Morgunblaðið - 31.03.1994, Blaðsíða 12

12
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 31. MARZ 1994
Gaukshreiðrið frumsýnt á stóra sviði Þjóðleikhússins 14. apríl
Kerfi fyrir hvem?
KERFIÐ sem vill murka út sér-
kenni hvers og eins. Steypa
menn i sama mót af því það
hentar betur. Fólkið fyrir kerf-
ið, ekki kerfið fyrir fólkið. Kerf-
ið sjálfs sín vegna. Fjandsam-
legt þeim sem halda fram sjálf-
stæðum vilja. Og þeim sem
þurfa að byggja hann upp. Eins
og sjúklingarnir í Gaukshreiðr-
inu. Frumkvæði, frumleiki og
frávik eru óvinir kerfisins því
þar er ekkert rúm fyrir sveigj-
anleika. I stóru eða smáu.
Hvernig heldurðu það væri ef
allir höguðu sér svona, spyija
gæslumenn spítalans Randle
McMurphy þegar hann biður
um tannkrem árla morguns.
Fólk væri hér burstandi daginn
út og inn. McMurphy tekur fyrst
skilningsríkur undir en hlær
svo upp í opið geð mannanna.
Þeir fyilast bræði, enda óveiýu-
legt að vistmenn taki ekki lög-
málum kerfisins sem sjálfsögð-
um hlut.
Þjóðleikhúsið frumsýnir Gauks-
hreiðrið á stóra sviðinu fímmtu-
daginn 14. apríl. Höfundurinn
Dale Wasserman byggir leikritið
á skáldsögu Kens Keseys, „One
Flew Over the Cuckoo’s Nest“,
sem út kom í Bandaríkjunum
1962. Hún féll í góðan jarðveg
þess tíma og varð strax geysilega
vinsæl. Leikgerð Wassermans frá
1963 sló hins vegar ekki í gegn
fyrr en 1970. Þá var hún frum-
sýnd í San Fransisco í þeirri mynd
sem notið hefur hvað mestra vin-
sælda. Gaukshreiðrið hefur verið
sýnt á sviði um öll Bandaríkin og
víða í Evrópu frá frumsýningu i
París 1974.
Skömmu áður hafði verkið eign-
ast andlit í margverðlaunaðri kvik-
mynd þar sem Jack Nicholson leik-
ur aðalhlutverkið. Margir sjá fyrir
sér vitfímngsiegt glott hans þegar
minnst er á Gaukshreiðrið, aðrir
muna bókina og flestum sem til
þekkja ber saman um að viðfangs-
efnið sé það kerfí sem lýst var í
innganginum. Leikhúsgestum á
Islandi gefst nú kostur á að skoða
það nánar.
Hávar Siguijónsson stýrir sext-
án leikurum í Gaukshreiðrinu.
Þeir eru oftast margir á sviðinu
samtímis, saman á deild geðspítal-
ans sem er vettvangur verksins.
Leikstjórinn segir því heldur en
ekki skila sér að valinn maður sé
í hveiju rúmi. Of langt yrði að
telja upp mannskapinn allan en
vert að geta um Pálma Gestsson
í hlutverki McMurphy’s, Ragnheiði
Steindórsdóttur sem Ratched
hjúkrunarkonu, Jóhann Sigurðar-
son sem indíánahöfðingjann
Bromden, Hilmar Jónsson sem
Billy Bibbitt og Sigurð Skúlason
sem Dale Harding.
Tónlist í sýningunni er eftir
Lárus Grímsson, lýsingu annaðist
Björn Guðmundsson en búningar
og leikmynd eru eftir Þórunni Sig-
ríði Þorgrímsdóttur. Hún leitaðist
við að halda þeim anda sem ríkti
kringum 1959. Það ertími leikrits-
ins en staðurinn geðdeild eins og
áður segir. Hávar tekur fram að
áherslan liggi þó ekki þar. „Þetta
snýst ekki um geðsjúkrahús," seg-
ir hann, „umgjörðin er frekar
dæmi um stofnun, algilda stofnun,
þar sem einstaklingurinn verður
undir skipulaginu. Leikritið bendir
á hvernig slíkar stofnanir virka.
Á geðspítölum hefur örugglega
mikið breyst á hálfum fjórða ára-
tug. Aðferðimar sem lýst er í leik-
ritinu eru margar úreltar í geð-
lækningum. Þær þekkjast hins
vegar enn í stofnunum eins og
McMurphy og Ratched yfirhjúkrunarkona.
Fjör á hælinu.
fangelsum. Umbun og refsing,
einum att gegn öðrum, þetta er
þekkt. Kjarninn er alltaf ótti. Ekki
beinlínis uppbygglegt eða vænlegt
til betrunar. En allt fer fram und-
ir kjörorðinu, þetta er þér fyrir
bestu.
Vald umsjónarfólks til túlkunar
á hegðun vistmanna er nefnilega
geysimikið á svona stofnun þar
sem fólk heldur alveg til. Hvenær
verður hegðun sjúkleg? Hversu
umburðarlynd eða þröngsýn erum
við? Hugsaðu þér að þú værir lögð
inn á sjúkrahús núna á eftir, gegn
vilja þínum. Hvernig myndirðu
bregðast við? Líklega fyrst með
reiði og mótmælum og svo með
því að draga þig í hlé af því þú
tilheyrir ekki þessum veika hópi.
Þetta mætti kannski túlka sem
sjúkdómseinkenni, sem bijóta
þurfi á bak aftur. Þar með færi
af stað eyðingarvél kerfisins á
sérkennum einstaklings. Það er
þetta sem Gaukshreiðrið lýsir.“
í leikritinu segir af afleiðingum
þess að nýliði bætist í hóp vist-
manna á geðspítala. Hann er send-
ur úr vinnubúðum, þar sem hann
hefur þótt erfíður og óstýrjlátur,
til að gangast undir athuganir á
andlegu heilbrigði. Upphaflega
telur hann þetta góð skipti, nú
geti hann haft það náðugt og spil-
að á spil við sjúklingana, en fljót-
lega verður honum ljós sá járnagi
sem ríkir undir mildilegu yfír-
borði. Yfírhjúkrunarkona deildar-
innar heldur honum uppi og tekur
fljótt að kljást við nýja vistmann-
inn um völdin yfír sjúklingunum.
Nýi maðurinn, McMurphy, á sér
afbrotaferil og er ekki að öllu leyti
sérlega geðfelldur. Þó er hann
fyndinn og skemmtilegur og hrífur
hina vistmennina auðveldlega með
sér. Þeir eiga ekki að venjast því
viðhorfí hans að hver maður hafí
sinn rétt, óháð aðstæðum. Að þótt
þeir séu ruglaðir sé það allt í lagi.
Þegar McMurphy tekur að
hrista upp í vistmönnum hælisins
verður skammhlaup í kerfínu og
stjórnendur þess ákveða að lægja
öldurnar. Taka úr sambandi það
sem veldur vandræðunum. Kerfíð
fyrir fólkið eða fólkið fyrir kerfíð
- það er spurningin sem velt er
upp.
Þ.Þ.
ÞAÐ BORGAR SIGAÐ PANTA
KÍKTUÁ VERÐIÐ!
Dömubolir bls. 135, 145,
8 litir, stærðir 10-20,
werð kr. 1.303,-
Barnabolir bls. 368,
3 í pk., kr. 1.449,-
Barnagallar bls. 407,
2 í pk., kr. 1.884,-
Herrabolir, stærðir s-xxl,
frá kr. 796,-
Yfir 1000 síður af vörum
á góðu verði.
LISTINN FRÍR
PÖNTUNARSÍMI 52866
R|U| B.MAGNÚSSON HF.
Hólshrauni 2, Hafnarflról
Trúarlegar lýsing
ar í Listasafninu
í LISTASAFNI íslands stendur
nú yfír sýning á túskteikningum
Barböru Arnason (1911-1975) við
Passíusálma Hallgríms Pétursson-
ar. Þær eru jafnmargar sálmun-
um, 50 talsins, unnar á árunum
1944-1951. Ýmsir munu kannast
við lýsingar Barböru á Passíusálm-
um úr viðhafnarútgáfu Menning-
arsjóðs frá 1961. Þá voru þijár
aldir frá því Hallgrímur sendi frá
sér nokkur handskrifuð eintök af
sálmunum. Teikningar Barböru
eru í eigu Listaiafnsins. Hér sést
svipmynd frá opnun sýningarinnar
síðastliðinn laugardag. Þær teikn-
ingar Barböru sem hér fylgja eiga
við sálma númer 12, Um iðrun
Péturs, og númer 49, Um Kristí
greftran.
■komiðoP
dansid;
Hæstu
námskeið
■rðu 9.og10. apríl
LÉTTA
DANSSVEIFLU
Á TVEIH
DÖGUM!
Áhugahópur um almei
(slandi
620700
h r i n g d u n ú n a
með frönskum og sósu
TAKIDMED Vliil TAKIDMEÐ
- tilboð! "ÍT - tilboð!
Jarlínn