Morgunblaðið - 06.06.1987, Blaðsíða 50

Morgunblaðið - 06.06.1987, Blaðsíða 50
50 vaer íwui. ð íiijí>aítjiaouaj WGAJanuoHOM MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 6. JÚNÍ 1987 Minning: Lárus Björnsson íGrímstungu Fœddur 10. desember 1889 Dáinn 27. maí 1987 Ekki er það harmsefni þótt þreyttur langferðamaður fái hvíld og eins þótt hann hafi ekki kvartað um ferðalúa. Það gerði ekki Lárus í Grímstungu, þótt aðeins skorti 2'A ár til þess að hann lifði öldina. Hann var fæddur á Réttarhóli i Forsæludalskvíslum 10. desember árið 1889, en Réttarhóll var ekki neitt venjulegt býli. Faðir hans, Björn Eysteinsson, reisti þar frum- stæð bæjarhús sumarið 1886 og bjó þar ásamt konu sinni, Helgu Sigurgeirsdóttur, til vorsins 1891 að hann flutti vestur að Skárastöð- um í Austurdal í Miðfirði. Síðan hefur ekki verið búið á Réttarhóli og leitarmannakofi, sem þar stóð um eitt skeið, var aflagður vegna draugagangs, að því er sagt er. Um lífshlaup þeirra feðga á Réttar- hóli og annars staðar eru gagn- merkar heimildir í ævisögum þeirra beggja; Björns er út kom árið 1957, skráð af sonarsyni hans, Birni Þor- steinssyni, sagnfræðingi, og Lárus- ar, sem kom út árið 1981 og sá Gylfi Ásmundsson, sálfræðingur, um útgáfu hennar. Vísast til þess- ara bóka beggja um ætt og uppruna Lárusar, en bækur þessar eru í margra eigu og að sjálfsögðu á söfnum. Eru þær góð og fróðleg lesning þar um og þó það sem meira er um vert, frábær aldarfars- lýsing, sem spannar yfir nokkuð á aðra öld í sögu þjóðarinnar, einmitt það tímabil sem þjóðinni auðnast að hverfa frá frumstæðustu lifnað- arháttum til allsnægta nútímans. Björn Eysteinsson hvarf til þess ráðs að fara úr byggð fram í miðj- an afrétt heiðalandanna og fram- fleyta fjölskyldu sinni þar á veiði fugla og fiska, ásamt fjallagrösum, og segir í sögu Lárusar frá því að ekkert var til að nærast á nema grasalím. Við þessi skilyrði lifði Lárus í Grímstungu fyrstu tvö ævi- ár sín og hálfu betur. Hann gekk þó beinn í baki til lokadægurs og við samtíðarmenn hans, sem þekkt- um hann best, töldum að þetta harðræði æskuáranna hafi ekki ver- ið honum fjötur um fót á hans löngu ævi. Hinu munu margir trúa, að sökum ósvikins efniviðar ætta þeirra er að honum stóðu, hafi harð- æri æskuáranna stutt hann til framtaks og gert hann að þeim Lárusi í Grímstungu er um tugi ára setti svip á samfélag sveitar sinnar og gert hann að þjóðsagnapersónu í lifanda lífi. Til þess þarf þó nokk- uð, en þó sérstaklega óumdeildan persónuleika, og hann átti Lárus i Grímstungu. Persónuleika sem tal- að var um og jafnvel deilt um, en flestir sem þekktu drógust að við málalok. Grímstunga í Vatnsdal er stór jörð og landmikil inn til heiðaland- anna. Lárus var unglingur er hann kom að Grímstungu. Þá var heima- land jarðarinnar ógirt og mðrg urðu spor hans og Þorsteins bróður hans, síðar bónda í Selsundi í Rangár- vallasýslu og kaupmanns á Hellu, inn til heiðarinnar, við gæslu fjárins og allskonar veiðiskap. Lárus gerði sér strax ljóst að í Grímstungu vildi hann vera og hin sögulega staðreynd er sú að hann vék í burtu föður sínum og bróður vorið 1910 og varð bóndi í Gríms- tungu 21 árs að aldri og einhleypur maður. Sex árum síðar kvæntist hann Péturínu Jóhannsdóttur sem nokkru var yngri en hann. Þau eign- uðust 8 börn. Dóu 2 í æsku en hin eru að sjálfsögðu harðfullorðið fólk og er afkomendahópur þeirra Grímstunguhjóna stór. Segir af fjöl- skyldumálum Lárusar í ævisögu hans og vísast til þess. Ekki fer á milli rnála að það hvarflaði aldrei að Lárusi annað en að vera bóndi í Grímstungu meöan hann mætti af sér vita. Það efndi hann. Er bú hans var með mestum umsvifum voru heimilismenn í Grímstungu um 20. Hjú hans báru mikla virðingu fyrir honum, unnu honum vel og kölluðu sum hús- bóndann í daglegu tali. Var það sagt með virðingarhreim. Ekki nægði Lárusi að eiga og búa í Grímstungu. Þrjár aðrar jarðir átti hann um skeið og rak á þeim bú, þó ekki samtímis. Lárus var mikill sveitarstólpi og mikil sveitargjöld komu frá Gríms- tungu er búskapurinn þar var stærstur í sniðum og fólk var þar flest. Þetta vissi Lárus og lét allmik- ið til sín taka í sveitarmálum. Var þá ekki alltaf friðsælt hjá Vatns- dælingum, en þeir kunna að sættast og fylkja sér er vanda ber að hönd- um. Var Lárus þar í fremstu röð þótt ráðrfkur væri talinn. Hann var hjálpsamur og naut þess að leysa vanda þeirra sem minni máttar voru. Spann það ekki grennsta þráðinn í vinfengi hans. Margt var gangandi fjár í Grímstungu allra greina búfjár. Mun hann um skeið hafa verið tal- inn stærsti bóndi á landinu og um það spunnust sögur, margar sann- ar, en sumar með ævintýrablæ. Verða þær ekki hér tilgreindar. Lárus var fæddur inn við hjarta t Hjartkær móðir okkar, KATRÍN H. JÓNASDÓTTIR, Stórholti18, Reykjavflc, lést í Borgarspítalanum 4. júní. Matthildur Marteinsdóttir, Guðlaug Martoinsdóttir, Halldór Martoinsson, Jónas Martoinsson. t Bróðir okkar, STEFÁN sæberg ólafsson, Halgustöðum, Helgustaðahreppi, andaðist á heimili sínu fimmtudaginn 4. júní. Systklnl hins látna. landsins og er sem það mótaði nokkuð líf hans. Hann var mikið náttúrubarn, heiðasækinn, veiði- maður, hestamaður, kunni ógrynni af ferskeytlum og tildrögum þeirra. Kvæðamaður var hann góður og raddsterkur. Entist það honum til síðustu stundar með ólíkindum, þótt heyrn hans væri mjög tekin að daprast og sjónin nærri engin. Hann var léttur í spori fram und- ir leiðarlokin og fylgdist með mönnum og málefnum þótt eðlilega væri sviðið nokkuð orðið einskorðað við liðna tíð og skepnumar hans. Sérstaklega voru það hrossin, sem áttu hug hans og kindur ætlaði hann að fá sér að n£ju, en fé hans var fargað í fyrrahaust vegna riðu- veiki þó ekki fyndist í hans eigin. Hann ætlaði að búa áfram í Grímstungu, það var hans takmark. Búskapur hans stóð í 77 ár. Kannski er það lengsta búskaparsaga eins manns á íslandi og þótt víðar væri leitað. En nú er þeirri sögu að ljúka. í bjargfastri lífstrú Lárusar í Grímstungu fólst bæði styrkur hans og síðar veikleiki að vissu leyti. Honum voru lengst af allir vegir færir í bókstaflegri merkingu, bæði um troðnar slóðir og um fjöll og firnindi. Til hans var oft leitað er mikils þurfti við, sækja ljósmóður, lækni eða leita skepna í óbyggðum. Klettamaður var hann umfram flesta menn og bjargaði skepnum oft úr sjálfheldu. Refaskytta var hann þekktur frá Skagará inn til innstu bæja sýslunnar, allt til ör- æfa. En enginn má standa móti timans straumi. Svo fór að Lárus var orðinn einn í Grímstungu með skepnum sínum. Kona hans var þrotin að kröftum og komin í skjói dóttur þeirra og tengdasonar á Bakka. Þangað lá leið Lárusar líka áður en yfir lauk. Péturína dó fyrir nokkrum árum, en bæði voru þau hjón ólýsanlega þakklát aðhlynningunni á því heim- ili er þau þurftu svo mjög á henni að halda. Grímstunga varð mannlaus. En það er harmsaga margra jarða í dag og verður ekki hér rædd, en kannski var það veikleiki þessa annars sterka manna að vilja ekki nægilega haga seglum eftir því hvernig tíminn streymdi fram. Fyrir alllöngu hafði Lárus í Grímstungu fengið leyfi fyrir heimagrafreit á jörð sinni. Þar var kona hans lögð til hinstu hvíldar. Lárus tók undir orð Gríms land- námsmanns í Grímstungu. Hann vildi sjá yfir bæ sinn og tún. Svo vildi Lárus einnig. Er það í sam- ræmi við lífshlaup hans allt. Lárus verður jarðaður í dag við hlið konu sinnar. Þau hjón verða þá bæði komin í Grímstungu. Áfram heldur niður ánna og Álku er hún sverfur gljúfur sitt og fellur út eyrarnar fyrir norðan Grímstungu, þar sem þúsundum búsmala hefir verið áð í gegn um aldirnar á ferð til og frá heiðalönd- unum. Þar sem Lárus átti sín spor frá frumbernsku til leiðarloka lífs- starfsins. Um það segir Lárus sjálfur í ævisögu sinni. Ég vísa enn til bókarinnar, en lýsi að lokum þakklæti mínu til þeirra hjóna beggja fyrir langa samfylgd og heilsteypta vináttu, sem varð þeim mun traustari, sem lengra leið. Grímur Gíslason frá Saurbæ. Ég man, þegar ég var drengur í Hjarðarholti í Stafholtstungum hjá frændfólki mínu þar, að sérstakur hljómur var í nafni Lárusar í Grímstungu. Hann sá ég þó aldrei á þeim árum og kynntist honum ekki fyrr en hann var kominn hátt á tíræðisaldur. Mér fannst merki- legt, hversu ern hann var, að vísu nær blindur og farinn að tapa heyrn, en beinn í baki og hraustleg- ur. Hann bar með sér forna fima, á stundum fannst mér hann standa nær langafa mínum, sem var sýslu- maður á Kornsá fyrir aldamót. Þó var hann nútímamaður. Hann fæddist á Réttarhóli, faðir hans, Björn Eysteinsson, var ævin- týramaður, sem aldrei gafst upp, fór fram á heiðar, þegar fátæktin var mest, því að hann þekkti heið- arnar og vissi að þær mundu ekki bregðast honum og síðar varð hann fjárríkasti bóndi í Húnavatnssýslu. Björn skrifaði ævisögu sína, sem er einstæð heimild. Afkomendur hans eru margir og hafa dugað vel, enda kynið gott og gáfurnar miklar. Björn bjó á mörgum jörðum. Hann fékk Grímstungu til ábúðar 1899 fyrir atbeina séra Hjörleifs á Undirfelli. Þar bjó Lárus síðan til æviloka og verður jarðsettur þar í heimagrafreit við hlið ástkærrar konu sinnar, Péturínu Jóhannsdótt- ur. Grímstunga er mikil jörð á forna vísu. En það þarf þrekmikla menn til þess að búa þar, menn sem unna heiðunum, menn eins og Lárus í Grímstungu. Lárus hóf búskap í t Móðir okkar, ARNDÍS SKÚLADÓTTIR, Dunhaga 23, andaöist í Landspítalanum 5. júní. Othor Hansson, Elín Hansdóttir, Lára Hansdóttir, Hrafnhlldur Hansdóttlr. t Bróöir minn, GUÐJÓN KRISTJANSSON, Hafnargötu101, Bolungarvfk, andaðist í Sjúkrahúsi Isafjarðar 5. júní. Kristján Kristjánsson. Grímstungu vorið 1910, þegar faðir hans flutti að Orrastöðum. Ætlaðist Björn til að Lárus fylgdi honum, en Lárus neitaði og sat eftir með Þorsteini, bróður sínum, sem seinna flutti suður og hóf verslun á Hellu og talinn faðir þess kauptúns. Lárus sagði, að hann hefði ekki getað hugsað sef að fara frá Grímstungu og efast enginn um það, svo mjög sem hann elskaði jörðina og bjó þar til hinstu stundar, þótt hann í veik- indum konu sinnar flytti á Bakka til Kristínar, dóttur sinnar, og manns hennar, Jóns Bjarnasonar, og nutu þau Lárus þar mikillar elsku og umönnunar. Lárus var með búskap í Grímstungu til hinstu stundar. En ástæðan til þess, að Lárus hélt svo mikilli tryggð við Gríms- tungu held ég að megi ekki síður rekja til bernsku hans. Faðir hans bjó á ýmsum jörðum og ég held að Lárusi hafi fundist hann fá öryggið og staðfestuna í Grímstungu. Þar lést móðir hans líka. Grímstunga var hans kastali og þaðan sótti hann til velsældar og til þess að verða fjárríkasti bóndi í Húnavatns- sýslu og vera með búskap á þremur jörðum. En þar var líka stutt á heiðarnar til þeirra heima er hann hafði slitið barnsskónum í og þekkti betur en nokkur annar, og það svo, að hann fór í leitir nær sviptur sýn, en lét dreng vera augun. Lárus var alla ævi mikill sjálf- stæðismaður. Hugsjónir Sjálfstæð- isflokksins hæfðu vel skaphöfn hans og atorku. Það lýsir vel festu Lárus- ar í þessum efnum, að Hannes á Undirfelli falaðist eftir fylgi hans til þess að fella Jón á Akri. En Hannes fór bónleiður til búðar og segir um það í ævisögu sinni: „Þetta taldi ég of langt gengið, þó að ég væri móðurbróðir hans, því að hann vissi, hvað ákveðinn ég var." Dótt- ursonur Hannesar er Hannes Hólmsteinn Gissurarson. En nú er fjallahöfðinginn fallinn. Hann fer ekki framar á heiðina, en heiðin man hann. Einar Benedikts- son skáld segir í Stórasandi: Ég lifi upp í anda þessar stundir, en yfir veginn hnígur niðdimm gríma. Minn hugur flýgur milh' tveggja tíma. Sjá týndra alda spor um hlíð og grundir. Ég fer um einstig yfir heiðar hljóðar og horfi á meiddrar foldar sorgarmyndir. En þó cr frítt og auðugt óðal þjóðar en uppi tærar himins máttarlindir. Og hvað sem kól og blés á berum sandi, enn býr í djúpi lýðsins norrænn andi. Vor þjóð á látna lifgjafa í moldu, sem ljóðaglöp né málprjál aldrei þoldu. - Á löngum vökum var í hjðrtun skrifað margt vísuorð, sem getur alltaf lifað; því mælist íslenzkt mál á þessu landi, það mál, sem allan jarðaraldur standi." Blessuð sé minning Lárusar Björns- sonar í Grímstungu. Haraldur Blöndal Þegar okkar forni nágranni og vinur, Lárus Bjömsson í Grímstungu, er borinn til grafar leita minningarnar á frá æsku- og uppvaxtarárunum. Við erum öll fædd og uppalin á næsta bæ við Grímstungu. Sú mynd í huga okkar af umheiminum á þeim tíma hefur ekki breyst þótt árin og aidurinn hafí færst yfir. Flest okkar eiga því fyrst og frémst minningu frá ung- dómsárunum um kynnin og samskiptin við Grímstunguheimilið. Hina síðari áratugi höfum við haft misgóða aðstöðu til að rækja þau kynni, en sambandið hefur aldrei rofnað. Lárus og Petrína í Grímstungu voru enn á unga aldri er við vorum böm. í okkar huga voru þau ímynd þess fullkomleika og öryggis, sem ekkert gat raskað. Þau höfðu búið í Grímstungu er við fyrst mundum og okkur fannst að svo yrði um ókominn tíma. En heimurinn er hverfull. Þau áttu langa og góða ævi, en tíminn vann sitt verk. Nú eru þau bæði dáin. Við erum þakk- lát fyrir hin góðu og traustu kynni er við áttum við þau og þeirra böm, fyrr og síðar, og hið einstaka ná- grenni er við nutum. Blessuð sé minning þeirra. Systkinin f rá Haukagili
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.