Morgunblaðið - 12.05.2022, Blaðsíða 64

64 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 12. MAÍ 2022
Löggiltur heyrnarfræðingur
Hlíðasmára 19 • 201 Kópavogur • Sími 534 9600 • heyrn.is
Gríptu til þinna ráða
Pantaðu tíma í
HEYRNAR
GREININGU
Nánari upplýsingar í síma 534 9600 eða á heyrn.is
Allar helstu rekstrarvörur og
aukahlutir fyrir heyrnartæki
fást í vefverslun heyrn.is
Þ
etta litla meistaraverk er
enn ein staðfestingin á því
að umfang listaverks, og í
þessu tilfelli lengd bókar,
segir ekkert um gæðin sem í því
kunna að felast. Staðurinn eftir
franska höfundinn Annie Ernaux er
ekki nema 107
síður og það í litlu
broti, en sagan er
einstaklega vel
sögð og áhrifa-
mikil. Og form-
gerðin og frá-
sagnarhátturinn
sem höfundurinn
hefur valið verk-
inu hæfir full-
komlega og er lykill að áhrifamætt-
inum.
Hinn virti bandaríski ljósmyndari
Robert Adams hefur sent frá sér
framúrskarandi greinasöfn um listir
og meðal annars skýrt þar vel þá
skoðun sína að fegurð listaverka fel-
ist í formi þeirra; það skipti litlu máli
hversu aðkallandi eða áhugavert
innihaldið er ef formið er ekki gott,
áhugavert og heilsteypt. Staðurinn
eftir Ernaux er enn eitt listaverkið
sem staðfestir þessa skoðun Adams.
Og höfundurinn greinir frá því í frá-
sögninni hvernig hún byrjar að
segja söguna með vitlausri aðferð,
sem skáldsögu, áður en hún finnur
réttu leiðina sem hentar miklu bet-
ur, en í bókinni segir Ernaux frá föð-
ur sínum, lífi hans og dauða.
Annie Ernaux (f. 1940) hefur
undanfarna áratugi verið í hópi dáð-
ustu listamanna Frakka. Hún var
einkabarn foreldra í stétt alþýðu-
fólks en gekk menntaveginn, nam
bókmenntir og heimspeki, og kenndi
við nokkra háskóla. Fyrsta bók
hennar kom út árið 1974 og hefur
hún nú sent frá sér á þriðja tug
verka. Ernaux hefur hlotið fjölda
verðlauna á ferlinum og lengi verið
meðal þeirra höfunda sem orðaðir
eru við Nóbelsverðlaunin. Og það
fyrir bækur sem byggjast fyrst og
fremst á minningum hennar og upp-
lifunum í lífinu, rétt eins og Stað-
urinn sem kom út á frönsku árið
1983. Fyrir þessa frásögn hlaut hún
Renaudot-verðlaunin og má segja að
með bókinni hafi hún slegið í gegn.
Knöpp frásögnin er í fyrstu per-
sónu og hefst á því þegar konan
unga sem segir frá nær kennara-
prófi; í lýsingu á prófinu og tilfinn-
ingum sem upplifunin vekur með
sögukonunni er grunnur frásagnar-
aðferðarinnar lagður, snaggaraleg
og allt að því formleg frásögn, án
málalenginga, undirbyggð með ríku-
legum tilfinningum og skarpri sýn á
smáatriði sem hafa mikið gildi fyrir
heildarmyndina. Eftir að hafa greint
frá því að hún hafi sent foreldrum
sínum bréf og tilkynnt að hún væri
komin með réttindi, sem móðirin
svaraði með þeim orðum að þau, for-
eldrarnir, væru ánægð fyrir hennar
hönd, beinast sjónir að föðurnum
þegar segir: „Faðir minn lést tveim-
ur mánuðum síðar, upp á dag.“ (10)
Og við tekur lýsing á banalegunni,
andlátinu, undirbúningi útfarar,
erfidrykkju og síðan hvernig líf móð-
urinnar heldur áfram. Sögukonan
hugsar um þetta og lýsir í endurliti,
þar sem hún hefur komið sér fyrir á
öðrum sessi í samfélaginu, sem
eiginkona, móðir og menntakona í
millistétt. Það er síðan á þessum
stað í frásögninni sem sögukonan
greinir frá því að hún hafi farið að
skrifa um föður sinn með öðrum
hætti, áður en hún fann rétta formið
að vinna með. Líta má á þessar setn-
ingar sem eins konar stefnuyfirlýs-
ingu höfundarins, um það hvernig
hún kjósi að skrifa og um hvað: „Eft-
ir það byrjaði ég að skrifa skáldsögu
þar sem hann var aðalpersónan. Í
miðri frásögninni bauð mér við
þessu.
Fyrir stuttu áttaði ég mig á því að
skáldsaga er óhugsandi. Til þess að
gera skil lífi sem lýtur hinu nauðsyn-
lega, hef ég í fyrsta lagi engan rétt
til að fara inn á svið listarinnar, og
ekki heldur að leitast við að gera
eitthvað „spennandi“ eða „hjart-
næmt“. Ég mun safna saman orðum,
hreyfingum, smekk föður míns, því
helsta sem skildi eftir spor í lífi hans,
öllu því sem gefur raunsanna mynd
af lífi sem ég var líka hluti af.
Engar skáldlegar minningar, eng-
in aðhlátursefni færð í stílinn. Ein-
faldur ritháttur hentar mér vel, sá
sami og ég notaði áður fyrr til að
segja foreldrum mínum nauðsynleg-
ustu fréttir af mér.“ (22)
Aðferð Ernaux við að segja sög-
una af föðurnum er heillandi. Hún er
í senn hlutlæg eins og skýrsla og ein-
staklega tilfinningarík; knöpp en
samt djúp; hlý og köld. Höfundinum
auðnast að draga persónurnar upp
með einföldum en samt einstaklega
upplýsandi dráttum, eins og í eftir-
farandi setningu sem sýnir listavel
dýpkandi gjána milli föðurins af al-
þýðustétt og dótturinnar sem heldur
áfram að mennta sig: „Einn daginn:
„Bækur, tónlist, það er fínt fyrir þig.
Ég get lifað án þess.““ (77)
Forlagið Ugla hefur nú á skömm-
um tíma gefið út tvær umtalaðar og
klassískar bækur með minningum
margverðlaunaðra höfunda um líf og
örlög foreldra sína, Óskabarn ógæf-
unnar eftir Peter Handke frá 1972
kom á íslensku fyrir tveimur árum
og nú þessi hjartnæma frásögn Ern-
aux. Þetta eru afar ólíkar frásagnir
en báðar einstaklega góðar.
Rut Ingólfsdóttir þýðir bók Ern-
aux listavel en það hefur ekki verið
auðvelt að fanga andann og tilfinn-
ingar sem búa í knöppum og öguðum
stílnum. Þessi lesandi hefur lengi
ætlað að kynna sér verk höfundarins
án þess að af því hafi orðið. En nú
heldur lesturinn áfram og vonandi
færir Rut okkur fleiri verk Ernaux
sem fyrst á íslensku. Þessi franski
höfundur er ein af þeim stóru.
Skáldsaga er óhugsandi
Áhrifamikil „Staðurinn eftir […] Annie Ernaux er ekki nema 107 síður og
það í litlu broti, en sagan er einstaklega vel sögð og áhrifamikil.“
Minningar
Staðurinn bbbbb
Eftir Annie Ernaux.
Rut Ingólfsdóttir íslenskaði.
Ugla, 2022. Kilja, 107 bls.
EINAR FALUR
INGÓLFSSON
BÆKUR