Morgunblaðið - 28.05.1998, Síða 43

MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
FIMMTUDAGUR 28. MAI 1998
4a.
Alþingi og
skyldur þess við
almenning!
AÐGANGI almenn-
ings af upplýsingum í
íslenskri stjómsýslu
hefur verið ábótavant.
Skýrar reglur skorti
og réttarframkvæmd
því háð mati stjóm-
valda. Með skilvirkari
og betri stjómsýslu
hefur þó þetta breyst,
en aðalréttarbótin átti
sér stað með upplýs-
ingalögum nr. 50/1996,
sem tóku gildi þann 1.
jan. 1997. íslensk
stjómsýsla var fram
að þeim tíma á eftir
ýmsum þjóðum.
Gildistaka laganna
hefur leitt til þess að stjórnvöld eru
undir mun virkara aðhaldi en áður.
Fjölmiðlar birta daglega fréttir
sem rekja má með beinum eða
óbeinum hætti til laganna. Margar
þessara frétta hafa reynst óþægi-
legar og erfíðar fyrir stjómvöld,
sem ætti þá að leiða til þess að
stjómvöld reyndu að standa sig
enn betur í starfi. Lögin stuðla
einnig að því að lögmætra sjónar-
miða í stjómsýslunni er gætt og að
jafnræði sé með aðilum. Einnig er
lögunum ætlað að hafa í for með
sér lýðræðislegri stjómarhætti. AI-
menningi er loksins gert, kleift að
fylgjast með og kynnast athöfnum
og starfsemi stjómsýslunnar með
Fátt veitir
stjórnvöldum meira
aðhald, segir Margrét
María Signrðardóttir,
heldur en vitneskjan
um aðgang fólks að
upplýsingum.
virkari hætti. Enda er stjómsýslan
rekin í þeirra þágu og kostnað.
Til þess að markmiði laganna
verði náð ber almenningi að hafa
fmmkvæði að því að afla upplýsing-
anna og stjómvöld verða að virða
þennan rétt. Til að tryggja það hef-
ur verið sett á laggimar úrskurðar-
neftid um upplýsingarmál. Til henn-
ar er hægt að kæra ákvarðanir um
synjun á aðgangi að upplýsingum.
Verkefni nefndarinnar hefur verið
meira en við var að búast, sem hlýt-
ur að gefa vísbendingu um hve rík
þörf var fýrir lögunum.
Lögin fjalla um aðgang almenn-
ings að upplýsingum hjá
stjómsýslu sveitarfélaga og ríkis,
svo og einkaaðila sem fara með op-
inbert vald. Þau ná ekki til hand-
hafa löggjafarvalds, né dómsvalds.
Þau ná heldur ekki til einkaaðila,
svo sem hlutafélaga þrátt fyrir að
þau séu í eigu ríkis eða sveit-
arfélaga.
AUir geta krafist upplýsinganna
og þurfa ekki að sýna fram á nein
tengsl við málið. Ekki
er heldur þörf á því að
sýna fram á í hvaða
skyni ætlunin er að
nota upplýsingarnar.
Til að fá gögn afhent
verður að vera um til-
tekið mál að ræða sem
hefur verið til með-
ferðar hjá stjómvöld-
um. Meginreglan er sú
að hún nái til allra
gagna tiltekins máls.
Undantekningar era
þó á þessu sem ekki er
ástæða til að fjalla
nánar um hér.
Það stingur í stúf að
á meðan verið er gera
stjórnsýsluna skilvirkari og fag-
mannlegri er hvert fyrirtækið og
stofnunin á fætur öðra í eigu ríkis-
ins gert að hlutafélagi sem leiðir þá
til þess að þau era undanþegin
upplýsingaskyldu þrátt fyrir að
umræddar stofnanir séu að öllu
leyti í eigu ríkisins. Má sem dæmi
nefna fyi-irtæki eins og Islandspóst
hf., Landssímann hf. og ríkisbank-
ana. Það hlýtur að vekja ugg að um
leið og verið er að veita stjómvöld-
um aukið aðhald era veigamiklir
aðilar í islenskri stjórnsýslu famir
að vera undanþegnir upplýs-
ingalögum og fleiri lögum, án þess
að almenningi sé gefinn möguleiki
til aðhalds. Hvað býr þarna að
baki? Hver er tilgangurinn með
þessu? Undirrituð er starfandi lög-
maður og hefur ítrekað rekið sig á
brotalöm í kerfinu vegna þessa. Því
vil ég skora á Alþingi Islendinga að
gera þama viðeigandi réttarbót.
Það er á valdi Alþingis og skylda
þess að veita stjómvöldum aðhald
og tryggja almenningi lýðræðis-
lega stjórnarháttu. Undirrituð vill
jafnframt benda þegnum þessa
lands á það að þeir eiga fullan rétt
á ýmsum upplýsingum frá stjóm-
völdum, þrátt fyrir að þeir tengist
ekki málunum á neinn hátt. Nú era
fyrirhugaðar sveitarstjórnakosn-
ingar í vor og því sveitarstjórna-
málin ofarlega á baugi og ýmsar
spurningar geta vaknað. Þá getur
verið ástæða til að nota þennan
rétt. Víða á landsbyggðinni hefur
þessi heimild lítið verið notuð og þá
kannski aðallega vegna þess að al-
menningur hefur ekki næga vit-
neskju um lögin.
Ég hef unnið til margra ára í
stjómsýslunni og þekki því vel
hvemig hún virkar og sjónarmið
sem þar era. Fátt veitir stjómvöld-
um meira aðhald heldur en vit-
neskjan um aðgang fólks að upp-
lýsingum. Með þessu er mun betur
tryggt að þau sjónarmið sem að
baki ákvörðunum standa séu rétt
og lögleg og stjómvöld vandi vinnu
sína. Þá er stjórnvöldum enn betur
ljóst í þágu hvers þau era að vinna
og frá hverjum þau hafa vald sitt.
Höfundur er héraðsdómslögmaður
á Húsavfk.
Margrét María
Sigurðardóttir
Míkiá úrvfll flf
fðllegum
rúfflfatnðái
Skábvflr6ucHg2I Slml 551 4050 Rryktwik.
SLIME-LINE
dömubuxur frá
gardeur
Qhmtv
tískuverslun
v/Nesveg, Seltj., s. 5611680
Er Háskóli Islands að
hindra eðlilegt fræðastarf?
FORSENDA vísinda-
starfa er að aðgangur að
upplýsingum sé lítt eða
ekki takmarkaður. Ef
þessari meginreglu er
ekki framfylgt eryoðinn
vís. Háskóli Islands
(HÍ) er einmitt að stuðla
að slíkum takmörkun-
um, e.t.v. án þess að
gera sér grein íýrir því.
Það sem undirritaður á
við hér er sú heimild
nemenda HI að koma í
veg fýrir að almenning-
ur hafi aðgang að og
geti lesið prófritgerðir
þeirra.
Innan HÍ er sú regla
viðhöfð að þegar nem-
endur hafa lokið lokaritgerð sinni
ber þeim að skila eintaki á Lands-
bókasafnið, þar sem hún er skráð í
tölvukerfi safnsins og höfð þar til
geymslu. En þrátt fyrir þetta er
nemendum heimilt að koma í veg
fyrir að nokkui- lesi ritgerðirnar. Ef
svo er bundið um hnútana, hvers
vegna erum við þá yfirleitt að geyma
þessar ritgerðir á Landsbókasafn-
inu? Ég get skilið þessa takmörkun á
lestrarheimild í tilfelli BA/BS-rit-
gerða, en svo skemmtilega vill til að
einn af mest áberandi kennurum HÍ
kom þessu til leiðar er hann var
sjálfur að ljúka BA-ritgerð sinni fyr-
ir allmörgum árum.
Þegar MA/MS-ritgerðir
eiga í hlut snýr málið,
að mínu mati, allt öðru
vísi við. Að baki slíkum
ritgerðum liggur oft
tveggja til þriggja ára
vinna og að skrifum
loknum fara ritgerðirn-
ar í gegnum mat nokk-
urra sérfræðinga er
meta hvort þær hún
uppfylli þau fræðilegu
skilyrði sem gerð era til
slíkra ritgerða. Hví ætti
HÍ að láta duttlunga
einstakra nemenda
ráða því hvort ritgerðir,
sem HÍ hefur dæmt
hæfar, séu gerðar að-
gengilegar til lestrar eður ei?
Astæða þess að ég er að fjargviðr-
ast yfir þessu er sú að í vor hyggst ég
brautskrást frá HÍ og hef þurft að
bíða árangurslaust í eitt ár eftir að
lestrarbanni yrði aflétt af MA-ritgerð
sem ég þyrfti nauðsynlega að lesa.
Ég hef í tvö ár unnið að rannsóknum
mínum og frétti í tengslum við ís-
lenska söguþingið (1997) af tilvist
MA-ritgerðar sem lokið hafði verið
við árinu áður með lokaeinkunn 9,5
og tengdist rannsókninni minni.
Höfundur ritgerðarinnar var með er-
indi á þinginu og hafði ég mikinn
áhuga á að lesa ritgerðina að erindinu
HÍ getur ekki leyft,
segir Steindór J.
Erlingsson, að ritgerðir
rykfalli í
Landsbókasafni.
loknu. Höfundui’ tjáði mér að hann
hyggðist aflétta banninu á haustis
komanda, en ekki vildi hann láta mig
fá eintak af ritgerðinni. Leið og beið
og komið vai’ fram í september og
ekkert gerðist á Landsbókasafninu.
Vegna aðstæðna hjá mér hafði ég
ekki tök á að fylgjast frekai- með
þessu máli fýrr en nú í vor. En viti
menn, þegar ég brá mér ekki alls íýr-
ir löngu yfir á Landsbókasafn til þess
að lesa ritgerðina var enn lesbann á
henni. Er ekki kominn tími til að
háskólayfirvöld leggi þessa heimild
MA/MS nemenda af, eða að minnsta
kosti takmarki hana að einhverju
leyti þannig að þeir sem óttast að
höfundaverki þeirra verði stolið hafi
kannski hálft ár til þess að skrifa birt-
ingarhæfa grein? HÍ getur ekki leyftC
spéhræðslu einstakra nemenda (að)
verða þess valdandi að ritgerðir
þeirra rykfalli á Landsbókasafninu.
Höfundur er nemandi við Háskóla
íslands.
Steindór J.
Erlingsson
STJÚPUR, FJÓLUR, SKRAUTNÁL,
LJÓNSMUNNI, FAGURFÍFILL,
MORGUNFRÚ, DAGGARBRÁ,
O.M.FL.
ALLT í GARÐINN
plöntusalan í fossvogi
Fossvogsbletti 1 (fyrir neöan Borgarspltala) Opiö kl. 10 -19. helgar kl. 10 -18.
Sími 564 1777 Veffang: http://www.centrum.is/fossvogsstodin
LEIÐBEININGAR - RÁÐGJÖF - ÞJÓNUSTA FYRIR ÞIG
mmmmm
ALASKAÖSP í HNAUS 2.FLOKKUR
80-120 CM.
ÁÐUR KR.I280-
NÚAÐEINS KR.680-
smmmuSmwmmA