Fróðskaparrit - 01.01.1996, Side 55

GRINDAPRÍSUR OG SKINNATAL 1584-1638
59
mongdir av eini vøru við peningavirðinum.
Tá eg var smádrongur keyptu tey fyri 1 kr í
te, nú á døgum keypa tey fyri 200 kr í
benzin heldur enn ávíst litratal. Tá prísirnir
hækka, lata tey sama krónutal, men fáa
minni fyri tað. 200 kr í benzin er sostatt ikki
eitt ávíst litratal av benzin, men so mangir
litrar, tey eftir galdandi dagsprísi kunnu fáa
fyri 200 kr.
Øðrvísi er, tá prísurin festir seg sum heiti.
Sum smádrongur keypti eg 10-oyra-køkur
frá kondittaranum á Tvøroyri. Tær kostaðu
tá 25 oyru. Heitið høvdu tær fingið fyri
mína tíð, tá tær veruliga kostaðu 10 oyru,
men príshækkingin hevði ført við sær, at nú
var tað navnið á hesi ávísu køku.
Fastognir vórðu - og verða - eisini
nevndar við prfsi. 1 gyllin í jørð er tann
jørð, tey einaferð í tíðini kundu keypa og
selja fyri ein gyllin í peningi. Jørð, sum
hvørki varð keypt ella seld, varð eisini virð-
ismett eftir galdandi đagsprísi. Á tann hátt
fingu vit umleið 1600 ella fyrr ta jarðar-
rokning, vit enn nýta: 1 mørk á 16 gyllin á
20 skinn, tí dagsprísurin um 1600 var 16
gyllin fyri 1 mørk í jørð. Tá prísirnir síðan
hækkaðu, varð ávísa jørðin, sum søgd varð
at vera ein gyllin, framvegis tann sama. Tey
noyddust tí at lata fleiri gyllin í peningi fyri
ein gyllin í jørð. Jarðarmetingin í gyllin
gjørdist sostatt eitt abstrakt hugtak uttan
samband við dagsprfsin, men grundað á
avoldaða príslegu.
Hesi dømi vísa, at prísir kunnu festa seg
sum heiti á ávísa mongd av vøru ella fast-
ognum. Hesi prísheiti er tað, sum nevnt
verður meting. Við óbroyttum prísum eru
prísur og meting tað sama. Men broytist
príslegan, verða prísur og meting hvørt sítt.
Metingin verður eitt abstrakt hugtak, ið vit
kenna sum markatal í jørð ella skinnatal í
grind. Vit kunnu eisini siga, at jørðin ella
grindin fær eitt fast áljóðandi virði umframt
skiftandi prísir eins og nútíðar virðisbrøv.
Her eigur at verða skoytt upp í, at vit
vanliga eisini nýta orðið meting í sambandi
við prísmeting, áseting av røttum dagsprísi,
og í sambandi við mongdarmeting, áseting
av tí mongd av vøru, ið samsvarar abstrakta
prísheitinum.
Skinnatalið í grind er eitt typiskt dømi
um eina meting, sum samsvarar einum ab-
straktum hugtaki, sum einaferð var ein prís-
ur. Onkuntíð kostaði 1 skinn í grind veru-
liga 1 skinn í peningi, men ikki longur.
Sjálv peningarokningin í gyllin og skinn er
ikki til longur. Eftir at tað ikki longur snýr
seg um eina virðismeting í dagsprísi, er
sjálvsagt neyðugt við øðrum hjálpitólum
enn dagsprísinum at finna fram til ta mongd
av grind, ið er 1 skinn. í praksis er tað hvør
einstakur hvalur, sum verður mettur til eitt
ávíst skinnatal, og hjálpitólið hevur í
minsta lagið síðan 1832 verið mátið frá
eyga til got.
Lógargrundarlagið undir
grindaskiftinum
Lógargrundarlagið undir grindaskiftinum í
hesum tíðarskeiði er Landslóg Magnus
Lagabøtara frá 1274 (MLL) og síðan
Norska Lógbók Chr. IV frá 1604 (Chr. IV
NL). Rættarbótin Seyðabrævið frá 1298
hevur eisini reglur um hval, men tær eru
ikki tiknar við í Seyðabrævinum frá 1637
og hava tí neyvan verið nýttar í hesum tíð-
arskeiði. Elsta lýsing av grindaskifti í
praksis er at finna hjá Lucas Debes 1673.