Morgunblaðið - 12.09.2000, Page 40

40 ÞRIÐJUDAGUR 12. SEPTEMBER 2000
S--------------
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ
F átækt
á Islandi
„Forgangsröðin er ekki rétt meðan fólk
gengurhér um á botnlausum skóm.
Verð á matvöru og nauðsynjavöru hefur
rokið upp. Bilið á milli ríkra ogfátœkra
hefurstöðugt breikkað. “
Sigrún Á. Reynisdóttir, formaður Samtaka gegn fátækt.
F
átækt á íslandi, eru
þetta ekki merking-
arlaus orð á þeim for-
sendum að þau feli í
sér innbyrðis mót-
sögn, svona eins og „kvæntur pip-
arsveinn"? Hvað með góðæri,
moldríka bankastjóra og allt það?
Nei, fátækt á íslandi er alls eng-
in mótsögn heldur blákaldur raun-
veruleiki, eins og kom skýrt fram í
viðtali við Sigrúnu Á. Reynisdótt-
ur, nýkjörinn formann Samtaka
gegn fátækt, í DV nýlega (1. sept-
ember, bls. 6). Hún sagði meðal
annars: „Síminn hjá mér hefur
ekki stoppað. Alltof margir þeirra
sem hringja búa við sára fátækt.
Hjá þessu fólki ríkir hrópandi
VIÐHORF
Eftir Kristján G.
Arngrímsson
neyð.“
En heyrir
nokkm- þetta
hróp? Eða fer
það kannski,
eins og svo margt annað sem gæti
truflað mann við að verða ríkur og
feitur bankastjóri, inn um annað
eyrað og út um hitt? Sigrún segist
beina orðum sínum til stjórnvalda
„að þau lagi þessa hluti“. Svo ætla
samtökin að hefja aðgerðir sjálf,
safna fötum fyrir þá sem hafa
minni efni en bankastjórar.
En hætt er við að það verði lítið
um raunveruleg viðbrögð hjá ríkis-
stjóm háæruverðugs for-
sætisráðherra Davíðs Oddssonar.
Ekki vegna þess að Davíð og
kompaní vilji ekkert gera. Eins
víst að Davíð þyki dapurlegt að það
skuli í raun og veru íyrirfinnast á
litla sæta íslandi allsnægtanna
fólk - fjöldi fólks, reyndar - sem
getur ekki lifað mannsæmandi lífi
(það er enginn að fara fram á
bankastjórasæmandi líf) vegna fá-
tæktar.
Eins víst að ráðherram og þing-
mönnum og embættismönnum -
og jafnvel moldríkum bankastjór-
um - renni sárt til rifja hlutskipti
margra einstæðra mæðra sem
Sigrún segir að búi við afar bág
kjör. Jafnvel að einhver ráðherra
missi svefn út af þessu.
En vandinn er bara sá, að hvorki
Davíð né aðrir ráðherrar eða þing-
menn geta gert nokkuð í málinu.
Stjómmálamenn, rétt eins og aðr-
ir, eru ofurseldir ríkjandi hugsun-
arhætti í samfélaginu hverju sinni,
og núna er ríkjandi í íslensku sam-
félagi sá hugsunarháttur að ríkis-
afskipti séu afar vond, og að menn
eigi að fá að vera í friði við að
græða eins og þeir geta. Græðgi er
góð, era einkunnarorð íslensks
samfélags um þessar mundir.
Auðvitað vita allir - Davíð og
ráðherraheimur þar á meðal - að
svona hugarfari fylgja ókostir, og
þar er sá helstur að fátækt mun
aukast, um leið og auður eykst.
Þótt ótrúlegt kunni að virðast þá
er í raun og veru til fólk sem hefur
ekki áhuga á því einu að græða, og
miðar ekki líf sitt við peninga.
Svona fólk getur aldrei orðið að
bankastjórúm, enda er þetta fólk
utangarðs í íslensku samfélagi.
Áherslur þess, lífsmið og gildismat
eru úr takti við bankastjóragildis-
matið sem ræður ferðinni í samfé-
laginu núna. Þess vegna geta ráða-
menn í rauninni afskaplega h'tið
gert fyrir þetta fólk, jafnvel þótt þá
sárlangi til þess. Ríkjandi gildis-
mat hreinlega leyfir ekki að hið op-
inbera komi fátækum til aðstoðar.
Þetta bann við að ríkið komi til
hjálpar er á góðri leið með að verða
svo rótgróið í hugmyndaheimin-
um, að það er að breytast í bann-
helgi. Það er að segja, hin raun-
veralega ástæða bannsins er að
hverfa á bak við fortjöld sem búin
eru til úr óhrekjanlegum vísdóm-
sorðum. Þar era sennilega best
kunn - og áhrifaríkust - þau orð,
að hvers konar fyrirgreiðsla af
hálfu hins opinbera eigi rætur í
forsjónarhyggju, og sé þar af leið-
andi slæm.
Hið opinbera á ekki að hlutast til
um einkalíf fólks. Um það geta
sennilega flestir verið sammála.
En þar af leiðandi finnst ráðhen--
um og öðram opinberam starfs-
mönnum að hendur sínar séu
bundnar. Þeir verði að fylgja boð-
orðum markaðarins, jafnvel þótt
það kosti að þeir geti ekki fylgt
boði samvisku sinnar.
Markaðsorðið segir - að því er
virðist - að það megi ekki hjálpa
fólki því þá sé maður í rauninni að
grípa fram fyrir hendur þess.
Skipta sér af einkalífi þess. Og það
má ekki. Svo skelfilega sem það
hljómar, þá er Davíð og félögum
nú nauðugur einn kostur, og hann
er sá, að gera ekkert í því þótt til sé
á Islandi fólk sem gengur um „í
botnlausum skóm“, svo vitnað sé í
orð formanns Samtaka gegn fá-
tækt.
En getur verið að þetta sé ein-
hver misskilningur? Getm- verið að
boðorðið um að hið opinbera eigi
ekki að hlutast til um einkalíf fólks
kalli alls ekki á að ekkert megi
gera til að vinna gegn fátækt?
Það er gott og blessað að gera
allt sem hægt er til að íslensk fyrir-
tæki geti haslað sér völl, bæði á
innlendum og erlendum markaði.
Það er gott og blessað að ríkis-
stjórnin leggi sig í framkróka um
að afnema reglur, boð og bönn til
að opna markaðinn. En það kemur
ekki öllum til góða, hvað sem fræg-
ir hagfræðingar og verðbréfabláir
markaðspostular predika. Þeir
sem ekki hugsa eins og banka-
stjórar, og hafa ekki sama gildis-
mat og markaðstrúarmennimir,
njóta ekki góðs af þessum ráðstöf-
unum.
Eina leiðin til að eitthvað annað
gerist en að hópm- fátækra stækki
er að maður losni úr viðjum þessa
hugmyndaheims markaðarins,
sem kemur í veg fyrir að maður -
og líka ráðamenn - geti fylgt því
sem samviskan býður, fremui’ en
því sem markaðurinn býður. Þessa
hugmyndaheims sem er forsenda
þess að vegur og völd stórra fyrir-
tækja og stjómenda þeirra vaxi;
þessa hugmyndaheims sem veldur
því að manni finnst tal um fátækt
og græðgi og aukið bil milli fá-
tækra og ríkra vera innihaldslaus-
ar klisjur.
Það verður að gæta þess að
völdin í samfélaginu færist ekki í
hendur stórra fyrirtækja og
stjómenda þeirra, um leið og allur
auðurinn flyst þangað. Nú er svo
komið að í Bandaríkjunum, sjálfu
heimalandi stórfyrirtækjanna, er
meirihluti fólks þeirrar skoðunar
að þessi fyrirtæki ráði orðið of
miklu í samfélaginu, og að stjórn-
endur íýrirtækjanna hafi of há
laun.
Hvernig eru
þá hinir?
ALFREÐ Þor-
steinsson, borgarfull-
trúi Reykjavíkurlist-
ans úr Framsóknar-
flokki, hefur farið
mikinn að undan-
förnu. Það virðist hafa
raskað jafnvægi hans,
að hafa verið staðinn
að því að taka hjá
borginni sem borgar-
fulltrúi þátt í ákvörð-
unum um samnings-
gerð við fyrirtæki
sem hann er sjálfur
stjórnarformaður fyr-
ir og síðan að hafa við
það tækifæri brotið
gegn lagafyrirmælum,
sem leggja skyldu á opinbera aðila
um að bjóða út samningsgerð á
borð við þá sem um ræðir. Alfreð
hefur verið í „þröngri stöðu“ í mál-
inu, en þetta er frasi sem stjórn-
málamenn nota stundum, þegar
þeir hafa misfarið með vald sitt og
verið staðnir að því. Helstu við-
brögð sem stjórnmálasnillingar á
borð við Alfreð kunna við „þröngri
stöðu“ eru fólgin í að fjalla ekki
um málið sem stöðunni veldur,
heldur gera árás á gagnrýnendur
sína úr allt annarri átt. Og það
hefur Alfreð nú gert. Þegar gagn-
árásin er skoðuð ofurlítið nánar
kemur hins vegar í Ijós, að Alfreð
ræður ekki við snilligáfu sína.
I ræðu í borgarstjórninni sagði
Alfreð, að höfuðóvinurinn, Sjálf-
stæðisflokkurinn, misfæri með
vald sitt í ríkisstjórn með því að
koma flokksmönnum sínum fyrir í
ýmsum stofnunum ríkisins, „nú
síðast í Hæstarétti“. Með þessum
orðum er hann greinilega að tala
um skipun Árna Kolbeinssonar í
embætti hæstaréttardómara. Al-
freð var af þessu tilefni spurður í
sjónvarpi, hvað hann hefði fyrir
sér í því, að Árni væri sjálfstæðis-
maður. Alfreð sagðist svo sem ekki
vita hvort hann væri það, en hefði
talið að hann hlyti að
vera það fyrst hann
var skipaður! Þetta
minnir á manninn sem
sakaði náunga sinn
um að stela. Þegar
hinn neitaði svaraði
maðurinn að bragði:
„Þér hefur þá láðst að
gera það.“ Rétt er að
taka fram, að hinn
nýskipaði hæstarétt-
ardómari er ekki og
hefur aldrei verið orð-
aður við Sjálfstæðis-
flokkinn. Formaður
Framsóknarflokksins,
sem þekkir vel til
starfa og hæfileika
hans, þurfti svo að setja ofaní við
Alfreð fyrir fleiprið.
I öðru sjónvarpsviðtali sagði Al-
freð, að allir flokkar væru sekir
um að misbeita valdi sínu við emb-
ættaveitingar í því skyni að koma
flokksgæðingum sínum að embætt-
um. Sjálfstæðisflokkurinn væri
bara búinn að vera svo lengi í rík-
isstjórn, að tími væri kominn til að
gefa honum hvíld. I þessum mál-
flutningi fólst sýnilega krafa um að
tími væri kominn til að aðrir flokk-
ar fengju nú tækifæri til að mis-
beita valdi við mannaráðningar!
Þetta er stórkostlegur boðskapur
frá manni sem býður fram krafta
sína til opinberra trúnaðarstarfa. I
reynd er hann að segja: „Felið
mér og mínum samherjum völd í
því skyni að ná jafnvægi í misnotk-
un þjóðfélagsvaldsins!" I málflutn-
ingskappi sínu við þessa sérkenni-
legu gagnsókn hafa svo nokkrar
staðreyndir gleymst Alfreð fram-
sóknarmanni. Allt frá árinu 1971
hefur enginn stjórnmálaflokkur átt
aðild að ríkisstjórn jafnlengi og
Framsóknarflokkurinn. Sá flokkur
hefur öll þessi ár, að undanskildum
fjórum árum 1991-1995, eða í 25
ár af þessum síðustu 29 árum, átt
þar aðild. Enginn annar flokkur
Stjórnmál
Líklega eru þess fá
dæmi, að málflutningur
manns, segir
Jón Steinar Gunnlaugs-
son, hafi í annan tíma
hitt hann sjálfan svo illa
fyrir, sem hér er raunin.
hefur setið svo lengi á þessu tíma-
bili. Eftir kenningu Alfreðs þarf
hans eigin flokkur frekar á hvíld
að halda en aðrir flokkar.
Svo er annað, sem er jafnvel
ennþá neyðarlegra fyrir þennan
baráttumann. Hann situr sjálfur í
stóli forstjóra fyrir stórbrotinni
þjóðfélagsstofnun sem ber heitið
„Sala varnarliðseigna". Þetta þykir
feitur biti. Alfreð var skipaður í
þessa stöðu árið 1976 af utanríkis-
ráðherra Framsóknarflokksins,
Einari Ágústssyni. Skipun Alfreðs
í stöðuna olli miklu fjaðrafoki á
sínum tíma. Töldu menn að meðal
fjölmargra umsækjenda hefðu
ýmsir staðið Alfreð að mun framar
og frekar átt að hreppa hnossið.
Var þessi ráðning þá talin eitt
daprasta dæmi um misbeitingu
veitingai’valds um langan tíma.
Líklega eru þess fá dæmi, að
málflutningur manns hafi í annan
tíma hitt hann sjálfan svo illa fyrir,
sem hér er raunin. Þegar upp er
staðið hefði líklega verið betra fyr-
ir Alfreð borgarfulltrúa að tala
bara um málefnið sjálft, sem kom
honum í „þröngu stöðuna" í stað
þess að reyna þessa afkáralegu
gagnárás. Sé hann, eins og sumir
segja, öflugasti borgarfulltrúi
R-listans, hvernig eru þá hinir?
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
Jón Steinar
Gunnlaugsson
Álagning á lambalæri
FÆSTUM er ef-
laust kunnugt um
hvernig verð á land-
búnaðarvörum til
neytanda verður til
enda fáir sem velta
þeim hlutum fyrir sér.
Það sem skiptir okkur
sem neytendur eina
máli er hvað við þurf-
um endanlega að
borga fyrir vöruna.
Það er mjög þægileg
staða að standa við
enda færibandsins
sem liggur frá fram-
leiðanda til neytanda
og rétta fólki vöruna
og segjast vera að
bjóða besta verðið, það séu bara
hinir sem framleiða vöruna sem
séu svo dýrir í rekstri. og þ.a.l.
kosti varan þetta. Með öðrum orð-
um, það er auðvelt að hagræða
sannleikanum og líta þannig vel út
í augum þess sem tekur á endan-
um við vörunni. Mig langar að
benda hér á nokkur atriði hvað
varðar verðmyndun á lambakjöti.
Samkvæmt viðmiðunarverði sem
sláturleyfishafar gáfu út fyrir 1.
september 1999 og gilti til 1. sept-
ember 2000 þá greiddu þeir bónd-
anum kr 252,07 á kg af algengasta
gæðaflokknum af dilkakjöti. Slát-
urleyfishafinn tekur næst við á
færibandinu hann tekur við skepn-
unni á fæti eftir að bóndinn hefur
flutt hana í sláturhús, slátrar,
verkar, snyrtir og færir kjötið í
endanlegar umbúðir. Samkvæmt
því sem fram kom í
viðtali sem Morgun-
blaðið átti við Jón Ás-
geir Jóhannesson for-
stjóra Baugs í
sunnudagsblaðinu 27.
ágúst sl. fullyrti hann
að hann hafi þurft að
borga kr. 400,- á kg
fyrir lambalæri inní
verslanir sínar. Ekki
þarf að deila um að í
versluninni fellur til
ákveðinn kostnaður
við framsetningu,
þjónustu og af-
greiðslu, en sá kostn-
aður er reyndar líka
til staðar hjá hinum
tveim fyrrgreindu aðilunum þótt
ólíkt sé. Undirritaður fór í Hag-
kaup, Nýkaup og Bónus og kann-
aði hvað frosið lambalæri án hæk-
ils kostar, reyndist um sama verð
að ræða í öllum búðunum eða kr.
949,- á kg með 14% VSK. Munur-
inn á innkaupsverði á kjötinu eins
og forstjóri Baugs nefnir í Mbl.
eða kr. 400,- á kg og því sem
neytandinn þarf að borga fyrir
kjötið eða kr. 832,50 fyrir utan
VSK. er kr. 432.50,- á kg. En það
gerir 108% álagningu. Það hlýtur
að vekja upp þá spurningu hvar
mesti kostnaðurinn falli til?. Hjá
bóndanum? Hjá sláturleyfishafan-
um? eða hjá Baugi. Það er ábyrgð-
arhluti að reka verslunarveldi eins
og Baug sem er stærsta verslunar-
keðjan hér á landi og er reyndar
aðeins einn annar aðili sem veitir
Verðmyndun
Það er ábyrgðarhluti að
reka verslunarveldi eins
og Baug, segir
Özur Lárusson, sem
er stærsta verslunar-
keðjan hér á landi og
er reyndar aðeins einn
annar aðili sem veitir
Baugi raunverulega
samkeppni.
Baugi raunverulega samkeppni.
Það er því dálítið dapurlegt að
heyra Jón Ásgeir tala um að _sam-
keppni haldi niðri vöruverði. Eg er
alveg sammála því, en það sem er
að gerast á matvælamarkaðinum á
Islandi er ég ekki jafnviss um að
flokkist undir samkeppni eins og
hún á að vera. Mikið er talað um
fákeppni í tryggingageiranum og
hjá olíufélögunum, á ekki það
sama við um matvælamarkaðinn?
Það er a.m.k eitt sem er deginum
ljósara, það er ekki bóndinn sem
ríður feitasta hestinum frá þessu
borði.
Höfundur er framkvæm dns tj óri
Landssamtaka sauðfjárbænda.
Özur
Lárusson