Morgunblaðið - 12.05.2022, Qupperneq 44

44
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 12. MAÍ 2022
Stærðir: 22-36
Verð: 6.995.-
Vnr. BIS-92007
Stærðir: 24-36
Verð: 6.995.-
Vnr. BIS-92007
Stærðir: 21-37
Verð: 6.995.-
Vnr. BIS-92001
Stærðir: 21-35
Verð: 6.995.-
Vnr. BIS-92001
Stærðir: 20-30
Verð: 6.995.- / 4 litir
Vnr. BIS-92010
- vönduð og falleg stígvél
STEINAR WAAGE
KRINGLAN - SMÁRALIND - SKÓR.IS
Um daginn sat ég
fund þar sem einn fund-
armannanna tók dæmi
um hvernig viðhorfið
væri á stundum gagn-
vart bændum. Líkti
hún tilveru bænda við
líf Línu, vinnukonunnar
í Kattholti sem oft og
iðulega var send út í
fjós að mjólka kýrnar ef
heimilisfólkinu þótti
nóg um hennar skoð-
anir og athugasemdir. Þegar Lína
sneri síðan úr fjósinu hváði heim-
ilisfólkið gjarnan yfir óþefnum af
henni og skipaði henni að fara í bað.
Ágæt samlíking að því leytinu til að í
raunveruleikanum er það ekki ein-
göngu heimilisfólkið í Kattholti sem
kvartar yfir óþef bústarfanna, því nú
eru það heilu og hálfu íbúðarbyggð-
irnar í þéttbýlinu sem kvarta sáran
undan því sem nefnt er „óþefur frá
landbúnaðarstarfsemi“, og því er
jafnvel haldið fram að slíkur óþefur
samræmist ekki hugmyndum um
„vistvæna byggð“. En hvað er vist-
væn byggð?
Tökum sem dæmi, í aðal- og deili-
skipulagi Reykjavíkurborgar er hún
skilgreind sem svo að um sé að ræða
hverfi sem bjóða upp á kjöraðstæður
til að iðka bíllausan lífs-
stíl, hvar græn þök á
byggingum leiða regn-
vatn í ræsi gegnum
náttúrulega ferla, notk-
un vistvænna orkugjafa
og svo framvegis. Í
sannleika sagt er hug-
takið ekki nægjanlega
skilgreint en eitt er víst,
að angan af landbún-
aðarstarfsemi sem þó
taldist hluti dreifbýlis
aðeins tveimur áratug-
um fyrr, telst nú ekki
hluti af vistvænni byggð.
Skipulagsskylda sveitarfélaga
Gengið verður til kosninga þann
14. maí næstkomandi. Því miður er
það svo að fæst framboð á suðvest-
urhorni landsins fjalla um landbún-
aðarmál í sínum stefnum. Aftur á
móti eru það skólamálin og skipu-
lagsmálin sem verða á oddinum í að-
draganda sveitarstjórnarkosninga.
Það er sveitarstjórn sem tekur al-
mennt ákvörðun um hvort fram-
kvæmd, sem háð er framkvæmda-
leyfi eða byggingarleyfi samkvæmt
skipulagslögum eða lögum um mann-
virki, skuli háð mati á umhverfis-
áhrifum. Þá annast sveitarstjórnir
gerð svæðis-, aðal- og deiliskipulags-
áætlana, veita framkvæmdaleyfi og
hafa eftirlit með framkvæmd skipu-
lagsáætlana og framkvæmdaleyf-
isskyldum framkvæmdum. Í hverju
sveitarfélagi skal því starfa skipu-
lagsnefnd sem sinnir þessum skyld-
um.
Hvar á að framleiða matinn?
Á meðan stjórnvöld hafa í stjórn-
arsáttmála ákveðið að efla innlenda
matvælaframleiðslu, sætir það furðu
andvaraleysi nokkurra sveitarstjórna
í málefnum landbúnaðarins. Fjar-
lægðarmörk á milli íbúðarbyggða og
landbúnaðarstarfsemi er á sumum
stöðum í uppnámi og það er líkt og að
enginn vilji eða viti a.m.k. ekki hvar
eigi að framleiða matinn.
Á meðfylgjandi mynd, sem er
byggð á upplýsingum frá Hag-
fræðistofnun, má sjá að störf í land-
búnaði dreifast á alla landshluta en
ætla má að um 9.000 störf á Íslandi
tengist landbúnaði með einum eða
öðrum hætti. Þetta er milli 4 og 5% af
heildarvinnuafli landsins.
Flokkun landbúnaðarlands er hluti
af skipulagsgerð sveitarfélaga þó hún
sé háð stefnu stjórnvalda. Skylda
sveitarfélaga til þess að skipuleggja
landbúnaðarland til matvælafram-
leiðslu og annarrar landbún-
aðartengdrar starfsemi er augljós.
En þrátt fyrir það er hún ekki svo
augljós í hugum margra sveitar-
stjórna þar sem sveitarstjórnir hafa
jafnvel ekki markað stefnu um land-
notkun og það dugar ekki til fyrir
sveitarfélögin að skilgreina eingöngu
landbúnaðarsvæði heldur á sérhvert
sveitarfélag að flokka allt ræktanlegt
land innan síns lögsagnarumdæmis –
land sem nýtist til ræktunar á mat-
vælum og fóðri í ljósi markmiða
jarðalaga og sjónarmiða um fæðu-
öryggi.
Eflaust eru fæstir kjósendur, nú
eða jafnvel frambjóðendur til sveit-
arstjórna sem átta sig á því að það er
ekki einvörðungu verið að kjósa um
vistvænar íbúðarbyggðir, græn
svæði, frístundabyggðir og iðnaðar-
svæði í skipulagsmálum. Það er líka
verið að kjósa um innlenda matvæla-
framleiðslu, hvar eigi að framleiða
matinn. En á meðan aumingja Lína
skrúbbar af sér fjósaþefinn kann það
að vera álitamál, á meðan sveitar-
félögin eru ekki að sinna skipulags-
skyldum sínum í samræmi við stefnu
stjórnvalda, hvort flokkun landbún-
aðarlands til framtíðar litið m.t.t.
ræktunarmöguleika sé best fyrir
komið hjá sveitarfélögunum sé það
markmið stjórnvalda að tryggja
fæðuöryggi þjóðar til framtíðar. En
Lína er auðvitað ekki í framboði.
Eftir Vigdísi Häsler
» Sérhvert sveitar-
félag á að flokka allt
ræktanlegt land sem
nýtist til ræktunar á
matvælum og fóðri á
grundvelli sjónarmiða
um fæðuöryggi.
Vigdís Häsler
Höfundur er framkvæmdastjóri
Bændasamtaka Íslands.
Skipting starfa í landbúnaði/Hagfræðistofnun
Ekki í framboði
Í ár eru 30 ár síðan
vefjagigt var formlega
skilgreind sem sjálf-
stæður sjúkdómur af
Alþjóðaheilbrigðis-
málastofnununni (The
World Health Org-
anization, WHO) og
fékk alþjóðlegan sjúk-
dómskóða (ICD code),
M79.7. Það var félag
bandarískra gigtlækna
sem barðist ötullega fyrir að setja
upp greiningarskilmerki (ACR 1990
) fyrir vefjagigt sem vó þungt í að fá
vefjagigt viðurkennda á alþjóða vísu.
Síðan hafa greiningarskilmerki fyrir
vefjagigt verið uppfærð reglulega.
Það tók þó töluverðan tíma eftir
það fyrir sjúkdóminn að öðlast við-
urkenningu innan læknasamfélags-
ins. Deilur um orsök og eðli vefja-
gigtar byggðust að hluta til að þeirri
staðreynd að vefjagigt sést ekki í
blóðprufum eða myndgreiningu.
Á þessum 30 árum hefur mikið
vatn runnið til sjávar og þekkingu á
vefjagigt fleytt fram og meðvitund
heilbrigðiskerfisins sem og sam-
félagsins aukist á tilurð
og alvarleika vefjagigt-
ar.
Það hefur verið afar
þýðingarmikið fyrir
einstaklinga með vefja-
gigt að fá viðurkenn-
ingu á sjúkdómi sínum
og viðhlítandi meðferð.
Einkennin eru nógu
íþyngjandi með skerð-
ingu á virkni og lífs-
gæðum svo ekki þurfi í
ofanálag að burðast
með skömm yfir að
vera með sjúkdóm sem er ekki al-
mennt viðurkenndur.
Hvers konar sjúkdómur
er vefjagigt?
Vefjagigt er krónískur fjölkerfa
sjúkdómur. Birtingarmynd einkenna
stafar af truflunum í stjórn og starf-
semi heila og miðtaugakerfisins
þ.m.t. ósjálfráða taugakerfisins,
stjórnun á hormónabúskap og fram-
leiðslu taugaboðefna sem veldur
auknu næmi fyrir hvers kyns boðum
og áreiti á taugakerfið. Þessi sjúk-
leiki getur svo valdið truflun í nær
hvaða líffærakerfi sem er og því geta
einkenni verið mismunandi milli ein-
staklinga. Sjúkdómurinn á sér því
margvíslegar birtingarmyndir og til-
brigði sem hefur líklega haft áhrif á
að tefja viðurkenningu hans.
Helstu einkenni eru langvinnir og
útbreiddir verkir frá stoðkerfi, óeðli-
leg þreyta, svefntruflanir með mjög
slakri svefnhvíld, stirðleiki, kraft-
minnkun, úthaldsleysi, jafnvægis-
leysi, heilaþoka/minnisleysi/
einbeitingarskortur, kvíði/depurð,
kuldanæmi svo mætti lengi telja. Í
vefjagigt eru sjúkdómar eins og iðra-
ólga (IBS), ofurnæmi í þvagblöðru
(IC), síþreyta/ME/CFS, mígreni,
legslímuflakk og fótaóeirð (RLS)
einnig mjög algengir.
Vefjagigt þróast oft á löngum tíma
en hún getur komið fram strax í
barnæsku eða á unglingsárum, en al-
gengara er að fólk veikist á ungfull-
orðinsárum eða síðar á ævinni.
Vísindarannsóknir hafa endur-
tekið sýnt að lífsgæði einstaklinga
með vefjagigt eru oft mjög slök, eða
talsvert fyrir neðan það sem almennt
gerist í samfélaginu. Viðvarandi dag-
legir stoðkerfisverkir, stirðleiki,
hamlandi orkuleysi og slakur svefn
leiða oft til skertrar færni til dag-
legra athafna og vinnu, andlegrar
vanlíðanar og slakra lífsgæða.
Rétt úrræði á réttum tíma
Talið er að vefjagigt hrjái 2-5%
fólks á hverjum tíma. Áætla má að
allt að 18 þúsund manns á Íslandi séu
með vefjagigt og samkvæmt bók-
haldi lífeyrissjóða er vefjagigt ein af
þremur algengustu ástæðum örorku
hér á landi.
Verið er að veita fólki með vefja-
gigt þjónustu á ýmsum stöðum í heil-
brigðiskerfinu en Þraut ehf. – mið-
stöð vefjagigtar og tengdra
sjúkdóma er eina heilbrigðisstofn-
unin sem hefur eingöngu sérhæft sig
í greiningu og meðferð á vefjagigt.
Þraut hefur starfað á samningi við SÍ
frá 2011. Starfsemi Þrautar var þró-
uð á nokkrum árum áður en formleg
starfsemi hófst og var hún grundvöll-
uð á bestu vísindalegu þekkingu í
meðferð við vefjagigt. EULAR – evr-
ópsku gigtlæknasamtökin hafa gefið
út reglulega leiðbeiningar varðandi
meðferð við vefjagigt (Evidence ba-
sed recommendation) og voru þau
síðast uppfærð 2017. Þau tilmæli
voru byggð á 143 vísindagreinum
sem uppfylltu skilmerki um að vera
vísindalega gagnreyndar rannsóknir.
Þraut metur árangur af endurhæf-
ingu með fjölmörgum mælitækjum
og eitt af þeim alþjóðlegu mælitækj-
um er FIQ-spurningalisti. Sam-
kvæmt því mælitæki og fleirum telst
árangur af endurhæfingu hjá Þraut
allgóður og talsvert umfram það sem
vænta má miðað við erlendar rann-
sóknir.
Árlega berast yfir 300 beiðnir til
Þrautar, sem eru mun fleiri en Þraut
hefur samning um að framkvæma og
því er biðlistinn hjá Þraut með þeim
allra lengsta sem þekkist í heilbrigð-
isþjónustu hér á landi, rúmlega þrjú
ár, og verður sú staða að teljast með
öllu óviðunandi.
Í nýlegri skýrslu stjórnvalda
„Heilbrigðisstefna til ársins 2030“ er
stefnt að „réttu úrræði á réttum
stað“ og að „biðtími eftir heilbrigð-
isþjónustu skuli byggjast á faglegu
mati og vera innan þeirra marka sem
kveðið er á um í samningum við þjón-
ustuveitendur“. Því er það von
Þrautar að skurkur verði gerður í að
vinna niður biðlista og bæta þjónustu
við þennan sjúklingahóp því snemm-
tæk greining og íhlutun skiptir höf-
uðmáli til að ná árangri í að ná tökum
á vefjagigtarferlinu. Ef gripið er of
seint inn í þá er er voðinn vís eins og
örorkutölur vegna vefjagigtar end-
urspegla.
30 ár síðan vefjagigt var
samþykkt sem sjúkdómur
Eftir Sigrúnu
Baldursdóttur » Áætla má að allt að
18 þúsund manns á
Íslandi séu með vefja-
gigt og samkvæmt bók-
haldi lífeyrissjóða er
vefjagigt ein af þremur
algengustu ástæðum
örorku hér á landi.
Sigrún Baldursdóttir
Höfundur er sjúkraþjálfari og
sérfræðingur í vefjagigt hjá Þraut
ehf., Miðstöð um vefjagigt og
tengda sjúkdóma.