Morgunblaðið - 09.02.2017, Síða 100

100 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 9. FEBRÚAR 2017
Þjóðminjar fjalla um söguÞjóðminjasafns, innviðiþess, safnkostinn, fyr-irkomulag hans og miðlun,
rannsóknir, samvinnu við önnur
söfn, svo nokkuð sé nefnt. Þetta er
falleg bók í stóru broti, ríkulega
myndskreytt og mikið borið í útlit;
saurblöð t.d. fagurlega mynstruð og
bandið fallegt. Víða fylla myndir
heila síðu eða opnu, aðrar eru minni
og rúmast margar á síðu; allar valdar
af smekkvísi. Bókin er fallegur
prentgripur. Fræðileg verkfæri svo
sem tilvísanir eru að jafnaði á hverri
síðu, en höfundar mynda eru í sér-
stakri skrá í bókarlok. Prófarka-
lestur er til fyrirmyndar.
Forngripasafn Íslands var stofnað
1863, en hefur heitið Þjóðminjasafn
síðan 1911 þegar það heiti skaust inn
í fjárlög. Fyrstu gripirnir voru af-
hentir 1863 og litlu fyrr fór fram
uppgröftur á kumli norður í
Mývatnssveit þar sem fundust merk-
ir munir sem nú eru varðveittir.
Safnið var á hálfgerðum hrakhólum
þangað til það fékk núverandi hús-
næði við Suðurgötu árið 1950, form-
lega afhent 1952; var áður á Dóm-
kirkjuloftinu, í hegningarhúsinu við
Skólavörðustíg, í Landsbankahúsinu
og Safnahúsinu við Hverfisgötu
1908-50 ásamt fleiri söfnum í
þrengslum. Starfsemin hefur gjör-
breyst þótt rauði þráðurinn sé
verndun og varsla þjóðminja; með
nokkrum sanni má segja að grund-
völlurinn hafi breikkað.
Lög um safnið frá 2013 marka því
ramma og nú er það höfuðsafn á sínu
sviði eins og Náttúruminjasafn
Íslands og Listasafn Íslands. Það er
öðrum söfnum til stuðnings og ráð-
gjafar og er nú skilgreint sem há-
skólastofnun; starfsmenn koma að
kennslu í fornleifa- og safnafræði.
Nokkurt hringl
hefur verið á
stjórnsýslu sem
varðar safnið, en
nú er það aftur
komið þangað sem
það á heima, í
mennta- og menn-
ingarmálaráðu-
neyti; það er
ómögulegt að
stofnanir flytjist
milli ráðuneyta
eftir duttlungum
stjórnmálamanna,
söfn þurfa að búa
við festu. Forn-
leifarannsóknir
voru lengi eitt
meginviðfangsefni starfsmanna, en
sú iðja er nú á fleiri höndum. Deilur
risu um safnið og innan þess á síð-
asta áratug aldarinnar sem leið.
Margir voru ósáttir við lokun safns-
ins til þess að endurnýja húsnæðið,
en líklega var það skynsamlegasta
úrræðið úr því sem komið var. Innan
safns urðu undarlegar deilur um
Miðhúsasilfrið svonefnda, þar sem
þessum skrifara fannst ómaklega
vegið að starfsheiðri Þórs Magn-
ússonar og Kristjáns Eldjárn. Ein-
ungis lauslega er vísað til þessa í rit-
inu (bls. 36). Deilurnar um lokunina
sýndu hins vegar að mönnum var
annt um Þjóðminjasafnið.
Myndir sérstakt augnayndi
Lengi vel voru starfsmenn fáir og
höfuðviðfangsefni þeirra var upp-
gröftur og söfnun, bæði jarðfundinna
muna og annarra; síðan hefur for-
vörslu fleygt fram. Sýningarrými var
takmarkað þangað til safnið fékk sitt
eigið hús, en þó höfðu menn ríka við-
leitni til þess að gera þennan menn-
ingararf aðgengilegan. Nú er staðan
gjörbreytt. Þjóðminjasafnið er lif-
andi safn og samkomustaður. Ný
grunnsýning var opnuð 2004 eftir
endurbyggingu safnsins, Þjóð verður
til, og hönnun hennar og val safn-
gripa til sýningarinnar heppnaðist
vel þótt jafnan þurfi að huga að end-
urnýjun. Safnið hefur tekið snjall-
tæki í þjónustu sína til þess að víkka
sjónsvið safngesta og tengja þá bet-
ur við liðna tíð – í ljósi samtímans, ef
svo má segja, auk
þess eru sérsýn-
ingar á vegum
safnsins, bæði um
einstök þemu sem
og á ljósmyndum.
Söfnun manna-
mynda hófst 1908
og safnið á nú
milljónir ljós-
mynda sem eru
fjársjóður; bókin
sjálf ber því vitni,
en sumar mynd-
irnar í henni eru
sérstakt augna-
yndi, aðrar hafa
sjálfstætt heim-
ildagildi (sjá t.d.
bls. 28-29, 165, 312). Þjóðháttadeild
safnsins hefur safnað upplýsingum
frá landsmönnum með skipulegum
hætti síðan 1960 og eru það stór-
merkilegar heimildir um liðna tíð
sem. m.a. lýsa því hvernig sumir
safngripir voru notaðir í daglegu lífi
fólks. Allur safnkostur er síðan
skráður rafrænt í Sarp, menningar-
sögulegt gagnasafn. Ekki má gleyma
því að Þjóðminjasafnið er að hluta til
listasafn, þar eru elstu málverkin
sem varðveist hafa, fágætir kirkju-
gripir, útskurður í tré, silfursmíði,
svo nokkuð sé nefnt. Örnefnadeild,
síðar Örnefnastofnun, var sameinuð
Stofnun Árna Magnússonar í ís-
lenskum fræðum.
Þróttmikið rannsóknarstarf
Hús eru hluti af menningararfinum
og á vegum Þjóðminjasafns eru fjöl-
mörg hús varðveitt og þeim gert til
góða; í nokkrum þeirra eru byggða-
söfn til húsa. Frumkvöðlar húsafrið-
unar mættu ekki alltaf skilningi, en
þjóðin á þeim margt að þakka; nefna
má Víðimýrarkirkju og Bernhöfts-
torfuna sem sérstök dæmi og er þó
af mörgu að taka.
Eitt er að safna og verja muni og
hús, annað er að rannsaka safnkost-
inn og miðla niðurstöðunum til al-
mennings; mörgum eru í minni þætt-
ir Kristjáns Eldjárn í svarthvítu
sjónvarpi. Rannsóknir á menningar-
arfinum hafa eflst að miklum mun.
Nýtt varðveislu- og rannsóknahús
styrkir þennan starfsþátt safnsins.
Skrá um útgefin rit sýnir að þar er
unnið þróttmikið rannsóknastarf auk
þess sem starfsmenn Þjóðminjasafns
eiga vænan skerf í tímariti fornleifa-
félagsins sem kemur út ár hvert.
Safnahúsið við Hverfisgötu er nú
hluti Þjóðminjasafns og þar er sér-
stök sýning með gripum þaðan og úr
fleiri þjóðsöfnum landsins, Sjón-
arhorn – ferðalag um íslenskan
myndheim. Safnahúsið er gersemi
og einhvern veginn finnst mér að
mistekist hafi að finna því nýtt hlut-
verk þótt þessi sýning sé í sjálfu sér
falleg og metnaðarfull. Hún orkar á
mig sem eins konar „minibus“ sem
menn aka greitt í gegnum sýnishorn
af íslenskri menningu og náttúru.
Líklega er þorri gesta erlendir ferða-
menn – sem sleppa því að fara í höf-
uðsöfnin (Náttúruminjasafnið að
vísu enn í kössum).
Merkileg saga
Í Þjóðminjum er rakin saga safnsins
frá fyrstu tíð til samtímans, starf-
semi og viðfangsefnum lýst náið og
viðruð framtíðarsýn. Þessum skrif-
ara finnst jafnan orka tvímælis að
forstöðumaður stofnunar skrifi sögu
hennar, einkum þó um þann tíma
sem viðkomandi er sjálfur við stjórn-
völinn. Að sönnu hefur forstöðu-
maður þekkingu og forsendur sem
enginn annar hefur, en ný augu sjá
jafnan hlutina af öðrum sjónarhóli og
enginn er dómari í eigin ranni. Það
breytir ekki því að Þjóðminjasafnið á
sér merkilega sögu sem hér er sögð,
allt frá því að Sigurður málari orðaði
hugmyndir sínar og fram til nú-
tímans þegar safnið er gildur þáttur
í vörslu menningararfleifðarinnar
og þangað kemur fjöldi manns viku
hverja, á sýningu, í safnbúðina, í
kaffistofuna eða á fyrirlestur. Kafla-
skipting bókarinnar veldur því að
svolítið verður um endurtekningar
sem óhjákvæmilegt er og ekki til
lýta.
Skrifari man þá tíð þegar safnið
var lokað og var ósáttur við þá fram-
vindu. Að sama skapi var ánægju-
legt að ganga um sali eftir endur-
bygginguna. Grunnsýningin er
frábær og þær sérsýningar á safns-
ins vegum sem skrifari hefur sótt
hafa allar verið áhrifaríkar og metn-
aðarfullar og fyrirlestrar til ánægju
og fróðleiks. Þessi bók sýnir að safn-
ið er einn af hornsteinum þjóðmenn-
ingarinnar og rannsóknir starfs-
manna og miðlun þeirra eiga gildan
þátt í ræktun hennar.
Þjóðminjar á öld snjalltækja
Fræði
Þjóðminjar bbbbn
Eftir Margréti Hallgrímsdóttur.
Þjóðminjasafn, meðútgefandi Crymo-
gea 2016. Innbundin 351 bls., með
heimildaskrá, myndaskrá og skrá um
útgáfu Þjóðminjasafns Íslands.
SÖLVI
SVEINSSON
BÆKUR
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Þjóðminjavörður „Þjóðminjasafnið á sér merkilega sögu sem hér er sögð,“
segir rýnir um viðamikla bók Margrétar Hallgrímsdóttur, Þjóðminjar.
Sögustaður Frá fornleifarannsókn á Bergþórshvoli. Matthías Þórðarson til
vinstri. Matthías var Þjóðminjavörður á árunum 1907 til 1947.
Frá heiðni Hnefinn og taflmenn úr Baldursheimskumlinu. Eftir fund þess
hófst undirbúningur að stofnun safns til að tryggja varðveislu forngripa.
Ljósmynd/Ívar Brynjólfsson
Miðlun Færibandið með gripum frá 20. öld á grunnsýningu Þjóðminjasafnsins. „Grunnsýningin er frábær og þær
sérsýningar á safnsins vegum sem skrifari hefur sótt hafa allar verið áhrifaríkar og metnaðarfullar,“ segir rýnir.
Ljósmynd/Ólafur Magnússon
Ljósmynd/Ívar Brynjólfsson