Morgunblaðið - 19.04.1988, Blaðsíða 18

Morgunblaðið - 19.04.1988, Blaðsíða 18
18 MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 19. APRÍL 1988 Byggðastofnun: Mjög alvarlega horfir um þróun byggðar í landinu Nauðsynlegt er að stokka upp og breyta um áherslur í opinberum fjár- veitingum til byggðamála. Við það gæti skapast svigrúm tii fjárveitinga til verkefna á landsbyggðinni sem eru mun meira aðkallandi og sem geta skapað grundvöll undir heil- brigðari byggðaþróun. ÞORSTEINN Pálsson, forsætis- ráðherra, hefur falið Byggða- stofnun að gera heildarúttekt á þróun byggðar f landinu. Á stofn- unin að kanna breytíngar á búsetu og hvernig stöðu höfuðatvinnu- vega er háttað á landsbyggðinni. Jafnframt hefur ráðherrannn fa- lið Byggðastofnun að semja yfirlit yfir þróun byggðar með hliðsjón af mannfjöldabreytingum, bætt- um samgöngum og þjóðfélags- breytíngum. Ákvarðanir um þetta efni tók forsætisráðherra á grundvelli greinargerðar eða minnisblaðs, sem hann fékk frá Byggðastofnun 28. mars síðastlið- inn, þar sem stofnunin lýsir því, að hún telji mjög alvarlega horfa um þróun byggðar í landinu og hafi svo verið um nokkurt skeið. Morgunblaðið birtír hér minnis- blað Byggðastofnunar til forsætis- ráðherra í heild. Byggðastofnun vill með minnis- blaði þessu koma því á framfæri að hún telur mjög alvarlega horfa um þróun byggðar í landinu og hefur svo verið um nokkurt skeið. Að ýmsu leyti voru horfur atvinnulífs á lands- byggðinni mjög góðar í upphafi árs- ins 1987 og svo var raunar fram eftir því. En þrátt fyrir gott atvinnu- ástand víðast um landið flutti margt fólk af landsbyggðinni. Röskun á byggð í landinu hélt áfram á árinu, og er sú röskun þjóðarbúinu óhag- kvæm og hættuleg að mati stofnun- arinnar. Hún leggur til að gert verði átak til að snúa henni við þar sem höfuðáherslan verði á eflingu atvinn- ulífs á landsbyggðinni. Ef ekki verð- ur breyting á byggðaþróuninni á allra næstu árum þarf að horfast í augu við það að ýmsar opinberar fram- kvæmdir sem ráðist hefur verið í og nú standa yfir eiga sér enga réttlæt- ingu. íbúaþróun innanlands íbúaþróun innanlands var ekki eins hagstæð og fyrir landið allt. íbúum landsbyggðarinnar fækkaði þó ekki á fyrra ári eins og árin þar á undan en fjölgunin er minni en áætlaður aðflutningur þangað frá útlöndum. Nettótap landsbyggðar- innar vegna búferlaflutninga innan- lands er áætlað yfir 1.300 manns. Á myndjnni sem hér fylgir er ann- ars vegar sýnd íbúaþróun lands- byggðarinnar og hins vegar búferla- flutningar innanlands og á milli landa nettó á undanförnum árum. Þessi' mynd sýnir svo ekki verður um villst að það eru búferlaflutningar sem hafa valdið meginbreytingu á fbúa- þróuninni. Fækkun fæðinga skiptir mun minna máli. Um verulegan fjölda fólks er að ræða í flutningum innanlands. Flutn- ingar eru miklir í báðar áttir og mis- munur aðfluttra og brottfluttra lítið hlutfall af heildarstraumnum fram og til baka. Er það venjulegt um búferlaflutninga að svo sé. Hins veg- ar hefur mismunur aðfluttra og brottfluttra á landsbyggðinni farið vaxandi undanfarin ár vegna þess áð brottfluttum fjölgar stöðugt en aðfluttum ekki. Flutningur fólks milli landshluta getur átt sér eðlilegar skýringar í breyttum forsendum byggðar í landinu, en samsöfnun fólks vegna framboðs á þjónustu en án tillits til grundvallarforsendna þjóðarbúsins er óæskileg og stenst ekki til lengdar. íbúaþróun einstakra svæða á landsbyggðinni er nokkuð mismun- andi. Suðurnes skera sig úr að því leyti að þróunin verður að teljast viðunandi, enda hefur íbúum fjölgað f sama hlutfalli og þjóðinni allri á undanförnum árum. Þróunin er lök- ust á Vestfjörðum, Vesturlandi, Norðurlandi vestra og Norðurlandi Bgggoastofnun Þróunarsuio Fjölgun íbúa landsbyggðarinnar og heildarflutningar nettó 2000 1500 ¦1000 1500 tea- 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 Í986 1987 E3 Fjölgun Flutningar alls Heimild: Hagstofugögn í Gagnabrunni Byggöastofnunar. Ibúatölur eru bráöabirgöatölur. Flutninga- tölur fyrir áriö 1986 eru bráöabirgöatölur. Flutningatölur fyrir áriö 1987 eru áætlaöar. eystra. í þessum landshlutum hefur fólki fækkað á undanförnum árum. Á Austurlandi og Suðurlandi hefur íbúum fjölgað örlítið. Staða sjávarútvegs °S byggðaþróunin í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar var á það bent að taka þurfi meira tillit til byggðasjónarmiða í fískveiði- stjórnuninni. Að mati Byggðastofn- unar liggur mesta hættan fyrir ein- staka útgerðarstaði ( því að veiði- heimildir fylgja skipunum algerlega. Á undanfömum árum hefur það oft verið talið vandamál að veiðar og vinnsla séu ekki á sömu hendi á hverjum stað, vegna þess að það gæti leitt til þrystings um að selja fisk óunninn til útlanda í von um hærra verð. Þetta ástand er óbreytt. Byggðastofnun verður þess nú vör í auknum mæli að lánastofnanir þrýsta á um að fiskvinnslufyrirtæki í rekstrarörðugleikum selji skip sem þau eiga, vegna þess að eigið fé fyrir- tækjanna liggur í verðmæti veiði- heimildanna. Þetta er óviðunandi, einkum á þeim stöðum sem ekki geta aflað hráefnis í vinnsluna nema með eigin skipum. Staða landbúnaðarins og byggðaþróunin Á undanförnum árum hefur dregið úr framleiðslu í hefðbundnum bú- greinum. Það hefur valdið minnkandi umsvifum í sveitum landsins og sam- drætti í byggðinni. Ýmsar aðrar ástæður eru þó fyrir því að búskapur dregst saman eða leggst af. Um leið og dregið hefur verið úr framleiðslu hefðbundinna landbúnaðarvara hef- ur hið opinbera lagt verulegt fé til ýmiskonar mótvægisaðgerða. Þar er viða um að ræða háar upphæðir sem notaðar eru til að halda við búsetu f fámennum héruðum meðan fé skortir til að styðja atvinnurekstur f þéttbýlinu. Samdráttur f búvöruframleiðslu er nú að koma f ljós í úrvinnslu, verslun og þjónustu á landsbyggð- inni. Auknar og bættar samgöngur, aukin bifreiðaeign og auknar kröfur allra landsmanna til sambæriiegra lffskjara hafa þau áhrif að sffellt meiri þjónusta er sótt til-höfuðborg- arsvæðisins. Því er líklegt að sveita- byggð dragist enn frekar saman. Niðurstöður í skýrslu byggðastofnunar, Byggð og atvinnulíf 1985, sem kom út um áramót 1986/87, var f fyrsta sinn kynnt fbúaspá sem framreiknuð var fyrir einstaka landshluta að teknu tilliti til reynslu undanfarinna ára af búferlaflutningum. Mörgum þótti reikningur þessi svartsýnn fyrir hönd landsbyggðarinnar. Þvf miður hefur hann reynst nokkuð réttur. Forsend- ur framreiknings nú væru í fullu gildi. Ef svo heldur sem horfir er þeim markmiðum sem ríkisstjórnin hefur sett sér varðandi þróun búsetu í landinu stefnt í hættu. Auðlindanýt- ingin kallar á vissa dreifingu byggð- arinnar. Nægir að benda á sfldar- og loðnuveiðar, og nýtingu innfjarð- arrækju- og skelfiskmiða. Vinnslu afurðanna og þjónustu við fbúana er hins vegar hagkvæmara að stunda á fáum stöðum. Nauðsynlegt er að leita leiða til að samræma þetta mis- munandi Jiagræði atvinnugreina, þannig að búsetan verði í byggðar- lögum sem fá staðist til lengdar. Án þessháttar. stefhumörkunar mun sjávarútvegurinn í vaxandi mæli snú- ast um að safna saman hráefhi til vinnslu erlendis. Þar að auki er tolla- reglum og aðgerðum í byggðamálum í markaðslöndunum beitt til að ýta undir þessa þróun. Hin mikla fjár- festing í allskyns opinberum þjón- ustumannvirkjum verður vannýtt. Ekki er hægt að segja fyrir um það hversu lengi höfuðborgarsvæðið get- ur" tekið við aðflutningi af lands- byggðinni en ljóst að hann er þjóð- inni ekki lengur hagkvæmur. Það mun reynast erfitt að sporna við þessari þróun. Langvarandi brott- flutningur dregur þrótt úr byggð- inni. Dæmi um það má t.d. sjá f vilj- askorti til að byggj'a húsnæði víða á landsbyggðinni. Á undanförnum árum hefur dregið verulega úr bygg- ingu íbúðarhúsnæðis á landsbyggð- inni. Er nú svo komið að segja má að slík starfsemi fari svo til eingöngu fram á suðvesturhorni landsins. Þó er víða húsnæðisskortur á þéttbýlis- stöðum landsbyggðarinnar. Að margra áliti ýta sumar aðgerð- ir hins opinbera undir byggðaröskun- ina, þótt með óbeinum hætti sé. Mik- ill hluti þeirrar opinberu þjónustu sem nú er í hvað örustum vexti er þess eðlis að talið er hagkvæmast að reka hann á einum stað í landinu. Hið opinbera hefur enga stefnu varð- andi staðarval þjónustufyrirtækja. Ýmsar aðgerðir sem ætlað er að rétta hlut sk. forgangshópa hafa mest áhrif á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að þeir hópar eru fjölmennastir þar. Ýmiskonar misræmi í skattlagn- ingu hefur verið látið viðgangast enda þótt vitað sé að áhrifin mis- muni landshlutum. Meðan ekki er sjáanlegt neitt lát á hinni neikvæðu byggðaþróun telur Byggðastofnun sér skylt að benda stjórnvöldum á að þau þurfa að breyta til í verulegum atriðum varð- andi opinberar framkvæmdir og upp- byggingu þjónustu á landsbyggðinni. Sú fjárfesting í atvinnutækjum og þjónustu sem ráðist hefur verið í á undanförnum árum er þegar orðin vannýtt að hluta og verður það enn frekar í framtfðinni. Spurningin er því fyrst og fremst sú hvernig menn vilja horfast í augu við þessar stað- reyndir. Það er óverjandi að veita fé til opinberra framkvæmda sem fyrir- sjáanlegt er að munu ekki nýtast nema að óverulegu leyti vegna þess hve fbúar eru fáir. Á sama hátt er óverjandi að fjárfest sé í atvinnu- tækjum sem fyrirsjáanlega munu ekki geta orðið arðsöm. Þá vill stofnunin benda á að rök- semdafærsla fyrir ýmsum opinberum útgjöldum sem talin eru gagnast landsbyggðinni sérstaklega er ekki lengur fyrir hendi. Þar má meðal annars nefna framlögtil strandferða- skipa og innfjarðaflutninga á sjó. Úrræði Byggðastofhun telur ekki verjandi að stjórnvöld sitji aðgerðarlaus. Öflugt atvinnulíf og mannlíf á lands- byggðinni er þjóðinni nauðsynlegt, ekki síst vegna þess hversu mikill hluti útflutningstekna þjóðarbúsins skapast þar. Stofnunin vill sérstaklega vára við því að aðgerðum í ýmsum málaflokk- um sem eru að meira eða minna leyti á ábyrgð rfkisvaldsins verði hagað þannig að þær leiði til enn meiri samþjöppunar byggðarinnar á einn stað en nú er; þannig ganga þær þvert á þjóðarhag. Aðgreining starfa eftir landshlutum f framleiðslusam- félag landsbyggðarinnar og þjón- ustusamfélag hófuðborgarsvæðisins er óæskileg. Aðgerðir stjórnvalda á hinum ýmsu sviðum hafa allflestar áhrif á aðstöðu til búsetu með beinum eða óbeinum hætti enda þótt ekki sé allt- af vitað fyrirfram hver þau munu verða. Byggðastofnun hefur bent á að sumt af því sem hið opinbera gerir taki ekki nægjanlega mið af þeim staðreyndum sem við blasa. Einnig hefur stofnunin bent á að fjár- veitingar sem eru að margra mati réttlættar í nafni byggðastefnu nýt- ist ekki nægilega vel í þeim tilgangi að hafa raunveruleg áhrif til að bæta aðstöðu fbúa landsbyggðarinn- ar og fyrirtækja þar. Þeir fjármunir sem Byggðastofn- un hefur verið falið að annast hafa á undanförnum árum í sffellt auknum mæli verið landsfjármagn og æ oftar hefur þurft að verja þeim til að grípa til aðgerða til að rétta við hag fisk- vinnslu sem að verulegum hluta er að finna á landsbyggðinni. í kjölfar samdráttar f hefðbundinni land- búnaðarframleiðsiu, bættra sam- gangna og aukinna krafha um sam- bærileg lífskjör bætast verslun og úrvinnslu úr landbúnaðarafurðum f þennan hóp og stefnir f það sama hjá-flestum eða öllum atvinnugrein- um landsbyggðarinnar. En án heii- brigðs atvinnurekstrar og mannlffs á landsbyggðinni getur þjóðfélagið ekki staðist og því er nauðsynlegt að grípa til aðgerða og koma í veg fyrir að þessi þróun haldi áfram. Til þess þarf að fara aðrar leiðir en þær sem farnar hafa verið til þessa. Það er skoðun stofnunarinnar að efling atvinnulífs á landsbyggðinni þurfi að vera á ábyrgð íbúa hennar og að frumkvæði þeirra. Þróun und- anfarinna ára hefur hins vegar dreg- ið úr möguleikum þeirra til að rækja þetta hlutverk sitt. Auk þess er að- staða þeirra sem vilja stofna eða reka fyrirtæki á landsbyggðinni víðast lakari en á höfuðborgarsvæð- inu. Syórnvíld geta þvf með góðri samvisku lagt atvinnuþróun lands- byggðarinnar lið án þess að hafa áhyggjur af því að þau séu með því að mismuna mönnum óeðlilega. Byggðastofnun hefur nú starfað f rúm tvö ár. Henni er óhægt um vik að styðja við ýmis mál sem áhuga- verð eru vegna þess hversu mikill hluti fjármagns hennar er endur- lánað lánsfé. Á höfuðstól stofnunar- innar vilja stjórnendur hennar ekki ganga. Forsætisráðherra hefur varp- að fram þeirri hugmynd að lcggja fram tekjur af sölu fyrirtækja f eigu ríkisins til að auðvelda einstakling- um, félögum þeirra og fyrirtækjum að leggja fram eigið fé f starfandi eða nýjum fyrirtækjum í heima- byggð. Ríkið hefur nú þegar selt nokkur fyrirtæki og áhugi er á að selja fleiri. Sum þeirra eru á lands- byggðinni. Þetta er nnog álitlegt, sérstaklega f þeim tilgangi að geta lagt fram hlutkfé í nýjum fyrirtækj- um. Byggðastofnun er þess albúin að takast á við það verkefni að ann- ast um slíkt áhættufjármagn hins opinbera til að efla atvinnurekstur á landsbyggðinni. Engu að sfður er nauðsynlegt að byggja markvisst upp framlag úr ríkissjóði sem hægt er að nota til ýmissa verkefna á lands- byggð'nni sem stofnunin telur nauð- synlegt að ráðast í.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.