Morgunblaðið - 12.09.2000, Blaðsíða 43

MORGUNB LAÐIÐ
MINNINGAR
ÞRIÐJUDAGUR 12. SEPTEMBER 2000 43
Indriði átti marga þá eðlisþætti
sem prýða menn. Hann var tilgerð-
arlaus, hreinskilinn, heiðarlegur og
skemmtilegur. Góður vinur vina
sinna. En hann var ekki allra. Hann
vissi að hann hafði góð spil á hendi,
það gaf honum það sjálfstraust sem
dugði í slaginn. Innra með honum
var hulinn heimui’ sem hann viðraði
ekki oft. Þar var heilt sólkerfi með
mikilli gerjun. Hann átti þann heim
fyrir sjálfan sig. Því er það rétt sem
Jóhann Hjálmarsson sagði um hann í
Morgunblaðinu hinn 3. september
síðastliðinn. „að undir hinu lygna yf-
irborði hafi ólgað“.
Verk Indriða voru þeirrar gerðar
að eftir var tekið. Hann setti svip á
öldina. Hans bestu skáldverk vöktu
hughrif og snertu streng í sálum
okkar sem lásum. Hversu mörg okk-
ar teyguðu ekki naeringu úr verkum
hans? Fram til síðasta dags var há-
sumar og heiðríkja í höfði hans.
Hann átti skemmtilega stund yfir
kaffibolla með mér og gömlum félaga
og málvini úr Reykjavík síðdegis
þennan síðasta dag sinn. Að venju
gekk ég með honum út á hlaðhelluna
til að kveðja hann. „Við sjáumst"
sagði hann, svo var hann farinn. Skip
hans var að leggja frá landi. Nú þeg-
ar almættið hefur lokað lífsbók hans
sakna ég góðs vinar og félaga. Heim-
sóknir hans breyttu hversdagsleik-
anum í nýja upplifun. Islenska þjóðin
er fátækari að honum gengnum.
Eg votta fjölskyldu hans samúð
mína bið góðan Guð að leggja bless-
un sína yfir þá sem stóðu honum
næst, sambýliskonu hans, Hrönn
Sveinsdóttur, og hennar fólki, sonum
hans og fjölskyldum þeirra. Minning
hans mun lifa með íslenskri þjóð.
Bragi Einarsson.
Mig langar að kveðja vin minn
Indriða G. Þorsteinsson með nokkr-
um fátækum línum, þegar hann er
kvaddur hinstu kveðju. Þegar ég
fluttist til Reykjavíkur 1966 og byrj-
aði að venja komur mínar á Hótel
Borg snemma á morgnana og svo
aftur eftirmiðdaga, þá kom þar oft
vinur minn Indriði og varð okkur
fljótt vel til vina. Við áttum margt
sameiginlegt, báðir áttum við rætur í
norðlenskum jarðvegi, og urðum
ekki akademískt lærðir, en fórum í
lífsins skóla eftir okkar barnaskólan-
ám, ég 13 ára gamall til sjós, en Indr-
iði hestakúskur í vegavinnu, síðai-
bílstjóri sem var á þeim árum ævin-
tyri því bíllinn var þá tækniundur
samtíðarinnar einsog gufudallarnir
sem ég var á. Indriði kynntist sveit-
um Norðanlands með tjaldlífi í vega-
vinnu á heiðum uppi og vinnu með
haka og skóflu, síðan var hann í
símavinnu við lagningar síma í sveit-
um og bílstjóri, og vann sig upp í það
að verða bílstjóri hjá sjálfum bfla-
kónginum Kristjáni Birning á Akur-
eyri. Um það leyti skall á heimsstyrj-
öldin síðari og kynntist Indriði
setuliði og fleiru. Indriði fer eftir
þessa kynningu sína af norðlensku
sveitalífi að gerast blaðamaður, og
með blaðamennskunni rithöfundur
og æviskrásetjari, og fær góða dóma
og finnst mér að góð eftirtekt á til-
veru ungdómsára komi skýrt fram í
verkum hans, lífið kreppuáranna fá-
tækt og harka við að sjá sér farborða
og kynnast skömmtunar og afskipti
stjórnmálamanna af skömmtun á
flestum sviðum sem stóðu frá 1930 til
1965 eða lítil 35 ár, og kölluðum við
Indriði þau okkar á milli gulagárin
35, enginn fékk gjaldeyri til utan-
landsferða nema hann þekkti þing-
menn og pólitíkusa til að fá nokkrar
krónur erlendar eða ná sér ínokkrar
krónur á svörtum, sem dæmi hitti ég
einu sinni merkan Breta sem kom
hingað í viðskiptaerindum, og
skömmu eftir endurkomu til Eng-
lands, var hringt til hans um að
ferðatékkar sem hann hefði skipt í
íslandsferð hefðu komið fram í ít-
ölskum banka, og hvort hann hefði
ekki verið á Islandi. Bretinn bað
banka sinn að samþykkja þessa
tékka, því þetta geti hent á íslandi.
Indriði skrifaði einu sinni skemmti-
lega afmælisgrein til mín og minntist
á það ég hefði 18 ára sólað mig í
Bangkok og Singapore á meðan
hann á sama tíma eða aldri sat við
tjald sitt í vegavinnu uppi á heiði og
eftir erfiðan dag gat leyft ser þann
Morgunblaðið/Sverrir
Árið 1995, í október, var haldin kvikmyndahátíð í Regnboganum. Myndin er tekin við það tækifæri og þarna
sitja saman Indriði G. Þorsteinsson, Bryndís Schram, þáverandi forstöðumaður Kvikmyndasjóðs íslands, og að-
alleikararnir úr 79 af stöðinni, Gunnar Eyjólfsson, Kristbjörg Kjeld og Róbert Amfinnsson.
eina lúxus að troða Gruno-tóbaki í
pípustert og fá sér reyk, en það var
ódýrasta tóbak í tóbakseinkasölunni.
Næst þegar ég hitti Indriða, sagði ég
honum að þótt ég hefði flækst víða um
heim, hefði það ekki verið lúxuslíf því
þá hefði alstaðar verið meiri fátækt
en á íslandi, og benti honum á að
þremur mánuðum eftir 18 ára afmæl-
isdag minn fór ég frá Buenos Aires í
Argentínu til Antwerpen með 2.800
tonn af heilmaís, og koladallar höfðu
ekki næg kol til fararinnar, og dýrt að
koma við og taka kol á leiðinni, og
voru teldn 400 tonn af kolum á dekk,
aftan og framan yfirbyggingar, og
vorum við 43 daga að sigla þessa leið
og yfir Miðbaug og hitabeltissvæði að
fara og þurftum við hásetar að bera
kolin í pokum á beru bakinu upp
brattan jámstiga á hádekkið og
sturta þar í kolaboxin, og eini lúxus-
inn var að styrimaðurinn gat selt okk-
ur ódýrt hollenskt shagtóbak eins og
Gruno og sígarettupappír og rúlluð-
um við okkar sígarettur sjálfir, og
vildi ég meina að flækingslíf til sjós
væri síst léttara en vegagerð með
skóflu og haka. Við Indriði áttum létt
með að ræða saman um lífið og tilver-
una því báðir orðnir cosmopolitan í
kenningum og hugsun af okkar sjálfs-
menntun. Marga fagra sólskinsdaga
keyrði ég til Hveragerðis eftir að
Indriði flutti þangað, og tók Indriða
með í ökuferð um Suðurlandsundir-
lendið bæði niður til sjávar eða suður
Rangárvelli, og virtum fyrir okkur
fegurð Heklu eða hinna miklu jökla
og um leið og við nutum fegurðar
lands ræddum við oft af mikilli innlif-
un og ánægju um alla þætti lífsins og
tilverunnar, og kom þá fram hin
geysilega skemmtflega kímnigáfa
Indriða sem heillaði mig oft. Síðasta
laugardag 2. þ.m. leit ég til fjalla,
fjallakrans Reykjavíkur baðaðist í
tæru lofti hæðar er heimsótti landið.
Ég ákvað að nú skyldi ég keyra til
Þingvalla og heilsa upp á liti síðsum-
ars, og fara hringinn og bjóða Indriða
í Eden hjá Braga upp á ís. Indriði
kom og settumst við með ísskammt
okkar og ræddum síðustu fréttir, og
tók Bragi sæti við borðið og tók þátt í
umræðum. Um fimmleytið skildum
við með venjulegum kveðjum, Indriði
steig upp í skrautbifreið sína og hélt
heim til sín en ég til Reykjavíkur.
Morguninn eftir hringdi Bragi til mín
og færði mér þær fréttir að vinur
minn Indriði væri allur, litlu síðar
hringdi kona hans og tjáði mér sömu
fréttir. Þótt ég sé níu árum eldri en
Indriði, voru skoðanir okkar líkar, við
komumst báðir áfram án langskólag-
öngu, en lærðum ýmislegt, tungumál
og fleira og nýttum okkur aðra lífs-
reynslu til að verða okkur nógir í okk-
ar. lífsbaráttu og þegar vinur minn
Indriði siglir yfir hið mikla haf til
óþekktra og framandi stranda veit ég
að margir vinir munu bíða þar til að
taka á móti góðum vini og því betri
dreng, og bið ég honum blessunar um
leið og ég sendi hugljúfar kveðjur til
ættingjaogvina.
Vernharður Bjarnason.
Þegar ég sest niður til að minnast
Indriða G. Þorsteinssonar rithöfund-
ar hvarflar hugurinn til löngu liðinna
daga. Ekki áttum við Indriði þó sam-
vistir á þeim tíma, en faðir Indriða og
móðir þess er þessar línur ritar voru
systkin og sterk tengsl voru á milli
Gilhagasystkinanna allra. Indriði er
fæddur í Gilhaga 1926, hann fylgdi
foreldrum sínum sem bjuggu á
nokkrum stöðum í Lýtingsstaða-
hreppi og síðast á Steinsstöðum 1938
til 1939 er þau hættu búskap og
fluttu til Akureyrar. Búferlaflutning-
ur úr Skagafirði til Akureyrar var á
þeim árum algengur. Seinna flutti
Þorsteinn til Reykjavíkur og byggði
sér lítið hús inni í Blesugróf, sem þá
var utan við borgina, og nefndi Gil-
haga eftir bænum sem hann var al-
inn upp á og þar sem ættmenni hans
höfðu gert garðinn frægan. Indriði
kom þrettán ára gamall til Akureyr-
ar og þar lifði hann sín unglingsár.
Þegar aldur leyfði stundaði hann
leigubflaakstur og vöruflutninga
milli Akureyrar og Reykjavíkur, og
vakti ekki sérstaka athygli fyrir rit-
störf fyrr en hann vann ritgerðasam-
keppni „Samvinnunnar" með smá-
sögunni „Blástör“. Það þótti vel gerð
saga, dálítið djörf, sumir sögðu klám-
saga og hneyksluðust, en ísinn var
brotinn og í kjölfarið tóku menn eftir
því sem Indriði lét frá sér fara.
Þekktastar eru sögurnar „Sjötíu og
níu af stöðinni“ og „Land og synir“
og má segja að þótt hann hefði ekki
skrifað annað væri það nægur minn-
isvarði til að geyma nafn hans um
ókomna tíð. Þessar sögur segja frá
því tímabili í íslandssögunni sem
Indriði upplifði með foreldrum sín-
um. Þjóðflutningunum miklu sem
hófust með seinni heimsstyrjöldinni
og er ekki lokið enn. Þær lýsa sökn-
uðinum við að skilja við sveitina og
hvemig menn fóm næstum eigna-
lausir á mölina eins og það var kallað.
Söguhetjan í Sjötíu og níu af stöð-
inni sér fyrir sér Mælifellshnjúkinn,
Hamraheiðina og Goðdalakistuna,
fjöllin sem gnæfa yfir sveit forfeðr-
anna, þegar hann liggur fastur undir
bflnum sínum við Arnarstapa og bíð-
ur þess að deyja. Hann veltir fyrir
sér hvort snjóhesturinn sem sagt er
að komi í Mælifellshnjúkinn þegar
fannir leysir á vorin sé kominn sund-
ur um bógana, en þá var sagt að leið-
in suður Litlasand væri orðin fær.
Lýsingarnar eru svo lifandi að mað-
ur sér fyrir sér löngu liðna atburði
eins og þeir væm að gerast.
Ég ætla ekki með þessum fáu lín-
um að lýsa ævistarfi Indriða, eða
telja upp ritverk hans, það munu
aðrir væntanlega gera. Indriði hefur
alla tíð ræktað samband sitt við
sveitina sína, Lýtingsstaðahreppinn,
og ættingja sína þar. Þar liggja hans
rætur og þangað leitaði hann til
hvfldar og hressingar. Það var því vel
til fundið að sveitarstjóm Lýtings-
staðahrepps hélt veglegt hóf honum
til heiðurs í Félagsheimilinu Árgarði
ekki alls fyrir löngu, þar sem honum
vora þökkuð störfin fyrir sveitina
sína og þjóðina alla. Engan granaði
þá að svo stutt væri til næstu vega-
móta, þar sem leiðir skilur. En Indr-
iði hefur nú lagt upp í þá för sem við
öll munum fara og það er gott til þess
að vita fyrir ferðamenn að eftir þetta
hlýja sumar er umtalaður snjóhestur
í Mælifellshnjúknum bráðnaður og
orðinn að vatni sem rannið hefur í
ám og lækjum um sveitina til sjávar.
Um leið og ég flyt Indriða þakkir
fyrir góðvild og vinsemd votta ég
fjölskyldu hans allri dýpstu samúð
og bið Guð að blessa minninguna um
góðan dreng.
Magnús H. Sigurjónsson,
Sauðárkróki.
Við Indriði G. Þorsteinsson hitt-
umst fyrst í sjónvarpssal, í umræðu-
þætti um framtíð kvikmyndagerðar
á Islandi. Hann var þá einn fárra ís-
lendinga sem gátu miðlað af ein-
hverri fortíð á því sviði, kvikmyndin
sem gerð var eftir skáldsögu hans, 79
af stöðinni, var tímamótaverk, enn-
fremur hafði hann átt hlut að öðram
verkefnum Edda-film. í onálag hafði
hann ákveðnar hugmyndir um það
hver markmiðin væra, og þær hug-
myndir byggðust á meiri bjartsýni
og trú á framtíðinni en aðrir í um-
ræðuþættinum sýndu. Indriði sá
ekki ástæðu til annars en að stefnan
væri óhikað tekin á gróskumikla at-
vinnugrein þar sem aðalviðfangsefn-
ið væri leiknar bíómyndir.
Ég hafði þá þegar fengið augastað
á skáldsögu hans Landi og sonum
sem efni í kvikmynd. I stuttu spjalli
eftir sjónvarpsþáttinn sagði ég Indr-
iða frá þessum áhuga mínum, en
hann svaraði með því að bjóða mér í
kaffi og pönnukökur í Grillinu á Hót-
el Sögu. Þangað kom einnig Jón Her-
mannsson, kvikmyndaframleiðandi,
pg þar með var þrenningin á bak við
ísfilm sf. komin. Aðeins réttu ári síð-
ar hófust kvikmyndatökur í Svarfað-
ardal.
Þáttur Indriða í þessari fram-
kvæmd fólst ekki einungis í því að
leggja til söguna. Hann tók sinn þátt
í bankabaslinu með framleiðandan-
um og undir hann voru bornar allar
stórar ákvarðanir, jafnt um mann-
afla sem fjárhagslegar ákvarðanir.
Einu vildi hann þó ekki koma nálægt,
en það vora listrænar ákvarðanir
leikstjóra. Hann gerði ekki minnstu
athugasemdir við handritið, utan þá
einu að hann skrifaði upp á nýtt
ræðu prestsins yfir Ólafi bónda, og ef
til vill hefði hann ekki hreyft við
henni heldur ef honum hefði ekki
verið fengið það verkefni að flytja
ræðuna sjálfur í hlutverki prestsins.
Minnisstæð er nokkurra daga ferð
um Norðurland með Indriða og Jóni
Þórissyni, leikmyndateiknara, í leit
að tökustöðum fyrir myndina. Við
vörðum mestum tíma í Skagafirði, á
heimaslóðum skáldsins, og fóram um
allt á drifhvítum Dodge sem Indriði
átti. Þarna skoðuðum við fjöldann
allan af gömlum bæjarhúsum, sem
nú era væntanlega flest horfin, en
þess á milli varpaði Indriði fram
fyrripörtum og fékk okkur Jón til að
botna. Þarna uppgötvaði leikmynda-
teiknarinn dulda hæfileika hjá sjálf-
um sér og hefur verið laumuhagyrð-
ingur síðan.
Næsta kvikmyndaverkefni var
Utlaginn. Titillinn var eitt af mörgu
sem Indriði lagði til þeiirar myndar.
Að kvikmynda Islendingasögu var í
hans augum bæði sjálfsagt og í raun-
inni einstaklega tímabært. Það hlaut
að vera eitthvert fyrsta verkefni
upprennandi kvikmyndaiðnaðar að
festa fornbókmenntimar á filmu.
Raunar stóð Indriði menningar-
arfinum nærri að mörgu leyti og mun
nær en flestir núlifandi rithöfundar.
Skagfirskt tungutak hans hafði
greinileg tengsl við fortíðina og vís- ^
aði til þeirrar bændamenningar sem
átti rætur í fomri gullöld. Hann sá
líka landið fyrir sér sem söguslóðir
mikilla atburða. Það var ekki nein til-
viljun að hann hafði uppi á vegg hjá
sér málverk Jóhannesar Geirs af Ör-
lygsstaðabardaga. Síðar átti hann
eftir að skrifa leikrit um Snorra
Sturluson, Húðir Svignaskarðs, og
þar þurfti Indriði ekki að hagræða
eigin stfl mikið til að ná hinu nauð-
synlega forna yfirbragði.
En Indriði stóð einnig íbstum fót-
um í nútímanum, og þegar ljóst þótti
að svigrúm væri fyrir einka-
sjónvarpsstöð, þótti honum tilvalið
að fyrirtæki okkar, ísfilm, ætti þar
hlut að máli. Hann gekk í verkefnið ^
af sama stórhug og áður og stefndi
saman öflugustu fjölmiðlum þess
tíma, Morgunblaðinu og DV, ásamt
Sambandi íslenskra samvinnufélaga
og Reykjavíkurborg. Tilgangurinn
var einfaldlega sá að tryggja fyrir-
tækinu traustan fjárhagslegan
bakhjarl (eitthvað sem stofnendum
Stöðvar 2 auðnaðist ekki að gera með
þekktum afleiðingum). Þetta var þó
túlkað á ýmsa lund í almennri um-
fjöllun um málið og tókst að skapa
slíkan ótta við yfirvofandi „fjölmið-
larisa“ að fyrirtækið fór út um þúfur.
Það væri í rauninni tilvalið verkefni
fyrir einhvern sagnfræðinginn að
skoða blaðaskrif þessa tíma með
hliðsjón af þeirri þróun sem síðar
varð.
Það er ekki ólfldegt að persónuleg
óvild úr nokkram homum þjóðfé-
lagsins í garð Indriða hafi stundum
orðið honum fjötur um fót og kannski
einhverju ráðið um örlög „fjölmiðlar-
isans“. Sem blaðamaður var Indriði
hvass penni og oft óvæginn, enda
skólaður í blaðamennskunni á þeim
tímum þegar menn veigraðu sér ekki
við stóryrðunum í deilum um málefni
dagsins. Háðinu gat hann beitt af
snilld sem fáum var eiginleg, ritfimi
hans skildi eftir kaun af því tagi sem
geymast en ekki gleymast. Aratuga
störf í blaðamennskunni höfðu líka
mótað skoðanir Indriða á margvís-
legum málefnum, skoðanir sem hann
sá afar sjaldan ástæðu til að hafa
htfótt um.
Að ævisögunum undanskildum
skiptast ritstörf Indriða í tvo greini-
lega flokka: blaðamennskan var um
málefni nútímans, þar sem Indriði
var ódeigur við að snara fram um-
búðalausu áliti sínu, hins vegar var
fágaður skáldskapur hans, fagurbók-
menntirnar, þar sem hann fjallaði yf-
irleitt um nokkurra áratuga fortíð.
Nútímann sá hann sjaldan sem efni í
skáldskap. Honum fannst helst þurfa
að líða að minnsta kosti tíu ár til þess t
að nægileg söguleg fjarlægð fengist
á atburðina svo að úr gæti orðið efn-
iviður í skáldverk. Skáldsögur hans
era því ekki þau ádeiluverk sem við
hefði mátt búast af jafnhvössum og
ádeilnum blaðamanni. Þetta er þó í
rauninni fullkomlega rökrétt: Indriði
átti sér farveg fyrir þjóðfélagslega
gagnrýni í blaðaskrifum sínum, og
þar var vissulega tekið mark á hon-
um, ekki síður en sem skáldi, þótt á
öðrum nótum væri.
Sá Indriði sem ég þekkti best var
rithöfundurinn, sagnameistarinn. Sá
Indriði gat skrifað fegurri prósa en ^.
flestir hans samtíðarmenn - ég nefni
sem dæmi náttúralýsinguna
í upphafskafla Lands og sona -
hann átti til hógværð og natni sem
blaðamaðurinn hafði litla þörf fyrir,
og hann gat meira að segja ort Ijóð
sem hefðu lent á vöram þjóðarinnar
ef hún hefði ekki löngu gjatað hæfi-
leikanum til að lesa jjóð. Ég vísa þar