Morgunblaðið - 12.09.2000, Page 45

MOHOUMBLAÐIÐ
MINNINGAR
ÞRIÐJUDAGURK.SEPTEMBER'20Ö0 45
legar skoðanir munu eigi oftar vekja
okkur til umhugsunar. Við munum
hér eftir standa ein í vangaveltum
okkar um hvað er. Hann skildi eftir
sig sagnir, sögur og heimspekilegar
hugsanir til að velta vöngum yfir...
„Vegir liggja til allra átta“, og nú
hefur Indriði gengið sinn síðasta veg.
Veginn, sem allir þurfa að ganga að
lokum. Lokavegur Indriða var á vit
forfeðra sinna úr Skagafirði, þeirrai-
sveitar sem hann unni mest og best.
Hvar hann átti sínar rætur... hvar
hann eyddi sinni bernsku... hvar
hann, innst inni dvaldi löngum í sín-
um husunum. Um þessar æskustöðv-
ar sínai', talaði Indriði hlýlega og
innilega og fór um þær mörgum og
fögrum orðum. Skagafjörður átti
hug hans og hjarta. Skagafjörður
var...
Indriði er maður sem stendur upp
úr meðalmennsku samtíðar. Hann er
og hefur verið hreinn, sannur og
beinn. Sýndarmennska var eitur í
hans beinum. „Komdu til dyranna
eins og þú ert klæddur" voru hans
einkunnarorð. „Ekki þykjast... held-
ur segðu þína skoðun umbúðalaust
og stattu við hana“. „Lát ei ljúgvitni
læðast um lendur þínar. Segðu sann-
leikann og þú stendur styrkur eftir.“
„Hafðu heiðarleika og hreinskilni að
herrum þíns lífs!“
Slík mottó, slík lífsviðhorf, slík
hreinskilni, slík einlægni geisluðu af
manninum og smituðu út frá sem til
samferðamanna hans. Hann gaf af
sér...og við vissum ei hvernig ætti að
þiggja, fyrr en hann var allur og fyrr
en við fórum að hugsa um hvað hann
meinti. Hann gaf okkur í lífi, það sem
við skildum í dauða hans. Hann gaf...
Á svona stundu saknar maður
þess mest, að hafa eigi umgengist
Indriða meira en maður gerði.
Drukkið í sig fróðleik hans, notið
sagna hans og heyra opinskáar skoð-
anir hans á mönnum og málefnum.
Eigi notið lengur samvista við hann.
En manni finnst tíminn ætíð nægur,
að það væri hægt að gera það á
morgun sem maður hefði átt að gera
í dag. Við hugsum alltof oft umhugs-
unarlaust að nútíminn sé eilífur.
Hann var svona í dag og hann verður
einnig svona á morgun. En tíminn er
ei endalaus...
Indriði er einn af þeim persónu-
leikum, sem hefði þurft að vera eilíf-
ur í lífi okkar, sem eftir standa.
Halda áfram að deila út sögum sín-
um og sögnum, halda áfram að tjá
skoðanir sínar á mönnum og málefn-
um, halda áft-am að tala hinni dimmu,
sterku, þróttmiklu og hljómfögru
rödd, halda áfram að segja okkur
sögur á sinn sérstæða og einstaka
hátt, halda áfram að vera sá styrkur
og sú stoð sem hann var, halda áfram
að vera eins og hann var. Hann hefði
átti að vera...
Myrkur haustsins hefur lagst yfir
íslenskt land á þessum september-
dögum. Norðurljós leika við himinn á
stjömubjörtum kvöldum. Fjölbreyti-
legur fegurðleiki haustlita gróðurs-
ins blasir við okkur. Sjarmi haustsins
í öllum sínum einmanaleika birtist
okkur öllum. Eftir stöndum við hníp-
in og horfum á fjölbreytileikann í
fegurð Indriða og hans sjarma og
þess sem hann stóð fyrir. Og það var
mikill fegurðleiki og margbreytileg
litadýrð, sem einkenndi þenna mann,
persónu Indriða G. Þorsteinssonar.
Hann kveikti vonir, hann slökkti
ótta, hann var þeim sem hann um-
gekkst mikils vii'ði. Hann var...
Krappar haustlægðirnar leita nú á
hugann, líkt og snarpar skoðanir
Indriða. Þær em á sinn hátt árásar-
gjarnar og ögrandi. Þær koma og
standa fyrir sínu, enginn fær þeim
hnikað, enginn reynir að hika þeim.
Þær era...
Indriði G. Þorsteinsson var ein-
stakur persónuleiki, sem markaði
djúp spor hjá þeim sem honum
kynntust.
Indriði G. var skondinn og
skemmtilegur persónuleiki, sem
hreif aðra með sér í skemmtilegum
frásögnum sínum. Þeir munu seint
gleymast síðustu páskar, þá er Indr-
iði kom í páskamat til okkar. Bráð-
skemmtilegar sögur og sagnir
streymdu frá honum allt kvöldið.
Sögur og sagnir af samtímamönnum
en þó flestar af horfnum sveitungum
og ættmennum frá æskuslóðunum í
Skagafirði. Þetta var ógleymanleg
kvöldstund og mun seint líða úr
minni.
Indriði G. var einlægur, hjarta-
hlýr, vingjarnlegur og traustur mað-
ur.
Indriði G. setti svip sinn á þá sem
hann umgekkst.
Indriði G. var...
Stórskomar skoðanir Indriða á
mannlegt samfélag vora einstakar,
einlægar, heilbrigðar og hreinskiln-
ar. Hann var stórbrotinn íýnir á ís-
lenskt samfélag, á eigin hag og ein-
staklinga. Hann hafði skoðanir á öllu
og öllum. Hann var einstaklingur,
sem þorði að segja. Hann var ein-
staklingur, sem meinti það sem hann
sagði. Hann vai’ einstaklingur, sem
menn tóku mark á, en þó á stundum
rödd hrópandans í eyðimörkinni.
Hann var einstaklingur, sem þorði
að segja meiningu sína og standa við
hana. Hugrekki hans var viðbrugðið.
Hann var einstaklingur...
Hver og einn getur horft í eigin
spor. Þau marka misdjúpt í íslensku
samfélagi, í íslenskri samtíð. Rödd
skáldsins, hans Indriða, hin dimma,
sterka, þróttmikla og hljómfagra
rödd og ígrunduð hugsun gera hann
að merkismönnun samtíðar. Fótspor
verka hans marka djúp spor í ís-
lensku samfélagi, í íslenskri samtíð.
Skrif hans eru ómótstæðileg. Þau
snerta... þau vekja til umhugsunar...
þau vekja upp spurningar... þau láta
okkur eftii' um að hugsa, þau láta
okkur eftir um að svara. Skáldið hef-
ur skrifað...
Indriði átti ákveðið athvarf í Eden
í Hveragerði ásamt Gunnari Dal, vini
sínum. Þar drukku þeir kaffi, reyktu
vindla og ræddu lífsins tilveru og
tilgang og nutu samvistar, vinsemd-
ar og vináttu. Einu sinni átti ég leið
um Eden og hitti þá félaga yfir kaffi-
bolla og sagði eitthvað á þessa leið:
„Þarna sitjið þið félagarnir yfir
endalausum kaffibollum og reynið að
leysa lífsgátuna!"
Gunnar Dal, leit upp úr kaffiboll-
anum, leit á undh-ritaðan, sem hann
hafði eigi séð áður og sagði:
„Getur þú leyst lífsgátuna?“
„Ó, nei!“ sagði undirritaður.
„Komdu þá með eina spurningu og
við Indriði leysum lífsgátuna fyrir
þig,“ sagði Gunnar Dal.
Eg hugsaði mig um lengi vel,
fannst ég eiga í vök að verjast, ung-
ur maður gagnvart tveimur eldri
mönnum og var hálffúll yfir því að
hafa komið mér í þessa vandræða-
aðstöðu, með ótímabærri fljótfæmi
minni við slíka andans jöfra. En
innan um blóm Braga í Edens og
hans umgjarðar um heimspeking-
ana tvo sem settu svip sinn á morg-
unkaffi þessa ágæta staðar þóttist
ég finna spuminguna, sem setti
þessa tvo heimspekinga út af lag-
inu. Ég svaraði:
„Hvað er...?“
Og hafi einhver, einhvern tímann
verið ærlega í kútinn kveðinn, þá var
það þama. Ég... og þarna... á þessari
stundu. Ut frá þessari einföldu
spurningu gjörsamlega negldu þeir
félagar mig, og var Indriði ívið harð-
ari, enda þekkti hann mig og vissi
hvað ég þoldi. Indriði glotti á sinn
kómíska hátt og hafði greinilega
gaman að athugasemdinni sem und-
irritaður gerði, þá er hann truflaði þá
félaga í tilveru heimspekilegra um-
ræðna með spurningunni: „Hvað
er?“ Og Indriði hafði svör við henni.
Svör, sem ekki var hægt að hrekja.
Svör sem engar spurningai' voru til
við. Svör, sem maður stóð orðlaus
frammi fyrir. Heimspekingurinn
hafði talað...
Vilji einstaklingsins er lítill, ef vilji
skáldsins innra með okkur fylgdi ei
eftir af fullum þunga, af fullri alvöru,
af fullri einlægni, í fullri sannfær-
ingu. Þetta eru þau orð, sem ég held
að Indriði hafi viljað skilja eftir sig.
Hann hefði eflaust betur orðað slíka
setningu, enda snillingur á orð hinn-
ar íslensku tungu. Þeir voru fáir, sem
gátu betur orðað fjölbreytileikann í
fátæklegri orðum. Og þeir voru fáir,
sem gátu orðað fátækleikann í fjöl-
breytilegri orðum. Indriði var snill-
ingur íslenskrar tungu, hann gat
komið einfaldleika sveitasamfélgsins
á framfæri í íslenskum bókmenntum.
Hann var einn af örfáum, sem gerði
örbirgð og fátækt hins íslenska
sveitasamfélags að rómantík í ís-
lenskum bókmenntum. Og hann
reisti fáktæktina úr rústum örbirgð-
ar og örbirgðina úr rústum fátæktar
sinnar í sagnaflóra sinni. Rómantík-
in varð að raunveruleika. Raunveru-
leikinn var ei lengur rómantík, í allri
sinni mynd, heldur staðreynd. Skáld-
ið hafði talað...
Hvert orð frá Indriða var þaul-
hugsað, það var vegið og mælt, það
var eigi fram sett nema að vandlegri
íhugun og svo var það fram af munni
mælt og það var meining á bak við
það og það var staðið við orðið. Orð
skulu standa og orð skulu hafa mein-
ingu. Þetta held ég að geti og hafa
verið megininntak í lífsstefnu Indr-
iða. Orð með meiningu eru mikils
meira en orð án meiningar. Orðin
verða að standa fyrir sínu og mein-
ingarlaus orð mælti Indriði aldrei af
vörum fram. Öll höfðu þau merk-
ingu, öll höfðu þau innihald, öll sögðu
þau skoðanir skáldsins í sinni víð-
feðmu mynd. I einfaldleika sínum og
í fjölbreytileika sínum. Orð skáldsins
giltu...
Ég held að Indriði hafi haft þá
skoðun að viljir þú gefa orðinu líf,
skaltu huga að þeim stöfum, sem
orðið mynda. Skoðaðu vel bakgrunn
orðsins og veittu síðan orðinu líf. Vilji
orðsins í verki er vilji skáldsins í
hugsun. Og það er skáldið, í hugsun-
um sínum, sem gefur orðunum líf á
blaði. Án skáldsins, væri orðið lítils
virði, einungis stafir á blaði. Merk-
ingarlausir í eilífri runu með
ákveðnu millibili. Orðin voru skálds-
ins...
Indriði er nú genginn sinn veg og
kominn í þær lendur, þar sem vegir
liggja til allra átta. Hvaða veg hann
valdi, veit enginn, en hann gekk sinn
veg, eða sína vegi... sem liggja til
allra átta.
Guð blessi minningu þessa mæta
og merka manns, sem veitti mér og
svo mörgum öðrum mikið. Guð blessi
minningu Indriða G. Þorsteinssonar.
Hvíl í friði, þú andans skáldjöfur
og mikli vinur.
Sigurður Blöndal.
í örfáum orðum langar mig að
minnast þín, elsku Indriði. Eftir að
við kynntumst urðum við miklir vin-
ir. Þú skildir mig, en ég var ekki viss
um að ég skildi þig alltaf, að minnsta
kosti í fyrstu. En fljótt lærðum við
inn á hvort annað. Vissum hvað mátti
segja og hvenær. Og tryggðabönd
okkar fléttuðust fljótt í órjúfanlegan
þráð. Þráð vináttu, trausts og ein-
lægni.
Þeir era ófáir morgnarnir sem við
sátum og spjölluðum saman í Borg-
arhrauninu. Það var rökrætt, skipst
á skoðunum og ekki síst hlegið og
mikið hlegið.Við áttum þar margar
yndislegar og skemmtilegar stundir,
sem því miður verða ekki fleiri.
Þú varst örlátur á vináttu við
mig. Þú gafst mér tíma. Þú hvattir
mig óspart til allra þeirra verka,
sem ég tók mér fyrir hendur og
studdir mig með ráðum og dáð og af
heilum hug og af einlægni. Það hef
ég alltaf metið og fyrir það hef ég
alltaf virt þig. Oft á tíðum leitaði ég
fyrst ráða hjá þér og fékk góð svör,
góð ráð, góða hvatningu og svo
spurðir þú ævinlega á eftir: „Jæja,
hvernig gengur?“ Þú þurftir að fá
þína skýrslu.
Og þegar ég hringdi í Borgar-
hraunið til að fregna af ykkur
mömmu þá heyrði ég þig alltaf
kalla: „Hrönnsý mín...hún Begga-
lind er í símanum!" En áður en þú
lést mömmu hafa símann, hafðir þú
alltaf spurt frétta, hvernig lífs-
streðið gengi og hvernig heilsan
væri. Það var lýsandi fyrir þig, að
fullvissa þig alltaf um að ég og aðrir
hefðu það sem best. Þú hugsaðir
allt of lítið um það hvernig þú sjálf-
ur hefðir það og hvort þú værir
sjálfur heill heilsu.
Með þessum orðum vil ég kveðja
þig, elsku Indriði, með innilegu
þakklæti fyrir allt sem þú gerðh fyr-
ir mig og það sem þú gafst mér. Ég
er stolt og þakklát fyrir að hafa feng-
ið að kynnast þér, umgangast þig og
vera vinur þinn. Þú veittir mér svo
mikið, gafst mér svo margt. Þú varst
sannur, traustur og einlægur vinur.
Ég á eftir að sakna þín.
Kæru Friðrik, Þorsteinn, Arn-
aldur og Þór. Sorg ykkar er mikil.
Ég sendi ykkur og fjölskyldum ykk-
ar mínar innilegustu samúðarkveðj-
ur og bið Guð um að styrkja ykkur á
þessum erfiðu stundum.
Elsku mamma! Nú hefur þú séð á
eftir tveimur mönnum yfir móðuna
miklu. Missir þinn er mikill og ég
vona að Guð gefi þér styrk til að tak-
ast á við það sem framtíðin býr í
skauti sér.
Blessuð sé minning Indriða G.
Þorsteinssonar.
Berglind.
í síðasta símtali mínu við Indriða
G. Þorsteinsson skiptumst við á
nokkrum orðum um tvær þekktustu
sögur hans, 79 af stöðinni og Land og
syni. Ég hringdi til að segja honum
að ákveðið hefði verið að endurflytja
í Utvarpinu þá síðarnefndu, lesna af
honum sjálfum, í upptöku frá 1969
sem geymd er í safni Útvarpsins.
Þetta gladdi hann. Fáum dögum síð-
ar var hann allur. Nú fer svo að flutn-
ingurinn, sem byrjar á Rás 1 19.
september, verður til að minnast
þessa gengna höfundar sem setti svo
mikinn svip á íslenska sagnagerð um
sína daga. Fer vel á að einmitt Land
og synir, sem ef til vill geymir öðrum
sögum fremur kvikuna í skáldskap
Indriða, fái nú að hljóma í eyrum í
flutningi hans sjálfs. Hann talaði um
það í þessu síðasta samtali okkar að
menn hefðu stundum ekki áttað sig á
aðalinntaki sagna hans, því sem fyrir
honum vakti við gerð þeirra. „79 af
stöðinni samdi ég til að lýsa áhrifum
bandaríska hersins á lif manna,“
sagði hann, „og Land og synir er um
burtfór, ungi maðurinn yfirgefur átt-
hagana, en stúlkan verður eftir af því
að hún er hluti þeirra." Og nú er
burtfararstund Indriða runnin upp,
fyrr en maður hefði vænst. Hann
hafði að vísu átt við lasleika að stríða
seinni ár og ítrekaði við mig í síðasta
samtalinu það sem hann hafði áður
sagt, að hann teldi sig búinn að skila
sínu erindi sem höfundur. En þótt
verkin standi er söknuður að því að
sjá höfundinum sjálfum á bak, geta
ekki lengur vænst þess að heyra
þessa djúpu og hlýju rödd í síman-
um.
Fyrir rúmum fjóram áram, þegar
Indriði G. Þorsteinsson varð sjötug-
ur, birti ég allítarlega grein í Lesbók
Morgunblaðsins þar sem ég reyndi
að lýsa sögum hans, gerð þeirra og
höfundareinkennum. Stundum, þeg-
ar höfundar skáldverka sem hafa
verið manni kær hverfa úr heimi,
veltir maður fyrir sér hvort verk
þeirra muni lifa í framtíðinni. Mörg
skáldverk sem hrífa í svip endast illa
og ná ekki tökum á nýjum kynslóð-
um. En nú þegar Indriði kveður er
ég fullkomlega laus við áhyggjur af
framtíðargengi sagna hans. Þær
munu lifa, skáldsögurnar sex og gott
sýnishom þeirra liðlega fimmtíu
smásagna sem hann birti. Og trú mín
er sú að þessar sögur verði því meira
metnar sem lengra líður og sérstaða
höfundarins verður mönnum ljósari.
Hvers vegna? Mitt svar að höfundin-
um lifandi, sem ég endurtek nú að
honum látnum af engu minni sann-
færingu, er þetta: Það er blátt áfram
nægilegt hald í sögum Indriða, þær
eru slitsterkar af því að þær era
rauntrúar, sönn mynd síns tíma,
skrifaðar af listfengi og hafa í sér
fólgna ósvikna persónulega lifun.
Slíkar sögur geta ekki dáið.
Á kveðjustund vakna minningar
um samskiptin við þann sem kvadd-
ur er.
Að því er mig varðar era það eink-
um tengslin við sögur Indriða, pers-
ónuleg kynni okkar vora ekki mikil,
en raunar öll góð, enda spruttu þau
af því hverjar mætur ég hafði á sög-
um hans. Þær komu inn í líf mitt á
ungum aldri og hafa staðið mér
nærri æ síðan. Þetta byrjaði þegar
ég var fimmtán ára. Áður vissi ég að
vísu vel af sögum Indriða, smásagan
Blástör var umtöluð í mínu umhverfi,
enda hafði hún hlotið verðlaun Sam-
vinnunnar og hana lásu þeir fram-
sóknar- og kaupfélagsmenn sem
næst mér stóðu. Höfðu reyndar mis-
jafnar mætur á hispurslausum lýs-
ingum sögunnar af náttúru manna
og dýra, - en samt: þama var vissu-
lega kominn fram höfundur sem
kunni að skrifa. Svo kom skáldsagan
79 af stöðinni. Árin liðu. Sumarið
1962, þegar ég var á sextánda ári,
var hún kvikmynduð og mikið frá því
sagt í blöðum.
Þá las ég hana fyrst af athygli.
Ekki veit ég hve oft ég hef lesið
þessa sögu síðan, en hún er ein af^_
þeim fáu sem setjast um kyrrt í vit-
undinni, svo að aldrei getur maður
farið um Stóra-Vatnsskarð hjá Am-
arstapa án þess að hugsa: hér var
það sem Ragnar velti bílnum og beið
dauðans.
Næsta ár kom svo Land og synir,
þessi tregablandna ástarjátning til
átthaganna í sveitinni sem maður
verður að yfirgefa. Og síðan hver
sagan af annarri. Ég orðlengi ekki
um þær núna, vil þó aðeins nefna að
tvær þær síðustu, Unglingsvetur og
Keimur af sumri, hafa alls ekki hlotið
þá athygli sem þær eiga skilið.
Kannski var tískan og hin pólitíska
rétthugsun Indriða óhallkvæm. Það
komu fram bókmenntafræðingar
sem sökuðu hann um ógurlegt aftur-
hald, kvenfyrirlitningu, meira að
segja allsherjar mannfyrirlitningu; í
einum ritdómi um þá elskulegu
sveitasögu Keimur af sumri var sagt
að hún væri ekki um neitt. Og svo
framvegis.
Þegar við lítum yfir þessar sögur
opnum huga verða slíkir dómar hjá-
kátlegir. Þvi þær era fullar af lífi,
næmri sjón á umhverfið, minni á
horfið mannlíf, sagðar af íþrótt, ofn-
ar kímni og fínni íroníu. Nei, Indriði
galt þess að hafa ekki réttar pólitísk-
ar meiningar og sjálfur gerði hann^
raunar ekkert til að auka hylli sína
hjá þeim sem létu pólitíkina þvælast
fyrir sér. Þetta var það sem leiddi til
þess að áhrifamiklir bókmennta-
menn reyndu að þegja hann í hel.
Það tókst ekki meðan hann lifði og
mun vissulega ekki heldur takast að
honum gengnum.
Ég leiddi hjá mér margt af póli-
tískum blaðaskrifum Indriða og
fannst hann einatt býsna ógætinn
þar, lét vaða á súðum og var alls ekki
nógu vandur að virðingu sinni í mál-
flutningi á stundum. En pólitísk upp- .
hlaup gleymast þegar frá líður.
Skáldskapurinn blífur. Án þess að
farið sé í mannjöfnuð vil ég staðhæfa
að ýmsir þeir höfundar, yngri en
Indriði, sem mikið hefur verið hamp-
að, komast í list sagnaskáldsins ekki
með tærnar þar sem hann hafði hæl-
ana.
Síðasta bók Indriða heitir Söngur
lýðveldis og ber undirtitilinn „Um
félagsskap við menn“. Lunginn úr
henni era þættir um ýmsa menn sem
höfundurinn hefur kynnst og metið
mikils. Sumir era frændur og ná-
grannar úr æsku, aðrir þjóðkunnir
rithöfundar og stjómmálaforingjar.
Þetta eru skemmtilegar greinar og
veita ýmsar upplýsingar um mótun
Indriða og afstöðu sem rithöfundar
og blaðamanns. Ein heitir „Lærifað-
ir í kjallaranum“ og fjallar um Stef-
án Bjarman sem Indriði kynntist
ungur á Akureyri. Stefán er ógleym-
anlegur þeim sem kynntust honum,
en frægastur er hann fyrir að hafa
þýtt Steinbeck og Hemingway af
mikilli kúnst. Þessi maður leiddi
Indriða ungan til skilnings á sagna-
list. Og hvað skyldi hafa verið það
sem mest einkenndi Stefán Bjarman
í augum Indriða?: „Það var manns-
þrótturinn; þessi stælti hugur og
þetta vfllausa geð. Bókmenntir era
ekki skrifaðar af kisulóram, pemp-
íum, stælgæjum og frassandi egóist-
um, heldur fólki sem hefur lifað
hættulega; fólki sem leitar sig þreytt
að viðeigandi orðum og minnist
hvers einstaks atviks eins og vörðu-
brots í blindhríð. Þær eru skrifaðar
af fólki sem þreytir linnulausa glímu
við sannleika í framsetningu, sann-
leika hvers orðs og sannleika heilla
bóka“. I þessari tilvitnun er Indriði
G. Þorsteinsson lifandi kominn. Og
það er vegna þeirrar hörðu glímu
sem hann háði með þessum hætti, til
listræns sigurs, sem sögur hans
halda velli. Að leiðarlokum þökkum
við samferðamenn fyrir félagsskap-
inn, þökkum þann sannleika sem 41
bókum hans felst og þann veislukost
sem hann lætur eftir í farangri okk-
ai' inn á nýja öld.
Gunnar Stefánsson.
• Fíeiri minningargreinar
um Indriða G. Þorsteinsson bíða
birtingar ogmunu birtast í blaðinu
næstu daga.