Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.07.1976, Side 103

Tímarit Máls og menningar - 01.07.1976, Side 103
hliðstæð, þótt talsverð tilbreyting sé í sögum þeirra, og svo eru dómendur jafnan þeir sömu, og viðtakendur í kóngsins Kaupmannahöfn. Texta þessarar bókar og margra skyldra má til hægðarauka skipta í fimm flokka eftir afstöðunni til heimildanna og meðferð þeirra: 1) Það sem var. Hér er annars vegar um að ræða beinar tilvitnanir til heim- ilda, hins vegar endursögn staðreynda sem þar er greint frá. Þessi þáttur er að sjálfsögðu hrygglengjan í bókinni. Fljótt á litið mætti virðast sem þetta sé sá þáttur bókar sem höfundur leggur minnst til frá sjálfum sér, og á vissan hátt er það svo, en þó ber hins að gæta að einmitt í vali og úrvinnslu heimild- anna ráðast örlög slíkrar bókar. Það má kalla sagnfræðilegt viðfangsefni að kanna hversu rétt frásögn höf. sé, hversu trúr hann sé heimildunum, hvort hann skjóti einhverju mikilvægu undan eða láti sér sjást yfir það. Til þess að gagn- rýna þá hluti af fullu viti og sanngirni þyrfti að fara í fótspor höfundar og leita til heimilda hans. Það leiði ég hjá mér og vísa til sagnfræðinga. Þeim verður það því auðveldara sem höfundur hefur tekið þann ágæta kost að láta prenta tilvísanir til heimilda á spássíum. Þetta er þó ekki aðeins kostur fyrir sagnfræð- ingana. Fyrir venjulegan lesanda hefur það ómetanlegt gildi, einmitt við lestur heimildasögu, að vita hvenær höfundur sækir ákveðna staðreynd til heimilda og hvenær hún er ágiskun hans eða diktur. Hver sem kann að verða sérfræðilegur dómur sagnfræðinga get ég ekki annað sagt en að þessi þáttur í verki Björns verkar allur hinn trúverðugasti, og það mundi koma mér mjög á óvart ef ræki- legri könnun heimilda breytti nokkru sem máli skiptir í mynd hans af réttar- fari í landinu og örlögum þeirra ein- Umsagnir um beekur staklinga sem urðu fyrir barðinu á þvi. 2) Það sem hlýtur að hafa verið. Með því að tengja saman staðreyndir sem skjalfestar eru i frumheimildum og það sem vitað er um mannlegt eðli, aðstæð- ur, siði og hætti samtímans getur höf- undur heimildasögu samið frásögn sem í sjálfu sér er engin heimild fyrir en hlýtur þó að vera nokkurn veginn rétt. Hér koma t d til álita svo hversdagsleg- ar staðreyndir sem þær að menn þurfa að éta, sofa og skýla sér fyrir veðri og vindum. Þótt við höfum t d enga beina heimild um það hvernig Magnús Gísla- son amtmaður ferðaðist til dómþings á Þingvöllum á ákveðnu sumri, hvað hann át, né hvernig hann var klæddur, þá vitum við með vissu að menn ferð- uðust ríðandi um Island á þessu tíma- bili og talsvert er vitað bæði um klæða- burð, mataræði og viðlegubúnað höfð- ingja á þessum tíma. Það er einn af kostum Haustskipa hve vel er á slíku efni haldið, eins og höfundar var reynd- ar von og vísa. Heimildanotkun af þessu tagi gefur höfundi kost á að gera sögu sína skynrænni og um leið Iæsi- legri en sagnarit eru að jafnaði, þ e a s þau sem gerð eru samkvæmt nútíma- kröfum. Vinnuaðferð Snorra og margra sagnfræðinga fyrri alda var meira í ætt við þá sem heimildasöguhöfundar nota nú á tímum en sagnfræðingar. (Kannski væri margt vitlausara en kalla Heims- kringlu heimildasögu, a m k ef við telj- um að Snorri hafi trúað vísunum.) 3) Það sem líklegt er að verið hafi. Engin glögg skil eru milli þessa flokks og hins síðasta þótt eðlismunur sé nokk- ur. Hér finnst mér eðlilegt að telja frá- sögn sem reist er á getgátum og líkind- um um hvatir manna og viðbrögð, ýms- ar athafnir og jafnvel inntak samræðna. Slíkar getgátur verða aldrei sannaðar en þær eru þó þess eðlis að rökum verður 197
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116

x

Tímarit Máls og menningar

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.