Þjóðlíf - 01.05.1989, Blaðsíða 59

Þjóðlíf - 01.05.1989, Blaðsíða 59
MENNING Laxnesi, bætir skrifa- rinn við svo sem eins og í framhjáhlaupi: „öltonden bleff drukket den tid vi for til altinget". Öl og drykkjur koma oft fyrir í íslend- inga sögum, en í mikl- um meirihluta þeirra dæma er um að ræða svall í utanlandsferð- um. Það er sem sé ekkert nýtt að íslend- ingar leggist í bjórinn þegar þeir komast út fyrir landsteinana og voru ekkert betri með það meðan bjórinn var leyfður. Að öðru leyti er sagt frá stórum drykkjuveislum hér heima, þar sem urðu tíðindi. Það sem menn gera sér til gamans í drykkjuveislum er kallað ölteiti og höfðu menn gjarnan mannjöfnuð að ölteiti en hann varð ósjaldan tilefni deilna sem langan slóða drógu á eftir sér. Þrátt fyrir að þráfaldlega sé getið um öl og öldrykkjur er mjög lítið um að kvartað sé undan ofdrykkju fyrir siðaskipti. Allavega fær maður á tilfinninguna að drykkjuskapur hafi ekki verið það böl sem hann varð eftir að brennivínið kom. Þó að ölið hafi haft sinn fasta sess í hugum og hjört- um fólksins eins og tilheyrandi leifar í máli og menningu gefa til kynna þarf það ekki að þýða að almenningur hér hafi drukkið öl daglega, eins og menn vilja meina að gert hafi verið t.d. í Noregi og Danmörku þar sem menn kváðu hafa byrjað daginn mð öli og haldið áfram drykkjunni til svefns. Fræðimaðurinn Troels Lund álítur t.d. að á 16. öldinni hafi verið áætlaðir 5-10 lítrar af öli á mann á dag í Danmörku. En varla hefur það verið sterkt. Ekki má gleyma því að hér var örðugra með öflun hráefnis til bruggunar handa þjóðinni. Þó að kornrækt hafi verið stunduð fram á 16. öld eins og talið er var hún á takmörkuðu svæði og mikið þurfti að flytja inn af malti. Líklegt er því að menn hafi fremur notað öl til að gleðja sig við sérstök tækifæri, en til hversdagsdrykkju á borð við það sem virðist hafa tíðkast í Skandinavíu. Til þess benda líka heimildir. Sýrublanda var hversdagsdrykkur íslendinga. í íslandslýsingu þeirri frá lokum 16. aldar, sem kennd er við Odd biskup — þann sama sem bar Vetter bjórblandið í Skálholti — segir hann bæði frá margs konar innfluttum bjór frá Danmörku, Þýskalandi og Englandi og ölinu sem íslendingar sjóði úr byggi og lindarvatni. Hann segir: „En allt það öl sem fæst á íslandi, er framar öllu notað við festar og brúðkaupsveislur og Vínskál. Á að hafa verið hin hversdags- lega brennivínsskál Guðbrandar biskups Þorlákssonar og hann á sjálfur að hafa smíðað hana. Forngripasafnið fékk skál- ina 1865 frá ættmönnum Guðbrands, og er til tafla um það, hvernig hún erfðist mann fram af manni í ættinni. önnur heiðvirð samkvæmi, og er ekki hægt að hafa neitt af því tægi út úr mönnum fyrir nokkuð gjald, því allt slíkt geyma menn handa sér og vinum sínum. En menn hafa almennt sinn hversdagsdrykk sem nefndur er sýra..." Ég rakst á það á dögunum í svörum heim- ildarmanna þjóðháttadeildar við spurning- um um mjólkurmat, að menn hafa a.m.k. á fyrri hluta þessarar aldar, kallað botnfall í sýru hjastur eða dregg, og skán ofaná sýru hjastur. Parna hafa gömlu orðin um ölger færst yfir á svipuð fyrirbrigði í hinum þjóð- lega drykknum, — sýrunni og lifað með henni af harðindi og brennivín, tíma þar sem menn þekktu tæpast hrosta, virtur eða mesk- ingu. Dregur að leikslokum Töluvert hefur verið bruggað hér áfram á 17. öldinni, þó að vísast hafi dregið úr því eins og annarri sjálfsbjargarviðleitni á ís- landi á þeirri öld. í ferðabók Vetters, sem hér er um 1612 eða 13 segir að íslendingar hiti öl í hverum. Og í íslandslýsingu Þórðar Þor- lákssonar sem útgefin var 1666 segir: „Til drykkjar hafa sumir innflutt öl eða heima- bruggað. Aðrir drekka drykk sem gerður er af safa vissra grasa- eða runnategunda. Hann er soðinn svipað og öl og hreint ekki sem verstur á bragðið. En flestir drekka mjólk- ursýrublöndu." Af Ferðabók Eg- gerts og Bjarna um ferðir þeirra um miðja 18. öld má skilja að öl sé ekki.lengur brugg- að á íslandi. Ólafur Ólafsson skrifaði ná- kvæma lýsingu á öl- gerð úr malti í lær- dómslistafélagsritin 1791 og Þóra Andrea Nikólína Jónsdóttir þýðir úr dönsku mjög svipaða uppskrift sem birtist í matreiðslubók hennar frá 1858. Ég hefi ekki rekist á neitt sem bendir sérstak- lega til þess að íslend- ingar hafi reynt að færa sér þessar upp- skriftir í nyt, en hefi heldur ekki leitað sérlega mikið. Jónas frá Hrafnagili segir í íslenskum þjóðháttum að bjórinn hafi horfið að mestu úr sögunni eftir að brennivín tók að flytjast til landsins og talar ekki að öðru leyti um hann. Eitthvað brugguðu bakarar og seldu hér á 19. öldinni, en það var mest gert í því skyni að halda við ger til brauðgerðarinnar. Með lögum nr. 5 frá 12. janúar árið 1900 var svo bannað að brugga vínandadrykki og áfenga maltdrykki á íslandi. En hættu menn alveg að brugga öl hér á landi? Ef til vill hafa alltaf einhverjir bruggað öl, þó að lítið sé til um það skráð. Jökuldæl- ingar brugguðu frá því snemma á öldinni frægt byggöl, Jökuldalsöl, sem sagt var að Björn Blöndal þefari — landskunnur brugg- araskelfir — hafi alltaf viljað drekka þegar hann var að leita að landa fyrir austan. Hann taldi það ekki í sínum verkahring þó að eitt- hvað áfengi væri nú í því. Það munu hafa verið þjóðlegir Jökuldælingar sem tóku uppá því í byrjun aldar að brugga að fornmanna sið úr malti og af Jökuldalsöli fóru sögur í neðra í mínum uppvexti fyrir austan upp úr miðri öldinni. Óljósar sagnir hef ég af öl- bruggi á öðrum stöðum í byrjun aldar og verður það skemmtilegt rannsóknarefni. Seinni bruggöldin, þegar menn brugguðu gambra og mysu, aðallega til að sjóða landa, byrjaði fyrir alvöru á þriðja áratugnum, þegar linað var á áfengisbanninu með því að leyfa innflutning Spánarvína. Pakkabjór og vín koma enn seinna til sögunnar og í millitíð var víða í sveitum bruggað úr Maltó til heim- ilisölgerðar, sem kaupfélögin seldu í hvítum pökkum með rauðum röndum. En þetta verður ekki til umræðu að sinni. Hallgerður Gísladóttir 59
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80

x

Þjóðlíf

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðlíf
https://timarit.is/publication/1099

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.