyti eru örlög þess þegar skráð í innbyggða lífsbók þess. Segja má að sú bók sé 46 síður að stærð og að hver síða svari til eins litnings. Þar eru m.a. skráðar upplýsingar um líkamsbygg- ingu, hæð, litaraft og augnlit en jafnframt leynast þar upplýsingar um greind, þol gegn sjúkdómum, ævilengd og jafnvel um hegðun og hátterni. I Bandaríkjunum eru uppi áform um að kortleggja nákvæmlega litninga mannsins og lesa úr þeim upplýsingum sem þar eru skráðar og fela í sér nákvæma skrá yfir það sem þarf til að skapa mann. I Bandaríkjunum hefur verið komið á fót nefnd sérfræðinga í hinum ólíkustu greinum, þ.e. tölvufræði, líffræði, siðfræði, verkfræði og iðnaðarfræði. Nefndinni er ætlað að kort- leggja allt erfðaefni mannsins og að túlka þær upplýsingar sem þar eru varðveittar. Þetta verkefni er risavaxið og gert er ráð fyrir að það muni kosta u.þ.b. 200 milljónir doll- ara á ári og standa yfir í 15 ár. Heildarkostn- aðurinn er því áætlaður þrír milljarðar doll- ara. Talið er að gildi þessa verkefnis gæti reynst engu minna en þeirra verkefna sem leiddu til framleiðslu kjarnorkusprengjunn- ar og tunglgöngu geimfara árið 1969. En í hverju er mikilvægi þessa verkefnis fólgið? Grundvöllur erfðanna Erfðaefnið (DKS) í frumum manns sam- anstendur af 46 löngum og örgrönnum þráð- um í kjarna hverrar frumu. Þræðirnir vefjast og pakkast saman í litninga. Ef teygt væri úr þessum þráðum og þeir tengdir saman í eina keðju yrði hún um tveir metrar á lengd en ekki nema tveir milljörðustu hlutar úr metra að gildleika! DKS-þræðir eru gerðir úr tvö- faldri, snúinni keðju. Langböndum (þáttum) keðjunnar er haldið saman af aðdráttar- kröftum milli svokallaðra niturbasa sem skaga út úr langböndunum. Niturbasarnir eru af fjórum mismunandi gerðum (A, G, C, T) og tengjast A og T annars vegar og G og C hins vegar. Þegar fruma skiptir sér (sem er nauðsyn- legt fyrir vöxt okkar og viðhald) opnast tvö- falda keðjan eins og rennilás við það að basa- pörin losna í sundur. Annað langband keðj- unnar hefur þá t.d. lausan A-basa en hitt á móti lausan T-basa. Nýjar einingar með A og T tengjast við þessa lausu basa. Þegar þetta hefur gerst eftir öllum DKS- keðjum frumunnar er fengið tvöfalt magn af erfðaefninu og fruman getur skipt sér í tvær dótturfrumur sem hafa báðar allar nauðsyn- legar erfðaupplýsingar. Röð basanna fjög- urra í DKS ræður gerð og starfsemi viðkomandi lífveru. Komið hefur í ljós að hver þrennd af bösum táknar eina tiltekna amínósýru, en amínó- sýrur eru byggingareiningar prótína, sem eru helsta byggingarefni líkamans og stýra ennfremur allri starf- semi hans. Bútur af DKS sem geymir í basaröð sinni upplýsingar um gerð eins tiltekins prótíns er það sem kallað er gen eða erfðavísir. Áætlað hefur verið að í frumum manns séu alls um 100.000 gen sem samsvarar þremur milljörðum basapara. Nú eru þekkt 4.550 gen og því einnig jafn margir arfgengir eiginleikar. Aðeins hefur tekist að finna um 1.500 þeirra stað á tilteknum litningi og basa- röð mjög fárra er þekkt (flest gen eru gerð úr 10.000-15.000 basapörum). En ekki er allt erfðaefnið gen með heimildum um gerð tiltekinna pró- tína. Komið hefur í ljós að stór hluti þess er „erfðafræðilegt bull", þ.e. basaraðir sem geyma ekki heimildir um smíði tiltekins prótíns. Vísinda- menn hafa grun um að þetta DKS gegni ýmsum stjórnunarstörfum í frumunni, t.d. við tvöföldun erfðaefnisins fyrir frumuskipt- ingu sem augljóslega er mjög flókið fyrir- bæri. Alfræði erfðanna Vísindanefndin sem minnst var á hér að ofan ætlar sér að greina og finna röð hinna þriggja milljarða basapara. Einn nefndar- manna hefur líkt þessu við að fara um alla jörðina og heilsa öllum jarðarbúum með handabandi! Skráin yfir erfðaupplýsingar litninganna mun fylla milljón blaðsíðna bók, eins konar alfræðirit um erfðir. En hver er tilgangurinn með þessu? Margir þekktir sjúkdómar og kvillar eru arfgengir, t.d. dreyrasýki, mongólismi (downsheilkenni), slímseigjuvanþrif (cystic fibrosis), dvergvöxtur og sumar gerðir heyrnarleysis. Með erfðatækni sem þegar er farið að beita, hefur tekist að finna genin sem valda sumum þessara sjúkdóma og greina hvar og á hvaða litningi þau eru. Sem dæmi má nefna að vitað er að genið sem veldur slímseigjuvanþrifum er í miðhluta litnings númer 7, gen sem veldur sjaldgæfri teg- und af ristilkrabba er á lengri armi litnings númer 5 og genið sem veldur alz- heimersjúkdómnum er á lengri armi 21. litn- ingsins (litningarnir eru 46 alls en þeir mynda 23 pör, þar af eru kynlitningarnir eitt par). Með erfðatækni er unnt að leita uppi þessi gen í fólki sem er af ætt þar sem sjúkdómarn- ir koma fyrir og segja þar með til um líkur á að það fái sjúkdóminn. Með þessa vitneskju má hefja fyrirbyggjandi aðgerðir, t.d. að til- einka sér rétta lifnaðarhætti svo sem í matar- 66
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80

x

Þjóðlíf

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðlíf
https://timarit.is/publication/1099

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.