Morgunblaðið - 06.06.1987, Blaðsíða 18

Morgunblaðið - 06.06.1987, Blaðsíða 18
18 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 6. JÚNÍ 1987 -Sr Hjálmar H Ragnarsson, tónskáld: ILEIKHUSIER TON- LISTIN Þ JÓNN TEXTANS Þ JÓÐLEIKHÚSIÐ hefur í vetur sett upp nokkur leikrit sem byggja í ríkari mæli á notkun tónlistar og áhrifshljóða en gestir hússins hafa yfirleitt átt að venjast. Ma í því sambandi nefna fyrsta verk yfirstandandi leikárs, „Uppreisn á ísafirði," „Yermu" og síðasta verkefni leikársins, „Hvar er hamarinn," eftir Njörð P Njarðvík, en í því leikriti sem og í hinum, er tónlist mikilvæg- ur þáttur. Tónlistin við öll þessi verk hefur Hjállmar H Ragnarsson samið, auk þess sem hann hefur, í vetur, samið tónlist við upp- færslu útvarpsins á Rómeó og Júlíu eftir Shakespeare. Ég hitti Hjálmar að máli og spurði hvort hann væri orðinn fastráðinn tónsmiður við Þjóðleikhúsið. Nei, því fer nú fjarri. Aðal- atvinna mín er tónsmíðar og smíða ég sjálfstæð verk, bæði eftir pöntun- um og að eigin frumkvæði, en drjúgur hluti tónsmíðavinnunnar hefur þó verið fyrir leikhús og sjón- varp. Auk þess hefi ég fengist við kennslu við Tónlistarskólann í Reykjavík og við kórstjórn. íslenskir leikstjórar hafa yfirleitt lagt metnað sinn í að leita til starf- andi atvinnutónskálda eftir tónlist við leikrit, og í gegnum tíðina hafa mörg mætustu skáld þjóðarinnar komið þar við sögu, til dæmis Jón Nordal, Jón Þórarinsson, Jón Ás- geirsson, Atli Heimir, Gunnar Reynir og Leifur Þórarinsson. Fleiri mætti telja, en ekki hefur tíðkast að fastráða þessi skáld, enda fer best á því að leikstjórarnir ráði því hverju sinni, með hverjum þeir vilja vinna. íslensk tónskáld sinna yfir- leitt fjölbreyttum tónlistarstörfum og þauberjast oft á mörgum vígstöðvum samtímis, meðal annars f leikhúsinu. Þar af leiðandi hafa þau síður einangrast í fílabeinsturn- um formúlutónlistarinnar, og eru oftar en ekki í snertingu við púls mannlífsins." Hvert er hlutverk tónlistar í leikhúsi? „Hlutverk og þáttur tónlistar í leiksýningum er, eins og annað í listinni, sífelldum breytingum háð frá einum tíma til annars. Hér fyrr- um flokkuðust leikverk yfirleitt í óperur, söngleiki, balletta, eða í töluð leikrit, og voru skilin að öllu jöfnu greinileg þar á milli. Á síðustu áratugum hefur borið á því, að skil- in á milli þessara flokka hafi máðst og þannig skilin á milli leiklistarinn- ar, að geta leikið á hefðbundinn hátt. Þess er í auknum mæli kraf- ist að leikarar geti líka sungið, dansað og jafnvel leikið á hljóðfæri. Það er einmitt á sviði þessarar margþættu leiklistar sem gerjunin hefur verið hvað mest erlendis, og ég er ekki í vafa um að það er í hinu dásamlega samspili hreyfing- anna, myndarinnar, orðsins og tónlistarinnar, sem framtíð íslensks leikhúss er fólgin. Þegar tónlist og hljóð eru sett við leikrit, verður margs að gæta. í fyrsta lagi, verður tónlistarinnar að vera þörf og hana má ekki nota, nema hún hafi raunverulegan list- rænan tilgang. Ekkert er eins ömurlegt og tónlist sem augljóslega er notuð til þess að bjarga lang- dregnum senuskiptum, eða tonlist sem notuð er til að breiða yfir veik- leikaglufur í handritinu. Hins vegar geta tónlist og áhrifs- hljóð undirstrikað og dýpkað hina dramatísku framvindu verksins og tónlistin getur tengt saman atriði sem annars væri bratt á milli. Þetta getur tónlistin vegna þess hversu óhlutbundin hún er í eðli sínu, hún er nefnilega hin fullkomna abstrakt list. I krafti þessa getur tónlistin blekkt áheyrandann og sannfært hann um ótrúlegustu hluti, og geng- ur ekki einmitt leikhúsið út á að telja fólki trú um hið ótrúlega? I sumum leikritum þarf tónlistin að gegna svipuðu hlutverki og leik- munirnir á sviðinu, gefa áhorfand- anum til kynna á hvaða tíma atburðirnir á sviðinu eiga sér stað og í hvaða heimshorni leikritið ge- rist. Þetta er einkum í hinum raunsærri leikritum. Enn önnur leikrit byggja á söngtextum, og þá er það höfundur textanna sem gef- ur upp boltann, því ef vel á að vera, verður tónskáldið að fella tónlist sína að ljóðunum, en ekki öfugt. Tónlistin er nefnilega þjónn textans og tekur næringu sína úr honum. Það er grundvallaratriði að tónlistin fylgi andblæ ljóðanna og fylgi hrynjandi orðanna sjálfra, hvers og eins fyrir sig." Uppreisn á ísafirði — hljóðmynd „Þau leikrit sem ég hef samið tónlist við í vetur hafa verið mjög ólík hvert öðru og þar af leiðandi krafist ólíkra aðferða. Við „Upp- reisn á ísafirði" gerði ég það sem ég kalla hljóðmynd. í því verki voru öll hljóð og tónlist eins og hluti af leikmyndinni sjálfri, eins konar fjórða vídd leikmyndarinnar. Að frumkvæði Brynju Benediktsdóttur, leikstjóra sýningarinnar, var öll tón- listin og áhrifshljóðin flutt af leikurunum sjálfum á sviðinu eða í bakgrunni þess. Engin segulbönd eða rafmagnshljóð voru notuð í þessari sýningu, frekar en í öðrum þeim sýningum sem ég hef unnið við, og reyndi þess vegna mikið á hæfileika leikaranna til að fram- leiða hin ólikustu hljóð. Með þessari aðferð er ekkert verið að fara í grafgötur með að verið sé að sýna áhorfandanum leikrit, en ekki ein- hverja raunsæja heimildamynd. Áhorfandinn er fyrir bragðið tilbú- inn til að trúa hverju sem er — innan þess ramma auðvitað sem leikritið er. „Lúðrasveitin" í upphafi og endi „Uppreisnar á isafirði" er gott dæmi um þessa aðferð. Fimm leik- arar halda á gömlum og beygluðum lúðrum í fanginu, án þess að biása í þá. Þeir syngja hins vegar „lúðra- sveitarlagið" sitt þannig, að söngurinn fær á sig blæ lúðra- hljómsins. í hugum áhorfenda verður þessi þykjustunnileikur „lúðrasveitarinnar" á sama hátt sannferðugur og sjálfir atburðir leikritsins — og áhorfandinn verður tilbúinn til að trúa næstum því hverju sem er." Rómeó og Júlía — hefð- bundin notkun tónlistar „í uppfærslu hljóðvarpsins á „Rómeó og Júlíu" beitti ég hefð- bundnari aðferðum. Tónlistin var öll leikin af hljóðfæraleikurum úr Sinfóníuhljómsveit íslands, og var hún einkum notuð á milli þátta, á undan og eftir leikritinu. Það vakti einkum fyrir mér að undirbúa áheyrandann fyrir þau átök og at- burði sem komu í kjölfar tónlistar-j innar. Þess vegna var mikilvægast að í tónlistinni rynni sama blóð og> I leikritinu sjálfu. Minnsta misræmi á mili tónlistarinnar og leikritsins; hefði getað eyðilagt þau hughrif' sem leiknum var ætlað að ná. t>& notaði ég einnig tónlistina til að undirstríka bardagaatriði, glaum og gleði, og dansleik. Aðferðin ræðst auðvitað af þeim miðli sem unnið er í, og í útvarpi hefði til að mynda verið heimsku- legt að láta leikarana sjálfa fram- leiða áhrifshljóðin og tónlistina á þann hátt sem ég gerði í Uppreisn- inni." Yerma — tónlistin sjálf- stæður en samofinn þáttur sýningarinnar „Þegar við Þórhildur Þorleifs- dóttir, leikstjóri, og Sigurjón Jóhannsson, leikmyndateiknari, byrjuðum að velta vöngum yfir uppfærslunni á Yermu, gengum við strax út frá því að tónlistin yrði sjálfstæður þáttur sýningarinnar, en jafnframt samofinn henni á allan hátt. Við lögðum einnig þá forsendu til grundvallar að þetta meistara- verk Lorca hefði alheimsgildi og ætti alls ekki að bindast um of ein- hverjum ákveðnum stað eða tíma. Það var okkur vegvisir, að Lorca sjálfur kallar þetta verk „harmljóð" en ekki leikrit, og að hann leitaði fyrirmynda til hinna klassísku grísku harmleikja við smíðina. Hug- myndin sem þetta harmljóð byggir á, að ástin kveiki líf og ástleysið sé dauði, hefur ef til vill aldrei átt meira erindi en einmitt nú í dag, á tímum allsherjareyðileggingar náttúrunnar og kærleiksleysis mannanna. í „Yermu" er áhorfand- inn leiddur inn í ástríðufullan til- finningaheim konunnar. Einmitt þessvegna er enn frekar við hæfi að færa þetta verk upp hér á ísT landi, þar sem kröfur kvenna um frelsi sér til handa hafa sett mark á þjóðlífið hér á undanförnum árum. Ég er ekki í vafa um að „Yerma" höfðar sérstaklega sterkt til kvenna og til hins kvenlega í eðli karl- manna. Kannski ögrar þetta verk um of sumum karlmönnum, þvi það Hvítasunnulilja Narcissus Poeticus Hvítasunnuluja - actaea. Hvftasunnulilja er ein hinna fjöl- mörgu tegunda narcissus-ættkvísl- arinnar, sem á íslensku hefur fengið heitið hátíðarliljur. Þekktastar þeirra eru auðvitað páskaliljurnar (n. pseudonarcissus) sem þrífast hér mjög vel og blómstra oftast um páskaleytið hinum stóru gulu blóm- um. Á sfðari tímum hefur orðið til mikill fjöldi kynblendinga þessara tveggja tegunda. Eru það einkum Englendingar og frar sem hafa lagt sig fram við kynbætur þessar. Af- brigðin skipta nú orðið mörgum þúsundum. Gerð blómanna og litur er afar breytilegur, en of langt mál væri að fara nánar út í lýsingu þeirra hér. Enska garðyrkjufélagið hefur skipt garðafbrigðum í 11 höfuðflokka, og hefur sú flokkun fengið alþjóðlega viðurkenningu. Páskaliljur og ennfremur kynblend- ingar þeirra og hvítasunnulilja, eru í flokknum 1—4. Hvítasunnuíiljur eru í flokki nr. 8 og samkvæmt skilgreiningunni eru í þeim flokki aðeins þau garðafbrigði sem sýni- lega eru ekki blönduð páskaliljum eða öðrum tegundum af narcissus- ættkvíslinni. Hvftasunnuliljur heita þessu sama nafni á hinum Norður- löndunum og þá auðvitað vegna þess að blómgun þeirra er um hvíta- sunnuleytið. Englendingar og Þjóðverjar nefna þær aftur á móti skáldaliljur (The poet's narcissus) vegna þess að þær koma oft fyrir f skáldskap grísku skáldanna Hóm- ers og Sófóklesar og raunar fleiri skálda og þar af er komið latneska heitið (n. poet.) Blóm hvítasunnuliljunnar eru hreinhvít með gulri disklaga og flatri miðju sem er rauðbrydd og nefnist hjákróna. Hún er oftast aðeins 10—15 mm að breidd. Næst miðjunni er liturinn oft grænleitru. Hjá afbrigðinu n. poeticus var. po- etarum er hjákrónan gulrauð og næstum einlit. Hjá undirtegundinni n. poet. ssp. radiflorus og nokkrum öðrum er hjákrónan örlftið dýpri eða skállaga. Afbrigðið n. poet. var. recurvus er til f ræktun hér á landi, en erfiðlega gengur að fá það tií að blómgast. Englendingar nefna það „Pheasant's Eye Narcissus" vegna þess hve. hjákrónan líkist mjög augum fasana. Blóm hvíta- sunnuliljunnar hafa sterkan sætan ilm. í náttúrunni hafa verið greind- ar 12 deilitegundir og afbrigði. Heimkynni þeirra eru víða í Suður- Hvítasunnuluja. Nýlegt garðafbrigði sem heitir campion BLÓM VIKUNNAR " 53 ! AoúMélKkiwMttir Evrópu. Hinar villtu hvftasunnulilj- ur hafa yfirleitt reynst fremur erfiðar í ræktun bæði hér á landi sem erlendis. Garðafbrigðin, eða að minnsta kosti mörg þeirra, hafa aftur á móti reynst mjög vel. Er það sérstaklega eitt og lfklega það eina sem almennt er flutt inn og ræktað hér, það heitir actaea og er af hollenskum uppruna. Á Norð- ur-írlandi og einnig í Bandaríkjun- um hafa komið frarn nokkur ný afbrigði af hvítasunnuliljum. Verið er að reyna sum þeirra hér á landi og lftur út fyrir að mörg þeirra muni þrífast vel. Þá má líka segja hér frá sérstakri hvítasunnulilju sem Christian Zimsen apótekari flutti hingað til lands frá Danmörku fyrir mörgum áratugum. Þessi hvítasunnulilja er þannig tilkomin að afi Grethe (f. Ulrik), sem var fyrri eiginkona Christians Zimsen, var læknir á Jótlandi og mun hafa ferðast víða um lönd. Úr seinni ferð- inni til Miðjarðarhafslanda kom hann með þessa hvítasunnulilju og ennfremur villta páskalilju (n. pseu- donnarcissus). Þau uxu síðan í garði foreldra Grethe í Silkeborg og síðar í Lökken. Þaðan fékk svo Christian nokkra lauka og hafði lengi f garð- inum á Hávallagötu 31 hér f Reykjavík. Síðan flutti hann þá að sumarbústað við Heimaás að Elliða- vatni og þar vaxa þeir nú villt og eru sagðir blómgast allvel. Þetta er eina villta hvítasunnuliljan sem ég veit að blómgast hér. En gaman væri að frétta um fleiri. Um meðferð hvítasunnulilja er það að segja að laukarnir hafa stuttan eða engan dvalartfma og geymast þvf afar illa. Þarf því að setja þá niður strax eftir komuna til landsins. Laukamir eru minni en venjulegir páskaliljulaukar en eru þó venjulega settir heldur dýpra. Garðyrkjufólk, athugið að garð- yrkjuþáttur verður í ríkissjónvarp- inu í kvöld (6. júnf) kl. 18 að öllu óbreyttu. (Er víst vissara að taka fram.) Þau mistök urðu f sfðasta þætti (30. maí) sem var um kartöflur, að lína féll út í prentun og méð því brenglaðist efni setningarinnar með öllu. Rétt átti efnið að koma svona til skila: „Áburðarþörf í heimilis- garða er 12—15 kg af alhliða tilbúnum garðáburði, eða þá 5—6 kg af kalksaltpétri, 2—4 kg af þrifosfati og 6—9 kg af brenni- steinssúru kalí." Vonandi hefur þetta ekki valdið kartöfluræktend- um tiltakanlegum vandræðum. Gleðilega hátíð! +
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.