Morgunblaðið - 06.06.1987, Blaðsíða 19

Morgunblaðið - 06.06.1987, Blaðsíða 19
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 6. JÚNÍ 1987 19 Hjáhnar H Ragnarsson, tónskáld neyðir þá til að gangast inn á for- sendur sem þeir hversdagslega eru kannski ekki tilbúnir til að gera. En það er nú mín skoðun, að fslenskir karlmenn hafi bara gott af því að vera ýtt út úr því tilfinn- ingasnauða hugsanaferii sem einkennir þankagang margra þeirra. í „Yermu" er mjög mikið af bundnu máli og það gefur auðvitað auga leið að tónlist sé sett við það. í ljóðunum er mikið af erótík og þau eru einn samfelldur óður til frjóseminnar. Til þess að undir- 'strika þessa frjósemi og erótík (Morgunblaðið/KGA) reyndi ég að þenja ljóðin til hins ýtrasta með tónlistinni og fylgja tilfinningasveiflum textans með öll- um tiltækum ráðum. Þetta hefði auðvitað ekki verið hægt nema afþvf leikstjórinn og leikmynda- teiknarinn unnu eftir þessum sömu línum. Svo situr það f manni að íslenskt leikhús hefur verið manni til mikilla leiðinda, alltof mikið á kafi í raun- sæinu og það ögraði okkur að reyna að vinna gegn því, koma með nýja fleti og túlkunarmöguleika. Þá fannst mér spennandi að reyna að takmarka alla tónlistina við áslátt slagverkshljóðfæra og söng fólksins í sýningunni. Ég notaði þessvegna eingin hljóðfæri, sem gefa frá sér ákveðna tóna, heldur aðeins slag- verkshljóðfæri, svo sem trommur, málmgjöll og alls konar hristur, auk söngsins sjálfs. Til þess að flytja tónlistina fékk ég til liðs við mig leikara hússins, söngvara, söngnemendur, auk tveggja slagverkshljóðfæraleikara. Tónlistin er samin í samvinnu við þetta fólk, útfærslan mótast af þessum hópi sem ég hafði til að vinna með, þannig að þetta fólk á hlut í því hvernig tónlistin varð til. Mér finnst spennandi að blanda saman fólki, sem er sérstaklega söngmenntað og svo leikurum, og reyna þannig að brjóta að nokkru þá múra sem eru á milli leiklistar- innar og tónlistarinnar. Einnig held ég að með þessu móti megi ná fram því besta, bæði frá söngvurum og leikurum. I „Yermu" eru viðamikil hópat- riði sem eru meira og minna byggð á söng og áslætti. En auk þess er sýningin undirlögð af alls konar hljóðum sem undirstrika hina dra- matísku spennu verksins og fylgja eftir hreyfingum og athöfnum leik- aranna á sviðinu. Ég nefni sem dæmi hinar hrollvekjandi mágkonur Yermu, sem fylgt er eftir í öllum hreyfingum með kuldalegu þruski málmgjallanna, sem minnir helst á þyt stfft pressaðra undirpilsa. Þá má nefna, að ímyndunum Yermu um sitt eigið barn er fylgt eftir með sérstöku stefi, sem ýmist er sungið eða leikið á tréspil. Við smíði tónlistarinnar leitaði ég auðvitað fyrst og fremst í minn eigin hugarheim eftir hugmyndum. Stfllinn er ekki ósvipaður þeim sem borið hefur á í ýmsum þeim söngv- erkum sem ég hef áður samið. Þ6 er notkun slagverks, í svona ríkum mæli, mér nýjung og eflaust er tón- listin rytmískari og sefjunarkennd- ari en sú sem ég hef áður smfðað. Til þess að komast í nánari snert- ingu við uppruna þessa leikverks, hlustaði ég mikið á gamla spænska og arabfska tónlíst á meðan á smfði tónlistarinnar stóð, og hafa eflaust einhver áhrif skilað sér inn f mitt eigið verk. í dýrlingshátíðinni má til að mynda finna skýr áhrif og tilvitnanir í arabíska trúartónlist, og í þvottakonusenunni vitna ég örstutt f gamalt spánskt lag, sem Lorca sjálfur samdi texta við. Ég vil taka það fram, að ég hef aldrei sjálfur séð „Yermu" á sviði fyrr, né heldur heyrt neina tónlist sem flutt hefur verið með þessu verki. Eftir á að hyggja er ég þessu feginn, því oft er best að takast á við leikhandrit, ósnortinn af hug- myndum annarra um hvernig á að útfæra þá vinnu sem handritið býð- ur upp á." Hamarinn — tónlist til gamans og skemmtun- ar „„Hvar er hamarinn" er lítil sýning sem ferðast verður með um allt landið og á að vera hægt að setja hana upp við alls konar aðstæður. Öll uppfærslan mótast vitaskuld af því að sýningin er farandsýning, en það er Brynja Benediktsdóttir sem leikstýrir og Sigurjón Johanns- son sem sér um sviðsmyndina og búningana. Þetta leikrit er fyrir fólk á öllum aldri og er byggt á hinni bráðfyndnu Þrymskviðu, sem flestir íslendingar ættu að kannast við. Þetta er í rauninni leikrit með söngvum og er ekki laust við að tónlistin dragi dám af hefðbundnum sveitaskemmtunum íslendinga. í þessu leikriti þurfa leikararnir að geta leikið, sungið og spilað á hljóð- færi. Þeir sem leika á hljóðfærin, þurfa að gera meira en það eitt, því þeir eru með fullgild hlutverk og sjá um allar leiksviðsbreytingar og hina tæknilegu þætti sýningar- innar. Þrymskviða er færð til dagsins í dag og í uppsetningunni reynum við að varpa ljósi á glansheim nútí- mans, heim sjálfdýrkunar og fjölmiðlafárs, án þess þó að við sé- um að reyna að bera fram boðskap af einu eða neinu tagi. Fyrst og fremst er þetta ætlað fólki til skemmtunar. Um leið er þetta tæki- færi fyrir fólk til að endurnýja kynni sín af Þrymskviðu." Af kenningn um hljóm orðanna En svo við snúum okkur frá leikhúsinu, þá hefur þú samið tónlist við Ijóð margra íslenskra skálda, meða annars tónverk við ljóð Stefáns Harðar Grunssonar sem flutt var um mánaðarmótin á tónleikum Musica Nova í Bú- staðarkirkju. Finnst þér spenn- andi að semja tónlist við ljóð? „Fyrsta tónverkið sem ég samdi var við ljóðið „Svartálfadans" eftir Stefán Hörð. Það var elektrónískt verk. Ljóð Stefáns hafa síðan verið í miklu uppáhaldi hjá mér og hefur mér stundum fundist hann vera eins konar Jónas Hallgrímsson okkar tíma. Stefán er líka gæddur þeim hæfileika, eins og Lorca, að hjá honum fara saman kraftmikið hljóðfall og safaríkar líkingar. Ég hef einnig samið við ljóð þeirra Hannesar Péturssonar og Snorra Hjartarsonar, sem báðir eru lýriker- ar _af Guðs náð. í hugskoti mínu er ég með ein- falda kenningu um hljóm orðanna. í sem stystu máli sagt, gengur hún út á það, að milli hljóms orðanna og þess sem þau lýsa, sé órjúfan- legt samband. Þetta á einkum við um nafnorð. Það væri til dæmis ekki hægt að breyta hljóm orðsins án þess að um leið breytti það um merkingu. Orð eins og „klettur," hart orð í hljómi, getur til að mynda alls ekki lýst einhverju mjúku og aflíðandi. Hinsvegar er orðið „sand- ur." Hljómur þess orðs gerir ómögulegt að lýsa einhverju hrjúfu og hörðu, heldur miklu frekar ein- hverju mjúku og aflíðandi. Þá held ég að nýyrði öðlist ekki sess í mál- inu, án þess að hljómur þess sé f samræmi við það sem orðið á að lýsa. Taktu til dæmis orð eins og „þyrla," þar sem harða errið í miðju orðsins dregur upp eins konar hljóð- mynd af hröðum snúningi þyrlu- spaðans. Svona hugleiðingar eru örvandi fyrir tónskáld, því með tónlistinni getum við dýpkað merkingu orð- anna, ekki bara heilla setninga, heldur einstakra orða. í góðri tnsmíð krefst hvert einasta orð tón- listar f samræmi við hljóm sinn og merkingu sína." Viðtal/Súsanna Svavarsdóttir Frímerki helgað íslenzkri tungu og málvernd Frímerki ± Jón Aöalsteinn Jónsson Á þessu ári — eða 22. nóvember nk. — eru 200 ár liðin frá fæðingu danska málfræðingsins og íslands- vinarins Rasmusar Kristjáns Rasks. Póst- og sfmamálastofnuninni þótti því vel við hæfi að gefa út sérstakt frímerki, sem yrði helgað íslenzkri tungu og málvernd á sama ári og minnzt yrði afmælis þess manns, sem kom svo mjög við sögu ís- lenzkrar tungu, þegar tungan var í mjög mikilli hættu í lok 18. og upphafjhinnar 19. aldar. Um það farast sjálfum Rask svó orð í bréfi til Bjarna amtmanns Thorsteinsson- ar, en þeir voru góðkunningjar: „Annars þjer einlæglega að segja held jeg, að islenzkan bráðum muni útaf deyja; reikna jeg, að varla muni nokkur skilja hana í Reykjavík að 100 árum liðnum, og varla nokk- ur í landinu að öðrum 200 árum þar upp frá, ef allt fer eins og hing- að til og ekki verða rammar skorður við reistar; jafnvel hjá beztu mönn- um er annaðhvort orð á dönsku; hjá almúganum mun hún haldast við lengst." Þessi dómur Rasks um hag ísienzkrar tungu mun einkum eiga við Reykjavíkurmálið, enda var Reykjavík þá hálfdanskur bær og jafnvel meira en það. Rask var ein- mitt nýkominn til Reykjavíkur, þegar hann skrifaði þessi framan- greindu orð 1813. I sveitum lands- ins átti tungan þá griðland, og þar barðist alþýða manna í seigrj; þrjózku gegn hinum danska vá- gesti. Hún fór með fslenzkar sögur og kvæði, orti sálma og rímur, að vísu oft lélegar bókmenntir, en engu að sfður ómetanlegar málmenntir til verndar íslenzkri tungu. En Rasmusi Kristjáni Rask er það mest að þakka, að fslenzk tunga hélt velli, því að hann hvatti íslenzka stúdenta, sem hann kynnt- ist f Kaupmannahöfn, til dáða og aðstoðaði íslendinga á marga lund. M.a. var hann frumkvöðull að stofn- un Hins fslenzka bókmenntafélags og varð fyrsti forseti þess. Alla tíð síðan hefur minning hans Iifað með íslenzkri þjóð. Fyrir réttum hundrað árum minntist ungur íslenzkur stúdent, Þorsteinn Erlingsson, þess, sem Rask gerði fyrir íslenzka tungu, og orti þá m.a. á þessa leið, þegar hann var við háiskólanám niður í Kaupmannahöfn: Þú komst þegar Fróni reið allra mest á, er aflvana synir þess stóðu og myrkviðrin umliðnu öldunum frá þar eldgömlu skýjunum hlóðu, er hamingja Íslands þá eygði þig hjá þeim árstjörnum fyrstar sem glóðu; og þaðan vjer áttum þann fögnuð að fá, sem fæst hefur komið af góðu. Enn í dag muna menn viðbrögð danskra yfirvalda, en þau urðu þess valdandi að Þorsteini var vísað frá háskólanámi sínu. Niðurlagserindi kvæðisins á einnig vel við að rifja hér upp, en það hljóðar svo: Hvf mundi þó ísland ei minnast á hann, sem meira en flestir þvf unni, sem hvatti þess dreingi, sem dreingur þvf vann og dugði því alt hvað hann kunni, og hjálpaði að reisa við helgidóm þann, sem hruninn var niður að grunni. Wí læujr það börnin sín blessa þann inaiin og bera sjer nafh hans á munni. Enda þótt öld sé liðin, síðan Þor- steinn Érlingsson kvað svo, og trúlega farið eitthvað að fyrnast yfir minningu Rasks með þorra Is- lendinga, eru þeir þó enn margir, sem minnast velgjörða hans í þágu íslenzkrar tungu og bókmennta. Rasmus Kristján Rask var tíma- mótamaður f málvísindum og einn hinn mesti málfræðingur og mála- garpur, sem um getur. Þegar á menntaskólaárum sínum komst hann í kynni við íslenzkar bækur, einkum Heimskringlu Snorra Sturlusonar. Þá voru engar kennslubækur til í islenzku og ekki heldur orðabækur eða málfræði, sem almenningur átti aðgang að. Rask tók þá saman eigin íslenzka orðabók og samdi málfræði sjálfur. Kom hún út í Kaupmannahöfn 1811, Vejledning til det islandske eller gamle Nordiske Sprog. Hún er fyrsta íslenzka málfræðin, sem verulegt gagn er að. Nokkrum árum sfðar kom hún svo út á sænsku. Þegar Rask hóf háskólanám f Kaupmannahöfn 1807, komst hann í kynni við íslenzka námsmenn og eignaðist þar góða vini. Minnzt hefur verið á einn þeirra, en svo má bæta við mönnum eins og Svein- birni Egilssyni og Hallgrími Schev- ing, en þeir kenndu um árabil við Bessastaðaskóla og þá m.a. Fjölnis- mönnum. Allir voru þessir menn ásamt Rask og ýmsum öðrum upp- hafsmenn hreintungustefnunnar svonefndu, sem fram á þennan dag hefur sett mark sitt á íslenzka tungu og gerir vonandi enn um langa framtíð. Rask lærði íslenzku af þessum vinum sínum og eins af íslenzkri alþýðu, þegar hann dvald- ist hér á landi 1813—15, og það svo vel, að hann bæði talaði hana og ritaði sem sitt móðurmál. Gat hann jafnvel látið fólk halda að hann væri íslendingur. Og eitt sinn steig hann í predikunarstól hjá vini sínum, sr. Árna Helgasyni, og messaði yfir söfnuði hans. Um Rask má auðvitað margt segja fleira en hér verður gert, en hann varð skammlífur maður og andaðist f Kaupmannahöfn 1832, 45 ára gamall. Af framansögðu, er vel ljóst, að þessi mæti danski málfræðingur á það skilið, að verða fyrstur erlendra manna til þess að koma út á íslenzku frímerki. Þröstur Magnús- son hefur teiknað frímerkið, en sá kunni myndgrafari Czeslaw Slania, grafið það í stálstungu. Er það prentað f „stungudjúpþrykki", eins og í tilkynningu poststjórnarinnar segir, í Hollandi hjá Joh. Enschedé en Zonen. Eru 50 merki í örkinni. Útgáfudagur merkisins er næsti miðvikudagur, 10. júní.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.