Morgunblaðið - 22.03.2001, Page 41

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 22. MARS 2001 41
ÁTÖKIN í Makedóníuvekja fleiri spurningaren þau svara. Eru þauenn eitt dæmið um að
Balkanskaginn sé púðurtunna sem
ekki sé hægt að koma í veg fyrir að
springi? Hefði verið hægt að sjá
átökin fyrir og hvers vegna blossa
þau upp nú? Um hvað er eiginlega
tekist á? Flest er enn óljóst um
átökin og hvaða stefnu þau muni
taka, hvort þau séu einangrað fyr-
irbæri eða hvort líta beri á þau í víð-
ara samhengi. Það eitt er víst að
takist ekki að koma í veg fyrir að
þau breiðist út, er fátt sem komið
getur í veg fyrir enn eitt stríðið á
Balkanskaga.
Átökin hófust fyrir þremur vik-
um er UCK, Frelsisher Albana,
skaut makedónskan lögreglumann í
þorpinu Tanusevci, sem er skammt
frá Tetovo, næststærstu borg
landsins. Morðið kallaði á hörð við-
brögð makedónsku lögreglunnar
sem aftur varð til þess að kveikja í
þeirri púðurtunnu sem samskipti
Albana og Slava í Makedóníu eru.
Barist hefur verið í hlíðunum fyrir
ofan Tetovo og makedónsk lögregla
og her hefur komið sér fyrir í borg-
inni, þaðan sem skotið er á albanska
skæruliða.
Árásin á lögreglumanninn fyrir
þremur vikum er ekki fyrsta árásin
sem Albanir í Makedóníu gera á
lögreglustöðvar. Í janúar sl. réðust
þeir á lögreglustöð skammt frá Tet-
ovo og um mitt síðasta ár sprakk að
minnsta kosti ein sprengja við lög-
reglustöð í Kumanovo, þar sem
fjöldi Albana býr. Í bæði skiptin
lýsti óþekktur hópur manna sem
kvaðst styðja frelsisbaráttu Albana
yfir ábyrgð á tilræðunum en þau
voru einangruð tilvik sem vöktu
nær enga athygli.
Varað við albönskum
flóttamönnum
Hvaða frelsisbaráttu er um að
ræða? Albanir eru um þriðjungur
2,2 milljóna íbúa Makedóníu, en auk
þeirra eru Tyrkir, Serbar og
sígaunar búsettir í Makedóníu. Alb-
önum hefur fjölgað hratt síðustu ár
og umheiminum varð líklega fyrst
ljóst hve lítt hrifnir slavneskir íbúar
Makedóníu voru af þessum minni-
hlutahóp er hundruð þúsunda alb-
anskra flóttamanna streymdu frá
Kosovo yfir landamærin vorið 1999.
Makedónsk yfirvöld lýstu þegar
yfir hættunni á því að hið „við-
kvæma hlutfall þjóðanna“ í landinu
myndi raskast og gerðu m.a. til-
raunir til þess að aka flóttamönn-
um, nauðugum viljugum, til Alban-
íu. Umtalsverð fjárhags- og hern-
aðaraðstoð erlendis frá dró úr
áhyggjuröddum Makedóna og þeg-
ar langflestir flóttamannanna sneru
heim til Kosovo sumarið 1999
beindist athyglin annað.
Hin áðurnefndu viðkvæmu sam-
skipti þjóðanna í Makedóníu fóru
þó ekki fram hjá neinum og ljóst
var í forsetakosningunum á síðasta
ári að taka yrði tillit til albanska
minnihlutans, ella væri hætta á að
upp úr syði. Vesturlönd þrýstu
mjög á um að hófsamur frambjóð-
andi, sem lýst hafði vilja til sam-
vinnu við Albana, Boris Georgj-
evski, yrði kjörinn og sú varð
raunin.
Áður hafði stærsti albanski
stjórnmálaflokkurinn, Lýðræðis-
flokkurinn, fengið sex ráðherra-
stóla, m.a. varaforsætisráðherra-
stólinn. Þá viðurkenndu stjórnvöld
á síðasta ári háskólann sem Albanir
höfðu stofnað í Tetovo og skipuðu
Alabana lögreglustjóra í borginni.
Honum hefur nú verið ýtt til hliðar
eftir að átökin hófust.
Sáralítil samskipti
Makedónía hlaut sjálfstæði 1992
og nafn landsins segir meira en
mörg orð um þær deilur sem sköp-
uðust í kringum það. Fullu nafni
kallast það Fyrrverandi júgóslav-
neska lýðveldið Makedónía vegna
kröfu Grikkja um að halda Make-
dóníunafninu vegna samnefnds
héraðs í norðurhluta landsins.
Albanir voru fullir vantrausts á
hinum nýju slavnesku valdhöfum
og margir fluttu til Kosovo. Er kúg-
un Serba á Albönum færðist í
aukana sneru þeir aftur þar sem
ástandið var mun betra, t.d. hafa
Albanir í Makedóníu að jafnaði tek-
ið þátt í kosningum en sú var ekki
raunin í Kosovo.
En Albanir í Makedóníu hafa
ekki verið sáttir við sinn hlut frekar
en í nágrannaríkinu. Þeir hafa kraf-
ist þess að stöðu landsins í stjórn-
arskránni verði breytt svo hún end-
urspegli þau þjóðarbrot sem landið
byggja. Makedónía er nú „þjóðríki
makedónsku þjóðarinnar“. Alb-
anska er ekki viðurkennt tungumál
í Makedóníu, t.d. er ekki leyfilegt að
hafa uppi skilti nema á make-
dónsku. Þá eru möguleikar Albana
á vinnu og menntun takmarkaðir,
þeir telja sig í raun annars flokks
borgara í eigin landi.
Samskipti á milli þjóðanna eru
sáralítil, þótt þær búi í sama landi.
Albanir búa í norður- og vestur-
hluta landsins, í þeim héruðum sem
liggja að Kosovo og Albaníu. Þrjár
stærstu borgir landsins skiptast á
milli Albana og Slava; höfuðborgin
Skopje og Kumanovo, þar sem Alb-
anir eru undir helmingi íbúanna og
Tetovo, þar sem Albanar eru í
meirihluta. Mörg minni þorp eru
hins vegar eingöngu byggð Albön-
um.
Ekki rætt um Stór-Albaníu
Kröfur skæruliðanna virðast
fyrst og fremst snúast um full og
jöfn réttindi Albana í Makedóníu.
Skoðanakannanir hafa sýnt fram á
að meirihluti Albana þar er ekki
fylgjandi hugmyndum um Stór-
Albaníu og raunar virðist takmark-
aður stuðningur við slíkt í Kosovo
og Albaníu. Albanir í þessum ríkj-
um líta þó á sig sem bræðraþjóðir
og munu vafalítið koma til hjálpar í
Makedóníu ef ástandið versnar.
Viðbrögð Albana í Makedóníu við
átökunum hingað til eru blendin,
þeir ýmist styðja baráttu skærulið-
anna fyrir auknum réttindum eða
fordæma skæruliðana, sem þeir
telja að komi frá Kosovo og stefni
annaðhvort að því að stofna Stór-
Albaníu eða þá Stór-Kosovo.
En sannleikurinn er sá að enginn
virðist vita nákvæmlega hverjir
standa að baki árásunum. Þau nöfn
sem nefnd hafa verið í tengslum við
skæruliðahreyfinguna, Fazli Veliu
og Ali Ahmeti, benda til sterkra
tengsla hennar við Albana í Sviss og
Kosovo. Einkum og sér í lagi
stjórnmálaflokkinn LPK, Þjóðar-
hreyfingu Kosovo, lítinn flokk sem
er í nánum tengslum við róttæk öfl í
Frelsisher Kosovo, UCK. Veliu og
Ahmeti eru fæddir í Makedóníu en
hafa báðir verið virkir í sjálfstæð-
isbaráttu Kosovo-Albana. Þá hafa
serbneskir fjölmiðlar tínt til þriðja
nafnið, en þeir segja leiðtogann
vera Xhamit Hasani, sem handtek-
inn var fyrir morð á lögreglumönn-
um í fyrra en síðar látinn laus í
skiptum fyrir fjóra landamæraverði
sem albanskir skæruliðar rændu.
Vor á Balkanskaga
Skæruliðarnir virðast vera ágæt-
lega vopnum búnir og baráttuvilj-
ann skortir ekki þótt enn sé talið að
fjöldinn hlaupi aðeins á hundruð-
um. Ef átökin harðna er þó ljóst að
fljótt fjölgar í þeirra röðum enda
margir ungir menn í Makedóníu,
Kosovo og víðar reiðubúnir að grípa
til vopna.
Makedónski herinn er hins vegar
fámennur, um 16.000 hermenn, og
60.000 í varaliði og illa undir átök
búinn, auk þess sem talsverður
hluti hermannanna eru Albanir sem
tæpast munu grípa til vopna gegn
meðbræðrum sínum. Því hafa yfir-
völd beitt lögreglunni fyrir sig en
hún er að mestu skipuð Slövum.
Til að aðstoða makedónsk yfir-
völd í baráttunni við skæruliðana
hefur NATO heitið því að loka af
landamærunum Kosovo. Það mun
þó reynast þrautin þyngri því þau
eru í fjalllendi þar sem djúp gil og
skóglendi gera eftirlit illmögulegt.
Hvers vegna átökin brjótast út
nú skal ósagt látið. Vera má að bar-
átta Frelsishers Kosovo í héraðinu
og Suður-Serbíu hafi blásið mönn-
um baráttuanda í brjóst. Þá virðist
vera hefð fyrir því að átök hefjist á
Balkanskaga á vorin og atburðirnir
nú eru engin undantekning. Það
hlýtur að teljast ólíklegt að make-
dónsk yfirvöld nái tökum á ástand-
inu án alþjóðlegrar aðstoðar og það
er því enn einu sinni undir hern-
aðarvél NATO komið hvernig sum-
arið verður á Balkanskaga.
AP
Bandarískir hermenn úr friðargæslusveitum NATO á eftirlitsgöngu við landamæri Kosovo og Makedóníu.
Síðasta púðurtunn-
an á Balkanskaga








 

 


  


          



    

   
       

  


 



  
Makedónía virtist
fram til þessa vera
fyrirmyndardæmi um
ríki gömlu Júgóslavíu
sem hlaut sjálfstæði án
blóðsúthellinga. Nú
rambar hún á barmi
borgarastyrjaldar milli
Albana og Slava.
Urður Gunnarsdóttir
fjallar um aðdraganda
átakanna.
andi megi
ra hópa
þann sem
salar sem
þeir selja,
i við þann
em selja
svo sem í
eða íbúð-
salar sem
ktardans-
vikum er
em bygg-
rundvelli.
n oft bein
aklingum
stundum
di.
band við
til að leið-
sir aðilar
ekkist að
ðir gagn-
við ungar
rð vegna
ar gefa til
fram hér
yrir fíkni-
irnir hafi
ð girnast
a á barna-
gja þessa
uppi og
g réttlæt-
erfi
rfi segja
dar rann-
na að ein-
klegri en
ferðislegu
ð í vímu-
r að heim-
msjón for-
rfræðinga
stur í lífi
ðiaðstoð í
ustunni.
nga sem
margþætt.
Sjálfsmat þeirra er oft mjög lágt og
algengt er að kvíði, þunglyndi og
sjálfsmorðshugsanir hrjái þá. Oft
þarf langar meðferðir til að vinna
úr afleiðingum vændis og þess sem
á undan hefur gengið. Þeir einstak-
lingar sem rætt var við og höfðu
leiðst út í vændi segja vonleysi,
vanlíðan og hræðslu hafa fylgt líf-
erni þeirra,“ segir í skýrslunni.
Skýrsluhöfundar segja að mikil
áhersla hafi verið lögð á það er-
lendis að finna tilskilin úrræði fyrir
þá sem hafa leiðst út í vændi. Þar
megi nefna hlut löggjafarvalds og
réttarkerfisins og félags- og heil-
brigðiskerfisins á Norðurlöndun-
um í að koma á sérfræðiþjónustu
og aðstoð. „Þess má geta að slík
sérsniðin félags- og heilbrigðis-
þjónusta er ekki til hér á landi. Þá
er Ísland eina landið á Norðurlönd-
unum þar sem stundun vændis til
framfærslu er refsiverð.“
Ekkert kærumál vegna vænd-
is leitt til málshöfðunar
Í skýrslu Sólveigar Pétursdóttir
dómsmálaráðherra frá í desember
sl. um samanburð á lagaumhverfi á
Íslandi og annars staðar á Norð-
urlöndum varðandi löggjöf og eft-
irlit með klámi, vændi o.fl., sam-
kvæmt beiðni, kemur fram að á
tímabilinu 1994-1999 hefðu engar
kærur borist lögreglustjórum utan
Reykjavíkur vegna brota á 206. og
208. gr. almennra hegningarlaga,
sem taka á vændi. Hins vegar voru
17 mál vegna ætlaðs vændis til-
kynnt lögreglunni í Reykjavík.
Ekkert þeirra leiddi til málshöfð-
unar fyrir dómi.
Sólveig sagði í samtali við Morg-
unblaðið í gær, að til að bregðast
við niðurstöðum skýrslunnar, yrði
skipuð nefndin sem áður gat, sem
yrði falið að meta vændisvandann
frá þverfaglegum sjónarhóli.
Henni yrði m.a. falið að fara yfir
gildandi refsilög sem varða vændi
og kynferðislega misnotkun, rann-
sókn og meðferð slíkra mála, þ.m.t.
stuðning við þolendur og hvort
unnt sé að veita börnum og ung-
linga ríka refsivernd á þessu sviði.
Hún telur mjög brýnt að lögð sé
refsing við kaupum á vændisþjón-
ustu þegar börn eiga í hlut og telur
þörf á lagabreytingum þar að lút-
andi. Í því fælist að bannað yrði að
kaupa kynlífsþjónustu af ung-
mennum innan 18 ára aldurs, en
það er ekki bannað samkvæmt nú-
gildandi hegningarlögum.
Nefndin á að kanna hvort ástæða
sé til að setja reglur um starfsemi
nektardansstaða til að sporna við
vændi. Sólveig telur
mikilvægt að nefndin
fjalli um aukna aðstoð
og stuðning við þá sem
leiðast út í vændi. „Það
er engin sérsniðin að-
stoð fyrir hendi fyrir þá
sem hafa leiðst út í vændi þannig
að það þarf að efla sérþekkingu í
kerfinu, þ.e. ráðgjöf og aðstoð,“
sagði Sólveig.
Bannað verði að kaupa kyn-
lífsþjónustu af unglingum
„Ég tel það sjálfsagt mál að það
verði gert refsivert að kaupa kyn-
lífsþjónustu af ungmennum yngri
en 18 ára og hækka kynferðislegan
lögaldur, sem er 14 ár hér á landi
og lægri en á öðrum Norðurlönd-
um. Hvort tveggja mun væntan-
lega stuðla að aukinni vernd barna
og ungmenna gegn kynferðislegri
misbeitingu. Það má líka velta því
upp hvort ástæða sé til að setja
reglur um starfsemi nektardans-
staða. Ég er auðvitað ekki að tala
um að banna þá, en hins vegar get-
ur verið eðlilegt að setja þessari
starfsemi nokkrar skorður eins og
víðast er gert í nágrannalöndum
okkar.“
onar myndum hérlendis
íða og
vændis
aðið/Ásdís
dunum,
ttur.
í
dans-
ana-
lu um
hefur
regð-
Þarf langar
meðferðir til
að vinna úr af-
leiðingunum