Morgunblaðið - 12.05.2022, Blaðsíða 18

VIÐTAL
Ásgeir Ingvarsson
ai@mbl.is
Það kann að koma sumum les-
endum á óvart að þau forrit og
snjalltæki sem við notum dags-
daglega safna miklu magni per-
sónuupplýsinga. Vafrar og leiðsögu-
forrit, tölvupóstforrit og samfélags-
miðlar, farsímar og sakleysislegir
tölvuleikir raka oft til sín gögnum
sem flestir
myndu ekki vilja
deila með óvið-
komandi. Þessi
gögn eru orðin
að söluvöru og
geta t.d. nýst
sem markaðs-
tæki en líka sem
verkfæri til að
hafa t.d. áhrif á
pólitískar skoð-
anir fólks og hef-
ur þetta fyrirbæri stundum verið
kallað „njósnahagkerfið“.
Neytendasamtökin hleyptu ný-
lega af stokkunum átaki til að vekja
fólk til vitundar um þessa gagna-
söfnun og fræða almenning um
hvernig við getum öll reynt að verja
persónuupplýsingar okkar betur.
Breki Karlsson, formaður Neyt-
endasamtakanna, tók í gær þátt í
hádegisfundi Ský og lýsti þar
hvernig njósnahagkerfið virðist
vaxa ár frá ári svo að jafnvel venju-
leg heimilistæki eru farin að stunda
gagnasöfnun: „Þegar meira að
segja nýjum þvottavélum fylgja
upplýsingar um persónuverndar-
stefnu vegna gagnasöfnunar þá er
fokið í flest skjól. En þetta er samt
raunin að margar þvottavélar safna
upplýsingum um notandann, og hin
ýmsu snjalltæki á heimilinu gera
slíkt hið sama.“
Gögnin notuð til að
hafa áhrif á okkur
Á slóðinni www.ns.is/kettir hafa
Neytendasamtökin komið upp vef-
síðu þar sem finna má fróðleik um
njósnahagkerfið. Er þar m.a. bent á
að sum þau forrit sem fólk hefur í
símanum sínum biðja t.d. um að-
gang að hljóðnema, myndavél og
tengiliðalista og nota til að safna
upplýsingum. „Má finna stór gagna-
söfn þar sem áætlað er að séu
geymdir á bilinu 10.000 til 20.000
gagnapunktar um hvern einasta
einstakling, s.s. um hvar fólk hefur
verið á ferðinni, hvaða vefsíður það
hefur heimsótt og hverju það leitar
að á vefnum,“ segir Breki. „Sem
dæmi um hvernig fylgst er með
fólki þá þekkist það í verslunum er-
lendis að dreifa blátannarsendum
um verslunarrýmið og nota blá-
tannartengingu snjallsímans til að
greina fyrir framan hvaða hillur
fólk staðnæmist.“
Eftir því sem gagnasöfnin
stækka fer að verða hægt að greina
betur ýmsa þætti í fari ein-
staklingsins. „Þannig gæti auglýs-
andi t.d. notað gögnin til að beina
auglýsingum um óhollan mat sér-
staklega til þeirra sem eru veikir
fyrir. Þá má nota gögnin til að gera
upp á milli fólks, s.s. út frá kyni,
kynþætti, kynhneigð eða fjárhag og
sýna t.d. ólíkum hópum fólks ólíkt
verð fyrir sömu vöruna. Er kannski
enn verra þegar persónuupplýs-
ingar eru notaðar til að stjórna
upplýsingagjöf og móta skoðanir
fólks með því að stýra því t.d. hvaða
fréttir og færslur fólk sér á sam-
félagsmiðlum eða í niðurstöðum
leitarvéla.“
Mannréttinda- og neytenda-
samtök í Evrópu hafa miklar
áhyggjur af þróuninni og á dög-
unum sendu þau stjórnvöldum í álf-
unni ákall um að banna seljendum
að nota persónuupplýsingar fólks í
auglýsingaherferðum sínum. „Fyrir
skemmstu gengu austurrísk stjórn-
völd svo langt að hreinlega banna
verfsíðum þar í landi að nota
gagnagreiningar- og söfnunar-
forritið Google Analytics og nýverið
féll úrskurður í Frakklandi um það
sama, og byggist á því að þau gögn
sem Google Analytics safnar og
nýtir eru geymd utan Evrópu og
því ekki hægt að tryggja að notkun
þeirra samrýmist þeim reglum um
persónuvernd sem vernda hags-
muni Evrópubúa,“ segir Breki. „Á
sama tíma hefur það komið í ljós að
bæði Alþingi og stjórnarráðið nota
Google Analytics á sínum vefsíð-
um.“
Getum reynt að verja okkur
Breki segir að það væri óskandi
að stjórnvöld settu strangari reglur
til að reyna að vernda hagsmuni al-
mennings. Bætir hann við að ekki
sé hægt að halda því fram að þessi
mikla gagnasöfnun hjálpi bæði
neytendum og seljendum með því
að auka skilvirkni markaðsherferða
enda hafi rannsóknir leitt í ljós að
vefauglýsingar virka alveg jafn vel
þó þær séu ekki klæðskerasniðnar
að þröngt afmörkuðum hópum.
En fólk getur líka tekið til sinna
ráða og reynt að loka fyrir þau
mörgu göt sem leka upplýsingum til
óviðkomandi. Segir Breki að miklu
máli skipti að nota vefinn skyn-
samlega. „Fólk ætti að muna að ef
það fær eitthvað ókeypis þá þýðir
það að þau sjálf eru varan. Hvað
hefur t.d. fyrirtæki að græða á því
að dreifa ókeypis leik á samfélags-
miðlum þar sem hægt er að hlaða
inn mynd og sjá hvernig maður
mun líta út gráhærður og gamall?
Nema hvað; að með því að spila
leikinn er fólk kannski að veita
óviðkomandi aðgang að öllu sínu
myndasafni, skilaboðasögu og lista
yfir tengiliði, ásamt upplýsingum
um aldur, kyn og tölvupóstfang.“
Segir Breki að það sé líka mikil-
vægt að kíkja á persónuverndar-
stillingar í símum, tölvum og hinum
ýmsu forritum sem fólk notar. Seg-
ir Breki að eigi að nota þessar still-
ingar til að takmaka eins og kostur
er þær upplýsingar sem fólk lætur
frá sér. „Svo verður fólk að vanda
valið á vöfrum og nota leitarvélar
sem eru ekki að safna upplýsingum
um hvað það er sem við erum for-
vitin um að skoða.“
Nefnir Breki í því sambandi leit-
arvélar eins og DuckDuckGo og
Startpage sem gæta hófs í gagna-
söfnun ólíkt t.d. leitarvél Google. Þá
nefnir hann íslensk-norska vafrann
Vivaldi en fyrirtækið sem þróaði
vafrann er samstarfsaðili Neyt-
endasamtakanna í njósnahagkerfis-
átakinu. „Vivaldi er einn af fáum
vöfrum sem leggja ríka áherslu á
verndun persónuupplýsinga og er
með innbyggðum hugbúnaði til að
torvelda vefsíðum að nota vafrakök-
ur til að njósna um ferðir fólks á
netinu.“
Þessu tengt segir Breki að fólk
ætti líka að temja sér ákveðnar ör-
yggisreglur og sýna hæfilega var-
kárni á vefnum til að falla ekki fyrir
gildrum tölvuþrjóta sem vilja stela
lykilorðum fólks eða svíkja af því
peninga. „Það er t.d. ekki óalgengt
að fólk falli fyrir svokölluðum vef-
veiðum (e. phishing) og láti lykilorð
sín þannig af hendi, og eins er mik-
ið um svikapósta þar sem fólk gætir
ekki að sér og tapar háum fjár-
hæðum. Fáum við hjá Neytenda-
samtökunum t.d. reglulega inn á
okkar borð mál þar sem fólk hefur
fengið skeyti sem leit út fyrir að
vera frá Póstinum, með beiðni um
að greiða 1.900 kr. gjald, en er svo
rukkað um 1.900 evrur sem fara til
erlends viðtakanda sem er horfinn
með peningana.“
Er þvottavélin að fylgjast með þér?
- Hið svokallaða njósnahagkerfi vex hratt - Hægt að lágmarka það magn gagna sem er safnað
AFP/Ishara S. Kodikara
Vöktun Srí Lanka-búi fylgist með útsendingu. Allan daginn notum við tæki og forrit sem safna upplýsingum.
Breki
Karlsson
18 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 12. MAÍ 2022
Hyundai Kona Comfort ‘20, sjálfskiptur,
ekinn 15 þús.km. Verð: 4.390.000 kr.
592173
SsangYong Tivoli DLX ‘18, sjálfskiptur,
ekinn 72 þús.km. Verð: 2.690.000 kr.
800527
Opel Corsa Enjoy ‘18, sjálfskiptur,
ekinn 77 þús.km. Verð: 1.890.000 kr.
446547
Land Rover Range Rover Sport HSE ‘19, sjálfskiptur,
ekinn 39 þús.km. Verð: 14.990.000 kr.
113033
B
irt
m
e
ð
fy
rirv
a
ra
u
m
m
y
n
d
a
-
o
g
te
x
ta
b
re
n
g
l.
50
%AFSLÁTTUR AFSÖLULAUNUMÍ MAÍ
Komdu og skoðaðu gott úrval bíla á Krókhálsi 9
Okkur vantar þinn bíl á skrá!
Vegna góðrar sölu vantar okkur allar tegundir bíla á skrá!
Notaðir bílar
Sjáðu bílanna á
notadir.benni.is
Bílabúð Benna | Krókhálsi 9 | Reykjavík | 590 2035
4x4
4x4