Morgunblaðið - 31.01.2004, Qupperneq 42

UMRÆÐAN
42 LAUGARDAGUR 31. JANÚAR 2004 MORGUNBLAÐIÐ
GÓÐIR Íslendingar. Stöndum
vörð um heilbrigðiskerfið okkar. Þar
hallar ört undan fæti. Það eru víðar
unnin spjöll en úti í hinum stóra
heimi og hægt að vinna þau án
vopnaglamurs, án þess að um yf-
irlýst hryðjuverk sé að ræða. Það er
kaldhæðnislegt fyrir gamla konu að
finna sig knúna, á góð-
æristímum, til að and-
mæla.
Það er undarlegt
þjóðfélag, þegar ein-
hver verður veikur, svo
ég tali nú ekki um
gamall og veikur, þá er
engu líkara en sá hinn
sami verði einhvers
konar óvinur sam-
félagsins. Og þeir sem
annast þá sjúku verða
bitbein stjórnvalda. Á
stórum stundum er
alltaf verið að hæla sér
að því að við höfum svo
fullkomið heilbrigð-
iskerfi og að starfs-
fólkið sé auður hverrar
stofnunar. Í annan
tíma er bæði starfs-
fólki og sjúklingum
sýnd megnasta fyr-
irlitning. Eitt er þó víst
að heilbrigðiskerfið
hefur það fram yfir
aðra starfsemi að hún
gagnast okkur öllum.
Öfugt við mörg gæluverkefnin, ráð-
herraveislurnar, sérhagsmunagæsl-
una og svo mætti lengi telja.
Það var dapurlegt að hlýða á fjár-
málaráðherra í sjónvarpinu um dag-
inn þar sem hann talaði um fjár-
munina sem rynnu til
heilbrigðismála eins og væru það
peningar upp úr hans eigin vasa,
kreistir undan hans blóðugu nöglum.
Ekki var skárra að hlusta á Pétur
Blöndal fulltrúa heilbrigðisnefndar í
Kastljósi með formanni félags ís-
lenskra hjúkrunarfræðinga fjalla um
málefni LSH; hann minnti einna
helst á persónu í sögu eftir Dickens
þar sem Mammon etur saman
mannúðinni og mannfyrirlitning-
unni. Og þetta eru mennirnir sem
fólkið í landinu kaus til góðra verka.
Hvernig er hægt að ætlast til þess
að reka megi Landspítala eins og
hvert annað fyrirtæki? Heldur virki-
lega P.B. að hægt sé að reka spítala
eins og maður rekur t.d. sláturhús
þar sem maður veit um það bil
hversu marga gripi maður fær á
færibandið á hverjum árstíma? Í
spítalarekstri eru aftur á móti ótal
breytur, ekki hvað síst á LSH sem
þjónar landinu öllu og miðunum.
Eru þessir sömu menn
tilbúnir að bíða mán-
uðum saman eftir að
komast í hjartaaðgerð
og vera hjúkrað
frammi á göngum við
aðstæður sem væru
skiljanlegar á tímum
styrjaldar eða nátt-
úruhamfara. Það ann-
arlega ástand höfum
við hins vegar mátt búa
við lengi á tímum friðar
og góðæris.
Ég hef fylgst með
heilbrigðismálum sem
hjúkrunarfræðingur í
hálfa öld, upplifað bæði
upp- og niðursveiflur í
rekstri Landspítala.
Það er sífellt hoggið í
sama knérunn: í 12 ár
hafa starfsfólk og sjúk-
lingar mátt þola ógnina
af lokunum deilda
vegna sparnaðar og að
öll fagleg vinna sé brot-
in niður. Ég vonaði svo
sannarlega að botn-
inum væri náð og allt færi að snúast
til betri vegar. Sameining spít-
alanna, hversu viturleg sem hún
kann að hafa verið, hlaut að vera
kostnaðarsöm meðan á henni stæði
og var að sjálfsögðu hugsuð sem
hagræðing til lengri tíma. Datt
mönnum virkilega í hug að þetta
ferli, sem ekki er einu sinni end-
anlega lokið, myndi skila sparnaði
hér og nú?
Fjallað hefur verið í fjölmiðlum
um fjölgun mistaka innan heilbrigð-
iskerfisins. Sömuleiðis hafa borist
fréttir af alvarlegum sýkingum inni
á Landspítala og hefur orðið aukn-
ing þar á. Hvar halda menn að hund-
urinn sé grafinn? Of mikil fækkun á
starfsfólki, of mikið álag.
Landakotsspítali var stofnaður
fyrir meira en 100 árum af St. Jós-
epssystrum og var rómaður fyrir
ráðdeild. Stjórnvöld linntu ekki lát-
um með að þrengja að þeim þar til
þær gáfust upp að reka spítalann og
flæmdust úr landi. Hvað gekk
stjórnvöldum til þá?
Hvernig viljum við verja skatt-
peningum okkar, í hégóma og spill-
ingu eða í traust heilbrigðiskerfi
með faglegan metnað og vel mennt-
að starfsfólk sem er fjárfesting til
framtíðar. Eins og málin standa nú
búum við við falskt öryggi. Atgerv-
isflótti er alvarlegt mál. Við höfum
undanfarið misst frá okkur menntað
og hæft fólk en flutt á sama tíma
óspart inn í landið, og ekki hvað síst
inn í heilbrigðiskerfið, ófaglært fólk
sem ekki talar tungu skjólstæðing-
anna. Að gefa stjórn spítalans aðeins
tvo mánuði til að ákvarða lokanir á
þjónustu og uppsagnir starfsfólks
ber vott um siðleysi og valdníðslu.
Hefði ekki verið nær að bíða a.m.k.
niðurstöðu og ályktana heilbrigð-
isnefndar (ef hún er þá komin það
langt að hafa skilgreint hlutverk
sitt) í stað þess að hleypa af stað
uppnámi og glundroða.
Ég átti nýlega leið fram hjá Vífils-
staðaspítala og varð þá hugsað til
þess hvernig Íslendingar á stór-
mannlegan hátt brugðust við berkla-
veikinni á sínum tíma, byggðu Vífils-
staðaspítala (nánast með haka og
skóflu) á stuttum tíma og byggðu
síðan Reykjalund o.fl. og unnu stóra
sigra. Þarna voru á ferðinni stór-
huga stjórnvöld og heilbrigðiskerfi
með framsýni og heilbrigða skyn-
semi að leiðarljósi. Byggt upp en
ekki rifið niður. Hvernig væri að
menn reistu nú höfuð og sýndu ein-
hvern manndóm, ekki bara í orði
heldur á borði. Hvernig væri að
stjórnvöld með heilbrigðisráðherra í
fararbroddi gerðu eitthvað róttækt
t.d. í málum geðsjúkra en sá sjúk-
dómur grandar mörgu ungu lífi í
dag, ekki síður en hvíti dauðinn hér
á árunum áður.
Samlandar góðir. Að ósi skal á
stemma. Látum ekki stjórnvöld ein
um að greiða atkvæði við þeirri sí-
gildu spurningu hvor á að lifa, Jesús
eða Barrabas.
Hver á að lifa?
Hrönn Jónsdóttir fjallar
um heilbrigðiskerfið
’Hvernig væriað menn reistu
nú höfuð og
sýndu einhvern
manndóm, ekki
bara í orði held-
ur á borði.‘
Hrönn Jónsdóttir
Höfundur er geðhjúkrunarfræðingur
á eftirlaunum.
ÍSLENSKT MÁL
Jón G. Friðjónsson
20. þáttur
Fyrir liðlega tuttugu ár-um heyrði ég mannnota nafnorðið sub-stantívítis með vísan til
þess er menn hrúga saman nafn-
orðum, skreyta stíl sinn með
nafnorðahröngli, í stað þess að
nota sagnorð. Mér þótti og þykir
enn orðið hnyttilega myndað þótt
um sé að ræða hráa slettu. Ekki
hef ég fundið orðið í orðabókum
en það er augljóslega sniðið eftir
orðum eins og bronkítis (< d.
bronkitis). Ég hef að vísu ekkert
annað fyrir mér en tilfinningu
mína en mér virðist nafnorðastíls
gæta mun meira í ensku en ís-
lensku. Það er einkum í ‘stofn-
anamáli’ og ‘reglugerðamáli’ sem
hans verður vart hjá okkur. Sem
dæmi má nefna að sumum finnst
við hæfi að tala um ?skort á getu
til að hafa hemil á spilahegðun
sinni og í stað þess að rannsaka
eitthvað eða athuga er stundum
sagt: ?framkvæma rannsókn (sbr.
e. carry out an investigation) eða
?gera athugun. Sögnin að fram-
kvæma er oft notuð með þessum
hætti, t.d.: ?framkvæma breyt-
ingu (breyta e-u); ?framkvæma
athugun (athuga e-ð); ?fram-
kvæma hjartaígræðslu (græða
hjarta í e-n) og ?framkvæma upp-
skurð (skera e-n upp). Eins og
lesendur þessara pistla munu
kannast við merki ég þau dæmi
með spurningarmerki (?) sem ég
tel að ekki samræmist venjulegri
og eðlilegri málbeitingu. Dæmi af
þessum toga eru auðfundin í nú-
tímamáli. Einhvern tíma rakst ég
á reglugerð um sumarleyfi og or-
lof. Þar var klifað á orða-
samböndum eins og ?hefja töku
barnsburðarleyfis og ?hefja töku
sumarleyfis. Mér þótti þessi mál-
beiting satt best að segja svo frá-
leit að ég tók ekkert mark á
henni, mér þótti þetta orðalag
nánast hlægilegt. Það vekur því
furðu mína að á síðustu mánuðum
hef ég séð slíkt orðfæri notað hik-
laust og að því er virðist í fullri al-
vöru.
Rétt fyrir jólin voru samþykkt
lög um eftirlaun ákveðinna
manna. Í umfjöllun blaða um það
var þráfaldlega talað um að ?hefja
töku eftirlauna og ?hefja töku líf-
eyris, t.d.: ?frumvarpið tekur ein-
göngu til þeirra sem ekki hafa
þegar hafið töku lífeyris við gild-
istöku laganna. Vel má vera að
sumum þyki orðið úrelt eða dauf-
legt orðalag að þiggja laun, fá
greiddan lífeyri, fara á eftirlaun,
vera á eftirlaunum eða njóta líf-
eyrisgreiðslna en sá sem þetta
skrifar sér engan ávinning að því
að nota orðasambandið ?hefja
töku e-s. Þetta er tilgerðarlegt
orðalag sem ekki styðst við mál-
venju. Í vor var rætt um starfs-
lokasamninga tiltekinna embætt-
ismanna og þá var m.a. sagt:
?Með hliðsjón af þeirri breytingu
sem verður nú á launaákvörðun
embættismanna telur Kjaradóm-
ur eðlilegt … og litlu síðar var tal-
að um ?þóknanaákvörðun. Af
sama meiði er orðalag eins og
?gera þýðingu; ?hugmyndir um
fráhvarf frá núverandi kvótakerfi
og ?lækkun fæðingartíðni og nú
neita menn ekki lengur að greiða
e-ð að hluta heldur ?neita þeir
greiðsluþátttöku svo að nokkur
dæmi séu nefnd eða ?vilja ekki
koma að greiðsluþátttöku (??vilja
ekki eiga aðkomu að greiðsluþátt-
töku). Dæmi af þessum toga eru
því miður auðfundin í fjölmiðlum
okkar og geta þeir sem nenna
ergt sig á því eða eftir atvikum
skemmt sér við að finna þau.
Úr handraðanum
Rétt fyrir jólin bar málsháttinn
Orð skulu standa oft á góma í um-
ræðu um svo kallað öryrkja-
frumvarp. Elsta dæmi sem ég hef
rekist á um nútímamerkingu
málsháttarins er að finna í bók
Jóns Helgasonar ritstjóra: Orð
skulu standa.
Þar segir frá
vegfræðingi,
Páli Jónssyni
(f. 1853), en í
bernsku kenndi
gömul kona
honum ellefta
boðorðið. Orð skulu standa. Sam-
kvæmt þessu eru elstu heimildir
um málsháttinn í nútímamerk-
ingu frá miðri 19. öld. En rætur
málsháttarins liggja miklu dýpra.
Í Jónsbók, lögbók Íslendinga frá
1281, segir: Svo skal hvert orð
vera sem mælt er, þ.e. ‘hvert orð
skal standa (óbreytt) eins og það
er sagt’. Í fornbréfi frá árinu 1518
er vitnað til þessa ákvæðis með
eftirfarandi hætti: … að svo skuli
hvert orð standa sem talað er.
Hér erum við komin býsna nærri
nútímamyndinni (hvert orð skal
standa (sem talað er)) en merk-
ingin er önnur, hér vísar orð til
máleiningar, orðs í beinni merk-
ingu, en í málshættinum Orð
skulu standa merkir fleirtölu-
myndin orð ‘loforð’. Það blasir því
við að skilningur manna hefur
breyst, hér hefur orðið merking-
arbreyting (‘orð’ > ‘loforð’).
Ákvæði Jónsbókar Hvert orð skal
standa sem talað er vísar til orðs í
beinni merkingu en í málshætt-
inum Orð skulu standa er um að
ræða loforð. Upprunalega merk-
ingin (‘orð’) er horfin en eftir
stendur breytta merkingin (‘lof-
orð’). Með vísan til þess sem að
framan sagði virðist ljóst að sú
breyting sé um garð gengin um
miðja 19. öld, ekki hef ég rekist á
eldri dæmi um hana.
Til gamans má geta þess að það
er ekkert nýtt að menn deili um
það hvað var sagt nákvæmlega og
hvaða merking hafi falist í því.
Meginreglan var (og er) sú að
ekki var heimilt að leggja mönn-
um orð í munn né snúa út úr orð-
um manna, sbr.: skuli hvert orð
standa sem talað er og færa jafn-
an til betra vegar (fornbréf) og
maður verður ekki sekur fyrir orð
er færa má til góðs og ills (Jóns-
bók).
Mér virðist
nafnorðastíls
gæta mun
meira í ensku
en íslensku
jonf@hi.is
Í MORGUNBLAÐINU 11. jan-
úar síðastliðinn skrifar Hildur
Harðardóttir yfirlæknir á kvenna-
deild Landspítalans grein um fóst-
urrannsóknir. Grein hennar virðist
byggjast öðrum þræði á viðtali við
mig í Morgunblaðinu 4. janúar um
siðfræðilega umræðu
um snemmómskoðanir
á fóstrum. Á lokaári
mínu í Guðfræðideild
Háskóla Íslands vann
ég lokaverkefni um
hina siðfræðilegu og
guðfræðilegu hlið
snemmómskoðunar.
Ritgerðin ber titilinn
„Í hlutverki Guðs?“ og
var unnin undir hand-
leiðslu dr. Arnfríðar
Guðmundsdóttur, lekt-
ors við Háskóla Ís-
lands. Í ritgerðinni
leitaði ég m.a. svara við því hvort
gera ætti snemmómskoðun að hluta
af reglulegu mæðraeftirliti eða ekki.
Ég vil þakka Hildi fyrir að gefa sér
tíma til að velta viðtalinu við mig
fyrir sér og reifa þessi mál frá eigin
sjónarhorni. Ég vil þó góðfúslega
benda henni á að í viðtalinu kemur
einungis fram brot af þeim þáttum
sem ég fjallaði um í ritgerð minni.
Það kemur greinilega fram hjá
Hildi í grein hennar að hún er ekki
sammála umfjöllun minni um þetta
viðkvæma mál. Það er því alveg
augljóst að umræða um þennan
málaflokk þarf að eiga sér stað á
siðfræðilegum, guðfræðilegum og
læknisfræðilegum grunni svo við-
eigandi lausn finnist.
Rétt er að benda á að í upphafi
greinar hennar misritar hún heiti
ritgerðarinnar eða misskilur það al-
gerlega. Verkefni mitt fjallar ein-
faldlega um spurninguna um það
hvort við séum að taka okkur hlut-
verk Guðs í hendur
varðandi snemm-
ómskoðun á fóstrum.
Ég varpa fram spurn-
ingunni en er alls ekki
að fullyrða að svo sé.
Það eru einmitt
spurningar af þessu
tagi sem mikilvægt er
að við veltum fyrir
okkur og reynum að
svara. Markmið mitt
er fyrst og fremst að
vekja máls á þessu og
að við stöldrum við og
veltum fyrir okkur
þeim siðfræðilegu og guðfræðilegu
spurningum sem brenna á okkur í
tengslum við snemmómskoðun.
Þrátt fyrir allt tal um sparnað í heil-
brigðiskerfinu megum við ekki
freistast til að nálgast öll viðfangs-
efni út frá tölulegum staðreyndum
eins og upplýsingum um rekstr-
arkostnað og hversu háar fjárhæðir
megi spara með slíkum skoðunum.
Læknisfræðin hefur tekið gríð-
arlegum framförum undanfarna
áratugi okkur öllum til heilla en
ekki er þar með sagt að við höfum
náð að svara öllum þeim sið-
fræðilegu spurningum sem vakna
eftir því sem tækninni fleygir fram.
Almenn umræða um siðfræði
snemmómskoðunar hér á landi er
frekar skammt á veg komin en ég
fagna því að lokaverkefni mitt „Í
hlutverki Guðs?“ hefur vakið við-
brögð. Þeim sem hafa áhuga á að
kynna sér efni hennar bendi ég á
Þjóðarbókhlöðuna þar sem hún er
lánuð til aflestrar.
Við þurfum að velta þessum sið-
fræðilegu spurningum fyrir okkur
hvert fyrir sig á eigin forsendum áð-
ur en við tökum ákvarðanir. Ég hvet
alla foreldra sem standa frammi fyr-
ir spurningunni um að fara í
snemmómskoðun að staldra við, afla
sér upplýsinga og jafnvel leita sér
ráðgjafar áður en svo afdrifarík
ákvörðun er tekin. Ég veit að kirkj-
an veitir stuðning í þessum efnum
eins og svo fjölmörgum öðrum og
má sérstaklega benda á sjúkra-
húspresta sem eru sérmenntaðir á
þessu sviði.
Sumt er okkur hulið og hugs-
anlega ekki ætlað að vita.
Í hlutverki Guðs?
Anna Sif Farestveit svarar
Hildi Harðardóttur ’Það kemur greinilegafram hjá Hildi í grein
hennar að hún er ekki
sammála umfjöllun
minni um þetta við-
kvæma mál.‘
Anna Sif Farestveit
Höfundur er BA í guðfræði.
Hóll - tákn um traust
í fasteignaviðskiptum
EIGIN ATVINNUREKSTUR
GOTT TÆKIFÆRI
Merkingar - Útsaumur
Af sérstökum ástæðum er til sölu góður rekstur
með mikil verkefni framundan.
Reksturinn þarf að flytja í annað húsnæði ca 60-80 fm.
Upplýsingar gefur Halldór hjá Fasteignasölunni Hóli,
Fjarðargötu 11, Hafnarfirði, sími 595 90 95.
Nánar upplýsingar
eru aðeins gefnar á skrifstofu.