Morgunblaðið - 18.12.2005, Blaðsíða 22

22 SUNNUDAGUR 18. DESEMBER 2005 MORGUNBLAÐIÐ
hendur á mjöðm og spyr hvað Ís-
lendingar rækti.
Margir spyrja þess sama. Ég
segi fæsta rækta sjálfir það sem
þeir borða og er spurð hvað þeir
geri þá, hvort þeir noti þá peninga
til að kaupa allt? Hvaðan kemur
maturinn? Já, hvernig er það ann-
ars, er eitthvað af svörtu fólki á Ís-
landi? Og eru snákar þar? Hversu
langan tíma tekur að aka frá einum
enda landsins til annars? Hvað eru
töluð mörg tungumál þarna?
Hvernig dansa Íslendingar? Af
hverju er hárið á mér ekki svart?
Hérna eru kýr mikils virtar – hvað
virða Íslendingar?
Mér vefst tunga um tönn. Pen-
inga?
Grunnskóli verður háskóli
Einn dag þar sem ég geng um á
milli stráhúsa og stórra trjáa hitti
ég unga konu. Hún spyr hvaðan ég
sé. Þegar ég segist vera frá Íslandi
og útskýri hvar í heiminum það sé,
fer hún að skellihlæja.
„Frá Íslandi – frá enda verald-
ar?!“ segir hún og slær sér á lær.
Ég glotti. Já, er Ísland ekki endi-
lega miðja alheimsins?
Síðdegis á sunnudegi lendi ég á
útskrift úr grunnskóla nokkrum.
Hann er rekinn með fjármagni frá
Ítalíu og víðar. Börn hér um slóðir
útskrifast eftir átta bekki. Þá fara
þau í framhaldsskóla í fjóra bekki.
Eftir það er hægt að fara í háskóla.
Í Suður-Súdan er reyndar ekki
nema einn slíkur.
Þar sem ég hlusta á ræður, drekk
sætt te og borða geitakjöt á útskrift
úr Comboni skólanum í Agangrial,
sé ég skyndilega allt í skýrara ljósi
en áður. Svona upplifi ég stöðuna
hérna. Einmitt svona. Nákvæmlega
í þessari útskrift, þessa síðdegis-
stund, kristallast hún.
Útskriftarnemarnir ættu að vera
táningar. Þetta er áttundi bekkur.
Margir eru hins vegar miklu eldri
en þeir sem byrjuðu í skóla á rétt-
um tíma og luku átta bekkjum í
einni beit.
Í dag útskrifast 32 nemendur –
þar af 31 strákur og 1 stelpa.
Mannfjöldinn er hátíðlegur, enda
tilefnið hátíðlegt. Að hafa klárað
átta skólabekki á þessum slóðum er
þrekvirki. Nemendurnir voru í
skóla meðan barist var í Suður-
Súdan. Þeir voru í skóla á stað þar
sem fæstir ganga menntaveginn. Á
fáum stöðum í heimi er skólaþátt-
taka jafnlítil og hér.
„Súdan þarf á menntun okkar að
halda. Súdan þarf á okkur að
halda,“ segir fulltrúi útskriftar-
nema í ræðupúlti. Mér líður eins og
ég sé á útskrift úr háskóla en ekki
grunnskóla. Yfirkennarinn talar
lengi og segir að hópnum leynist
mögulega leiðtogar framtíðarinnar.
„Í Súdan hafa verið erfiðir tímar
en þessir stúdentar kláruðu allan
grunnskólann. Það sýnir að þeir
eru ákveðnir í að standa sig,“ segir
hann við mannfjöldann og beinir
síðan orðum sínum til útskriftar-
nemanna: „Haldið áfram að læra og
komið svo til baka og deilið reynslu
ykkar með okkur. Saman getum við
skapað nýtt Súdan.“
Með útvarp um hálsinn
Ræðuhöldin ætla engan enda að
taka. Sumum verður friðurinn um-
talsefni.
„Með friði kemur svo margt. Við
þurfum að standa vörð um friðinn,“
segir einn ræðumanna og bendir
þeim nýútskrifuðu á að þau nái
engu fram með því að beita ofbeldi.
„Ég ráðlegg ykkur því að fara
ávallt með friði.“
Margir ræðumanna benda á mik-
ilvægi þess að fá fleiri stúlkur í
skólana. Það er engin vanþörf á.
Stúlka í Suður-Súdan er raunar
margfalt líklegri til að láta lífið af
völdum barnsburðar en nokkurn
tímann að ljúka grunnskóla. Ein af
hverjum níu deyr við fæðingu eða
meðgöngu en ein af hverjum
hundrað lýkur grunnskóla.
Við útskriftina eru margir í stutt-
ermabolum eða með derhúfur sem
á er letrað að sjái þeir barn með
lömunarveiki eigi þeir að láta UNI-
CEF eða WHO vita. Lömunarveiki
hafði verið útrýmt hérna en tók sig
upp aftur. Við útskriftina sé ég að
minnsta kosti 4 sem bæklaðir eru
sökum hennar.
Gordon félagi minn er í hópi út-
skriftarnema. Hann er 23 ára og
talar ágætis ensku. Ég fékk hann
til að túlka fyrir mig í nokkra daga.
Ég rakst á hann eitt síðdegi á mjó-
um vegarslóða og veitti strax at-
hygli forláta útvarpi sem hékk í
bandi á öxlinni á honum. Hvert sem
Gordon fer skilur hann gripinn
aldrei við sig. Þegar ég spyr af
hverju hann sé alltaf með útvarpið
fer hann bara að hlæja.
„Ja, ég spyr nú bara af hverju þú
sjálf ert alltaf með handtöskuna
þína?“ Á útskriftinni er Gordon vit-
anlega með útvarpið sitt um hálsinn
og er kampakátur.
Mjólkurlitt vatn í steikjandi sól
Í Suður-Súdan slæst ég í för með
Oxfam hjálparsamtökunum. Nokk-
urra manna hópur á þeirra vegum
vinnur að því að koma upp átta nýj-
um vatnsborholum í héraðinu þar
sem ég er stödd. Oxfam lætur í
hendur yfirvalda á staðnum að
finna út hvaða þorp þurfi mest á
borholum að halda en starfsmenn-
irnir fara síðan sjálfir þangað og
Nautgripir við vatnsból. Margir þjóðernishópar í Suður-Súdan leggja mikið upp úr nautgripaeign. Vegna skorts á nægu vatni hefur komið til átaka þeirra á milli yfir
þurrkatímabilið.
Hópur kvenna sem nýverið sneri aftur til síns fyrri heima í Suður-Súdan. Kon-
urnar lögðu á flótta í stríðinu. Margar höfðu ekki annarra kosta völ en að snúa
fótgangandi heim úr flóttamannabúðum og sumar höfðu gengið í meira en einn
mánuð.
Drengir stilla sér upp fyrir framan stafræna myndavél blaðamanns og biðja um
að fá að sjá sjálfa sig á skjánum eftir á. Fremstur á myndinni er túlkurinn Gord-
on með útvarpið góða.
Aðalvegur í Suður-Súdan. Vegna borgarastyrjaldarinnar sem lauk nýverið var
vegum á svæðinu ekki viðhaldið í áratugi. Á regntímabilinu verða þeir að einu
leðjusvaði.
Í S-Súdan er langt í næsta skóla, næstu heilsugæslu og næsta malbikaða veg.
HUNDRUÐ þúsund íbúa í Suður-
Súdan hafa snúið heim aftur eftir
undirritun friðarsamninga í janúar.
Margir hafa ekkert nema fötin sem
þeir eru í. Athuch Acuoth Chol er
ein af þeim. Hún er ekkja eftir stríð-
ið.
„Einu sinni var gott að búa í Súd-
an. Við höfðum mat og gátum séð
um okkur. Stríðið hefur eyðilagt
allt,“ segir hún. Borgarastyrjöldin
var á milli ríkisstjórnarinnar í norðri
og uppreisnarmanna í suðri. Hún
var fyrst og fremst háð í Suður-
Súdan.
Athuch flúði alla leið norður til
höfuðborgarinnar Kartúm þar sem
hún bjó í 8 ár hjá ættingjum sínum.
Hún kom til baka fyrir stuttu og
gekk meirihlutann af leiðinni, meira
en 1.500 kílómetra. Hringvegurinn á
Íslandi er, til samanburðar, 1.336
kílómetrar. Almenningssamgöngur í
Suður-Súdan eru nær eingöngu
bundnar við þá vegi sem Mat-
vælaaðstoð Sameinuðu þjóðanna
hefur lagað. Og bílfarið frá norður-
hluta landsins að suðurhlutanum
kostar of mikið fyrir þann sem ekk-
ert á.
Heyrði að samið hefði verið um frið
Matvælaaðstoðin hjálpar þeim
sem snúa aftur og gefur þeim korn,
matarolíu, baunir og annað fyrstu 3
mánuðina eftir komuna. Það á að
hjálpa þeim fyrstu skrefin og létta
byrðinni af ættingjum sem taka við
flóttafólkinu. Að snúa heim aftur
eftir undirritun sögulegra samninga
er gleðilegt en jafnframt erfitt. Þeir
sem fyrir eru hafa oft lítið á milli
handanna og geta illa deilt mat sín-
um með öðrum þangað til þeir geta
sjálfir ræktað korn. Ég fylgist með
Athuch taka við þungum kornsekk,
sveifla honum upp á höfuðið og
ganga teinrétt í burtu.
Ung kona stendur hjá. Þetta er
Aluek Makur Ater. Hún flúði suður á
bóginn til bæjarins Yambio, rétt við
landamærin að Kongó.
„Ég fór þangað vegna þess að ég
var svöng og vegna stríðsins var
ekkert að borða hérna. Ég var
þarna í búðum fyrir flóttafólk. Ég
heyrði síðan að búið væri að semja
um frið og ríkisstjórnin sagði að
þeir sem hefðu flúið gætu snúið aft-
ur. Mér var sagt að Sameinuðu
þjóðirnar hjálpuðu fólki. Svo ég
ákvað að fara heim,“ segir hún.
Ferðin tók Aluek 10 daga. Hún gekk
ásamt manni sínum og tveimur
ungum börnum. Ferðin var erfið.
Þetta var á regntímabilinu og þau
þurftu að vaða stórar ár.
Hvernig eldar maður án potta?
Hópur flóttakvenna mætir syngj-
andi til matarúthlutunarinnar. Kon-
urnar klappa og dansa og stafræn
myndavél útlendingsins vekur mikla
kátínu. Það er gaman að fá að stilla
sér upp, láta taka mynd af sér og
sjá hana á skjánum eftir á. Kon-
urnar benda á að þær eigi ekki
svona fínt tæki og segja hlæjandi að
þær hafi ekki einu sinni átt potta og
pönnur þegar þær sneru heim aftur,
hvað þá skálar eða nokkur ílát. Þær
seldu það litla sem þær áttu til að
eiga fyrir mat fyrstu dagana á
göngunni frá Kartúm.
„Hvernig eldar maður mat þegar
maður hefur engan pott?“ Mér er
bent á að Rauði krossinn, Rauði
hálfmáninn og fleiri vinni að því að
dreifa slíkum hlutum til flóttafólks.
Ein kvennanna við matarúthlut-
unina heitir Cholok Buoc Arial. Hún
flúði ekki jafnlangt og hinar en lagði
á flótta innan héraðsins. Mest var
barist við aðalveginn. Cholok faldi
sig stundum í nokkra daga þegar
hermenn fóru um svæðið þar sem
hún var inn til sveita. „Við földum
okkur í grasinu og vonuðum síðan
bara það besta,“ segir hún.
Við Cholok spjöllum lengi. Ég spyr
hana hvenær hún hafi flúið og hve-
nær hún hafi komið til baka. Cholok
verður fjarræn og segir síðan lágt:
„Þú spyrð um ártöl og tímasetn-
ingar. Ég veit ekki hversu mörg ár
hitt og þetta tók því ég hætti að
geta fylgst almennilega með tím-
anum. Stríðið eyðilagði allt og líka
sjálfa mig. En hver veit, kannski
verður allt betra núna.“
Einu sinni var gott að búa í Súdan