Frjáls verslun


Frjáls verslun - 01.07.2011, Síða 27

Frjáls verslun - 01.07.2011, Síða 27
FRJÁLS VERSLUN 7.tbl.2011 27 á útflutningsmörkuðum mundi lama þýskar útflutningsgreinar. Fyrir vikið eru forsprakkar í þýsku atvinnulífi vinir evrunnar, segir Eichengreen. Tveir af virtustu kranahag­ fræðingum Þjóðverja, Hans­ Werner Sinn og Otmar Issing, hafa lagt til að Grikkir hvíli sig á evrunni og taki aftur upp drökmuna. Martin Feldstein á Harvard og ýmsir aðrir eru sama sinnis. En er hugmyndin raunhæf? lausn á vanda evru - ríkJ anna? Í ágúst 2011 er ljóst að lánavandi Grikkja snýst um stærra mál en tíma - bundna greiðsluerfiðleika; sú skoðun er útbreidd að gríski ríkis sjóðurinn eigi ekki fyrir skuldum. Neyðarúrræð­ in til bjargar Grikkjum sem leiðtogar evrusvæðisins hafa soðið saman undan­ farna mánuði eru til merkis um að leiðtogarnir vanmeti ástandið og þetta klúðurtákn hefur kallað fram tauga skjálfta á mörkuðum. Nú er svo komið að leikendur á lánamörkuðum gera því skóna að Ítalir, Spánverjar og Portúgalar séu í sömu stöðu og Grikkir; á hausnum. Í reynd standa Portúgalir tæpt, en vandi Spánverja og Ítala er tímabundinn greiðsluvandi (segja virtir kranahagfræðingar). Trú flytur fjöll. Ef fjármálamarkaðir í hræðsluuppþoti trúa því að allar Miðj arðarhafsþjóðirnar eigi ekki fyrir skuldum er fjandinn laus: til að róa markaðinn dugar ekki lengur að tryggja afborganir af lánum þessara þjóða. Það bætir ekki úr skák að þýskir bankar eru mjög skuldsettir, meira en margir ætla, og óðagot og verðbréfa­ hrun sem á rætur í Grikk landi og berst til annarra jaðarríkja gæti einnig lagt þýska stórbanka að velli, svo ekki sé talað um franska og aðra evrópska banka. Og þá yrði nú bomsara boms. Hvað er til ráða? Ég íhuga ekki þann möguleika að Grikkir leggi niður evruna sem gjaldmiðil, eða þá lausn að þeir fái boð um að leysa sín mál sjálfir. Það er ólíklegt að þess ar leiðir verði farnar. Undanfarið hafa margir álitsgjafar hamrað á því að útgáfa evrubréfa sé lausnin: skuldugar þjóðir gefi út evrubréf sem evru svæðið allt gengur í ábyrgð fyrir. Þjóðverjar sjá hvar hundurinn liggur grafinn, en álitsgjafarnir segja þeim að hlýða, það sé þeim sjálfum fyrir bestu. Í þessu sam hengi má nefna, að Þjóðverjar voru tregir til að gefa eftir markið og taka upp evruna (og það var gert án þess að leita álits hjá þjóðinni). Úrslitum réð sú hugmynd að Þjóðverjar fengju endan- lega synda kvittun fyrir nasismann ef þeir fórn uðu markinu fyrir sameiginleg­ an evrópskan gjaldmiðil. Ég er sammála Daniel Gross sem segir í nýlegri ritgerð að hugmynd in um evrubréf (eurobonds) falli á öll um próf- um: í hagfræði, lögum og stjórnmálum (Vox 26. ágúst 2011). Gross telur frá leitt að ábyrgðarlausar ríkis stjórnir við Miðjarðarhaf fái heimild til að slá lán með því að gefa út evrubréf sem þýskir (og aðrir) skattgreiðendur beri ábyrgð á og þurfi að endur­ greiða ef illa fer. Þarna er á ferð inni skattlagning án umboðs, sem fer á svig við eina af grundvallarreglum lýðræðisins. Stjórnarskrárdómstóll Þýskalands mundi sennilega ógilda slíka skuldbindingu. Jafnvel þótt 17 þjóðir evrusvæðisins kæmu sér upp sameiginlegri efnhagsstjórn væri óráð legt að hefja útgáfu evrubréfa við núverandi aðstæður, þegar skuldir jaðarríkjanna eru svimandi háar. Það væri slæmt fordæmi og líklegt að skuldasagan endurtæki sig. Og þá er eitt ráð eftir, að Evrópski seðla bankinn (og tengdir sjóðir) komi í veg fyrir hrun á evrusvæð­ inu með því að tryggja að fullu skuldir jaðarríkj anna – heiti því að standa í skilum fyrir þeirra hönd. Bankinn mundi ekki lána beint til ríkjanna, sem er óheimilt samkvæmt Lissabon­sátt mál anum, heldur kaupa ríkisskulda bréf þeirra á verðbréfa­ mörkuðum. Hugmyndin er sú að yfirlýsing bankans mundi slá á vænt­ ingar fjármálamanna um að öll lán til jaðarríkjanna séu ótrygg. Bankinn hlypi þannig fram úr spákaupmönn- unum, róaði þá, og óðagotið mundi líða hjá. Seðlabanki Evrópu getur gefið út evrur og hefur þannig, fræði­ lega, ótakmörkuð fjárráð – ef litið er framhjá verðubólgunni sem leiðir af mikilli seðlaprentun. Seðlabanki Evrópu er skuldbundinn til að hleypa verðbólgu á evrusvæðinu ekki upp fyrir 2% á ári. Hinn ágæti hagfræðing­ ur og spámaður Willem Buiter hefur reiknað út hve mikið svigrúm þetta 2% verðbólguþak gefur Seðlabank anum til að auka grunn fé (base money) í nútíð og framtíð (CITI Global Economics Review, 12. ágúst 2011). Buiter kemst að þeirri niðurstöðu að bankinn geti (ef vilji er fyrir hendi, en svo er ekki nú) auðveldlega ráðið við skuldir jaðarríkjanna. Skuldbinding Seðla­ banka Evrópu um að ábyrgjast allar opinberar skuldir ríkjanna væri því trú verðug og mundi lægja öldurnar, án þess að koma þyrfti til mikilla útgjalda. Þá er enn óleystur sá vandi að knýja jaðarríkin til að reka ábyrga stefnu í ríkisfjármálum, og það yrði sjálfsagt erfitt ef Seðlabanki Evrópu fjarlægir óttann við greiðsluþrot. Það bætir ekki úr skák að þýskir bankar eru mjög skuld­ settir, meira en margir ætla, og óðagot og verðbréfahrun sem á rætur í Grikklandi og berst til annarra jaðarríkja gæti einnig lagt þýska stórbanka að velli. Méthode Monnet Góðan árangur Evrópusambandsins má þakka méthode Monnet, aðferðinni sem hefur verið notuð til að teyma þjóðir Evrópu á asnaeyrunum inn í sam bandið og í áttina að sambands­ ríki. Franski stjórnmálamaðurinn Jean Monnet (1888-1979) kynntist hörm- ungum bæði fyrri og síðari heims­ styrjaldarinnar og var mjög í muna að sagan endurtæki sig ekki. Hann trúði því að samvinna og samruni Evrópuþjóða gæti tryggt friðinn. Monnet beitti sér fyrir stofnun Kola­ og stálsambands Evrópu 1952, og síðan hafa ýmsar Evrópuþjóðir tekið hvert skrefið af öðru, þar til nú er kominn öflugur innri markaður 27 ES-ríkja og sameiginleg mynt 17 evru - þjóða. Góður friður ríkir á svæð inu og þjóðirnar blómstra. Méthode Monnet hefur reynst vel, og sennilega var engin önnur leið fær í stríðslok og á næstu áratugum. Nánar tiltekið er aðferðin sú, að Evrópusambandið tek ur stórar ákvarðanir í smáskrefum, sem gerir andstæðingum erfitt fyrir um að safna liði; þeim reynist erfitt að stöðva skriðuna þegar hún er lögð af stað. Við getum ekki snúið til baka, er sagt, eftir allan tilkostnað inn, og svo er áhætt­ an of mikil. Ef for tölur af þessu tagi duga ekki er gagnrýnandinn ásakaður um svik við Evrópu hug sjónina. Heimspekingurinn Jürgen Haber­ mas, sem er 82 ára að aldri, er mikill Evrópusinni. Þjóðverjar hlusta vanda lega á Habermas þegar hann ávarpar þá, sem hann hin síðari ár gerir aðeins ef honum er mikið niðri fyrir. Habermas kvaddi sér hljóðs nýlega og sagði að méthode Monnet hefði gengið sér til húðar, ekki yrði komist lengra á sömu braut. Stjórnskipan Evrópu sam- bandsins væri ekki nægilega lýð ræðisleg og yfirvaldið væri ólögmætt í huga þegnanna. José Manuel Barroso er eins konar forseti Evrópusambandsins og Herm­ an van Rompuy forsætisráðherra sambandsins. Þeir félagar voru ekki kjörnir af þjóðunum 27 til þessara starfa heldur valdir bak við lokaðar dyr þar sem þýski kanslarinn og franski forsetinn hafa bæði tögl og hagldir. Orðrómur um það að kansl- ar anum og forsetanum henti vel að setja fremur umsvifalitlar persónur í þessi embætti styrkir ES­leiðtogana ekki í starfi. Nú, þegar hrun blasir við á evrusvæðinu, halda Angela Merkel og Nicolas Sarkozy fundi, ákveða hvernig bregðast skuli við, og kynna síðan ákvörðunina fyrir öðrum þjóðarleiðtogum og ES-forystunni. Og Evrópuþingið skiptir engu máli. Á fundi sínum í París 16. ágúst á þessu ári ákváðu Merkel og Sarkozy að leysa fjármálaringulreiðina með því að koma á fót hagstjórn á ES-stiginu, en það merkir að Brussel-liðið er sem næst komið með puttana í fjármál og skattamál evruþjóðanna. Það yrði vafalaust til bóta að veita yfirstjórn ES meira lögmæti, en tvær erfiðar hindranir eru á veginum í átt að lýðræðislegum stjórnarhátt- um: mótstaða fulltrúa á þjóðþingum Evrópu sem telja sig þegar hafa misst of mikil völd til Brussel, og lítill áhugi þjóðarleiðtoganna á því erfiða verki að endurskoða samninga ES, en hjá því verður ekki komist ef breyta skal aðferðum við val leiðtoganna í Bruss- el og starfsháttum sambandsins. Franski stjórnmálamaðurinn Jean Monnet (1888­1979) kynntist hörmungum bæði fyrri og síðari heimsstyrjald­ arinnar og var mjög í muna að sagan endurtæki sig ekki. Hann trúði því að samvinna og samruni Evrópuþjóða gæti tryggt friðinn. lokaorð Lánamarkaðir víða um heim eru veik­ burða. Fjármálamenn eru teknir að efast um getu jaðarþjóða evru svæðisins til að endurgreiða opinber lán sín og smávægilegir atburðir geta hleypt af stokkunum bankakreppu á heimsvísu. Auðveldasta, fljótlegasta og líklegasta lausnin, ef hrun blasir við, er að Seðla­ banki Evrópu, með tilvísun til getu sinnar til pen inga prentunar, tryggi að fullu endur greiðslur á opinberum lánum jaðarríkjanna. Evrópusambandið er á tímamótum. Til að bjarga evrunni þarf að koma upp yfirstjórn yfir ríkisfjármál þjóð anna á evrusvæðinu og auka valdsvið og verk efni Seðlabanka Evrópu. Méthode Monnet – að teyma sambandsþjóðirnar á asnaeyrunum, eitt skref í senn, uns ekki verður aftur snúið – dugar ekki lengur, þótt aðferðin hafi gagnast vel um hríð. Ef ES­forustan á að taka að sér yfirstjórn ríkisfjármála og auka afskipti sín af peningamálum verður ekki komist hjá því að velja leiðtoga sambandsins í lýðræðislegri kosningu og taka upp lýðræðislegt ákvarðana­ ferli í stórmálum – í stað lokaðra funda kanslara Þýskalands og forseta Frakk­ lands. Ég tel samt nær óhugsandi að aðildarþjóðirnar komi sér saman um lýðræðislegar endurbætur á ES-kerfinu á næstu árum – nema í hræðslukasti í kjölfar hruns á lánamörkuðum. Hagkerfi heimsins spóla og kreppa virðist blasa við. Vandinn er tvenns konar: Of lítil heildareftir- spurn og of mikil skuldsetning ríkis og einkaaðila bæði austan hafs og vestan. Þeir sem skulda mikið hafa ekki burði til að auka útgjöld sín til neyslu eða ráðast í nýjar framkvæmdir. Til að létta skuldabyrðina í löndum þar sem hún er orðin óviðráðanleg verða lánardrottnar að gefa eftir af kröf um sínum. Önnur leið, sem er óæskileg, er að skuldirnar brenni upp á verð­ bólgubáli. Jafnvægi í ríkisútgjöld um er óhjákvæmileg stefna til langs tíma en hentar ekki við núverandi aðstæður, en strax má hefjast handa við marg víslegar endurbætur, svo sem að vinna gegn spillingu, bæta skattkerfi og endurskoða samskipti ríkis og atvinnugreina. Auðveldasta, fljótlegasta og líklegasta lausnin, ef hrun blasir við, er að Seðlabanki Evrópu, með tilvísun til getu sinnar til peningaprentunar, tryggi að fullu endurgreiðslur á opinberum lánum jaðar­ ríkjanna.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84

x

Frjáls verslun

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Frjáls verslun
https://timarit.is/publication/282

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.