Morgunblaðið - 21.10.2007, Blaðsíða 26

Eitt þrálátt afsprengi kvik-myndagerðar á síðustuárum eru svonefndar„making of“-myndir.
Þetta er oftast næsta hallærisleg
framleiðsla sem gengur út á að
bregða rómantískum hetjubjarma á
aðstandendur viðkomandi myndar og
fá leikara til að mæra leikstjóra sinn
og á góðum degi handritshöfundinn.
Myndin Reiði guðanna er öðruvísi
mynd. Þetta er heimildarmynd eftir
Jón Gústafsson um gerð mynd-
arinnar Beowulf eftir Sturlu Gunn-
arsson á Íslandi haustið 2004 og verð-
ur hún sýnd í Sjónvarpinu í kvöld.
Þetta er bæði óþægilega spennandi
mynd og fyndin, heillandi og nöturleg
í senn. Hún er naumast byrjuð þegar
óveðursskýin taka að hrannast upp.
Fjárhagsáætlunin virðist óraunhæf,
gerð af manneskju sem ekki þekkir
íslenskar aðstæður. Fé streymir út
úr fyrirtækinu en nær ekkert inn í
það. Tökur dragast af ýmsum sökum
og dregur nær hausti. Þegar ekki sér
út úr vandræðunum er Hilmar Örn
Hilmarsson allsherjargoði kallaður
til til að reyna að milda guðina. Fljótt
að lokinni þeirri athöfn hafa sumir á
orði að hann kunni að hafa farið blað-
síðuvillt í kverinu og lagt bölvun á
hópinn. Þegar loks tekst að koma vík-
ingaskipinu Íslendingi á Jökulsárlón
með harmkvælum reynist það leka
eins og gatasigti og þarf að hraða
töku áður en það sekkur í jökulkalt
lónið með fjölda manns, skepna og út-
búnað. Einhver þakkar fyrir að það
sé þó ekki farið að snjóa. Næsta
morgun er jörð alhvít. Eitt kvöldið
gerir sannkallað aftakaveður og blæs
meðal annars matsal hópsins lang-
leiðina til Reykjavíkur. Loks hefur
einhver á orði að nú vanti bara að það
fari að gjósa …
Þurfti stundum að
klípa mig í handlegginn
Að þessu leyti sver Reiði guðanna
sig í ætt við heimildarmyndir sem
lýsa ævintýralegum ógöngum við
gerð stórmynda. Má þar nefna He-
arts of Darkness um gerð kvikmynd-
arinnar Apocalypse Now og Lost in
La Mancha sem fjallar um misheppn-
aða tilraun Terrys Gilliam til að gera
mynd upp úr sögunni um Don Kíkóta
og mynd um töku hins þýska Wer-
ners Herzog á myndinni Fitzcarr-
aldo. Myndin Reiði guðanna hefur
fengið afar góðar viðtökur erlendis
og hlotið verðlaun á 5 kvikmyndahá-
tíðum. Jón þekkti Sturlu Gunnarsson
frá árinu 1998 þegar hann vann heim-
ildarmynd í Kanada um nokkra Vest-
ur-Íslendinga. Og það var Sturla
sjálfur sem fékk hugmyndina að því
að Jón myndaði það sem fram færi á
tökustað Bjólfskviðu.
„Sturla vildi í fyrsta lagi gera góða
vefsíðu fyrir myndina til að kynna
hana meðan á tökum stæði, ekki síst
fyrir fjölmarga aðdáendur Geoffs
Butlers,“ segir Jón. „Hann lánaði
mér síðan vídeóvél, keypti 50 spólur
og sagði mér að „mynda allt“. Svo ég
gæti verið á staðnum öllum stundum
var ég auk þess ráðinn til að leika
einn af hermönnum Bjólfs. Þar er ég
alltaf aftastur í hópnum og ekki í fók-
us. Ég var upphaflega ekki að búa til
neina mynd. Ég var alveg viðbúinn
því að fylla bara þessar 50 spólur af
myndefni og setja þær svo ofan í
kassa.“
En hvenær uppgötvaðirðu þá að þú
værir með mynd í höndunum?
„Sá grunur fór að læðast að mér
smám saman. Ég þurfti samt stund-
um að klípa mig í handlegginn og full-
vissa mig um að þetta væri í raun að
gerast – og að það væri örugglega
kveikt á kamerunni. Til dæmis eftir
að Hilmar Örn Hilmarsson er búinn
að fremja seið til varnar myndinni
eftir ótrúlega byrjunarörðugleika.
Um leið og athöfninni er lokið gengur
Sturla af stað og steypist á hausinn.
Síðan man ég eftir ákveðnu augna-
bliki þar sem ég varð endanlega viss.
Þá er ég með Sturlu og Paul Stewens
framleiðanda í jeppa uppi á fjalli í
ógnarstormi. Þeir Sturla hafa verið
að takast á um það hvort eigi að
reyna að bíða eftir að veðrið gangi
niður, halda starfsfólkinu í viðbragðs-
stöðu eða senda bara alla heim. Um
leið og síðasta orðinu sleppir kemur
grjót fljúgandi í rokinu og mölvar aft-
urrúðu jeppans. Maður sér að Paul
bregður rosalega, hann lítur um öxl
og spyr „Brotnaði rúðan?“ Og ég
heyrist segja í ögn ankannalegum tón
þar sem ég held á kamerunni:
„Jebb“. Þá var ég búinn að átta mig á
að ég náði þessu öllu á mynd.“
– En svo ertu orðinn inngróinn
hluti af samstæðum hóp, flestum vin-
um þínum, en í þessari sérkennilegu
stöðu að þú ert að fylgjast með því
hvar allt gengur á afturfótunum og
hver katastrófan rekur aðra. Hugs-
aðirðu ekki stundum: „Á ég að halda
áfram að taka eða slökkva á kamer-
unni?“ Lentirðu ekki stundum í bar-
áttu við sjálfan þig?
„Þetta er mjög skrýtin aðstaða að
allt sem fór úrskeiðis fyrir þá var
hugsanlegt efni í mína heimild-
armynd. Því miður. En það gerðust
líka góðir hlutir. Eins og að vík-
ingaskipið skyldi komast á flot og við
skyldum yfirhöfuð geta byrjað að
mynda.“
Náttúruöflin í fágætum ham
Síðan fóru náttúruöflin að láta
finna fyrir sér svo um munaði. Hafði
þig grunað eitthvað þvílíkt?
„Ég þóttist sjá eitthvað svoleiðis
fyrir þegar varð að fresta tökunum til
haustsins. Enda hef ég lifað mest
mitt líf á þessu landi og var oft sem
unglingur skáti í útilegu uppi á fjöll-
um í veðrum þar sem þurfti að koma
að sækja okkur. Ég veit hvað storm-
ar gera á haustin á Íslandi. Og um
það bil sem tökur voru að hefjast
skrifaði ég til CBC til að reyna að fá
þá til að styrkja heimildarmynd um
þetta og sagði við þá: „Ég er ann-
aðhvort að fara að gera Hearts of
Darkness eða Lost in La Mancha.
Þetta getur farið á hvorn veginn sem
er. En það verður alltaf dramatískt.“
Enda hafði undirbúningstíminn
sannarlega verið það.“
– Hluti af dramatíkinni felst
kannski í því að nánast allt starfs-
fólkið var erlent og hreint ekki vant
þessum íslensku aðstæðum?
„Já. Ég held að það hefði verið
miklu betra fyrir þessa pródúksjón
að ráða íslenskt starfsfólk, hafa
minna lið og sem mest innlent. Ís-
lendingarnir kunna að vinna við þess-
ar aðstæður, þeir eru hörkunaglar
sem kvarta ekki, gera bara það sem
þarf að gera. En þegar þú ert með
fullt af Bretum og Kanadamönnum,
þar sem stéttarfélagsreglurnar eru
jafnmikilvægar og vinnan sjálf, geta
komið upp spaugileg atvik, t.d. þegar
gerði ofsastorm, sem feykti mat-
artjaldinu í burt, og einn Bretinn
spyr: „Hvar á ég að nú að drekka teið
mitt?“ Sumir Íslendingar sem hafa
séð þessa mynd hafa reyndar bara
sagt: „Hvert er vandamálið, þetta er
bara venjulegt íslenskt veður.“ En
myndin snýst um þetta fólk, Sturlu
og þetta erlenda starfsfólk að takast
á við landið.“
– Svo þetta var þá ekki alveg
venjulegt íslenskt veður?
„Nei. Þeir sögðu mér bændurnir á
staðnum að þetta hefði verið storma-
samasta haust þar í 60 ár.
Það sem er áhugavert við þessa
sögu – eins og aðrar dramatískar sög-
ur – eru þær ákvarðanir sem fólk tek-
ur við hinar dramatísku aðstæður.
En svo fannst mér hún líka hafa
þessa áhuga-
verðari
stærri drætti
eins og sög-
una af Sturlu
sem kemur
til Íslands.
Enn fremur
þessi stóru mótív með guðina, hvern-
ig allir verða smám saman hjátrúar-
fullir af því að náttúröflin eru svo
sterk og maður svo lítill sjálfur. Þess
vegna erum við svona eins og við er-
um á Íslandi. Það er sama hvað þú ert
með mörg hundruð milljónir á bak
við þig. Ef veðurguðirnir vilja ekki
leyfa þér að mynda þá myndarðu
ekki.“
Brosmildi víkingurinn
– Eitt af því sem er ekki minnst
áhrifaríkt við þessa mynd er að fylgj-
ast með leikstjóranum sjálfum,
Sturlu Gunnarssyni. Þessum geð-
fellda, brosmilda manni sem heldur
brosinu hvað sem á dynur og slær
öllu upp í kersknislegt grín. En
smám saman finnst manni fargið á
honum orðið ofurmannlegt.
„Já, hann hélt náttúrlega fram-
kvæmdinni saman. Ef hann hefði
misst stjórn á sér hefði allt hrunið.
Hann heldur öllu saman með þessu
brosi sínu en á ákveðnu augnabliki
verður þetta bros óneitanlega dálítið
falskt.“
– Manni hættir hreinlega að standa
á sama. Þú kveðst raunar á vissum
tímapunkti í myndinni hafa verið
kominn með áhyggjur af heilsu hans.
Varstu einhvern tíma hræddur um að
hann væri hreinlega að fara yfir um?
„Já, já. En svo svaf hann það úr
sér. Og vaknaði næsta dag með nýjan
kraft. Ég sagði reyndar við hann fyr-
ir nokkrum árum þegar hann sagði
mér hvað hann væri að spá að hann
ætti ekki að gera þetta á Íslandi. Mér
fannst of hættulegt að fara af stað
með svona stóra pródúksjón við þess-
ar aðstæður með ekki meiri viðbúnað.
Þegar Batman og þessar stóru mynd-
ir voru gerðar hér komu menn með
stúdíó með sér, risagáma með öllu
sem til þarf, útbúnað, starfslið og bíl-
stjóra. Þannig höfðu þeir stjórn á
öllu, gátu skotist inn í stúdíó og tekið
þar ef eitthvað var að veðri.“
– En Sturla segir einhvers staðar
að hann hafi viljað hafa þetta svona,
frumstætt og hrátt, ekta, engar
tæknibrellur.
„Já. Eins og Werner Herzog þegar
hann gerði Fitzcarraldo. Að vilja
endilega vera í frumskóginum með
sína sögu með 500 indíána með-
ferðis.“
Og láta þá drösla stóreflis skipi yfir
fjall. Bjólfskviða virðist annars í
fljótu bragði ólík þeim myndum sem
maður hefur séð eftir Sturlu Gunn-
arsson og eru mestanpart fremur
„rólegar innimyndir“ – Þessi risa-
vaxna búningamynd frá 8. öld – er
hún mikið hliðarspor á ferli hans?
„Það er svo sérstakt með fólk eins
og Sturlu – og sjálfan mig að vissu
leyti líka – sem hefur verið svona
lengi í burtu – að það finnur hjá sér
ríka þörf fyrir að sanna sig heima.
Hann hafði lengi dreymt um að koma
til Íslands, standa í stafni hér og gera
stóra mynd hér. Hann hafði lengi leit-
að að rétta verkinu til að mynda. Svo
benti handritshöfundurinn, Andrew
Berzins, honum á Bjólfskviðu. Þetta
er alþekkt fornrit á ensku en sagan
er norræn, gerist í Skandinavíu. Og
hún hentaði Sturlu fullkomlega.
Hann gerði raunar mynd á Indlandi
sem heitir Such a long Journey, tók
hana á götum Bombey innan um
milljónir. Það var visst brjálæði í
framkvæmd. Og hann tók sína fyrstu
mynd í Mexíkó við mjög erfiðar að-
Hverju reiddust goðin?
Kvikmynd Jóns Gústafssonar, Reiði guðanna, um gerð myndarinnar Bjólfskviðu
hefur verið verðlaunuð víða um heim. Í kvöld verður myndin sýnd í Sjónvarpinu.
Hallgrímur Helgi Helgason ræddi við Jón um gerð myndar þar sem gekk á ýmsu.
»Myndin um Lalla Johns var bylting.
Hún var æðisleg og Þorfinnur Guðna-
son er einn merkilegasti heimildar-
myndagerðarmaður sem ég veit um.
www.101skuggi.is
H
im
in
n
og
ha
f/
SÍ
A
daglegtlíf
|sunnudagur|21. 10. 2007| mbl.is