Frjáls verslun - 01.05.2009, Blaðsíða 18

18 F R J Á L S V E R S L U N • 5 . T B L . 2 0 0 9
R Í K I S V æ ð I N g I N O g B a N K a K O N u R
Það er þetta með völd og áhrif. Oft hefur verið sagt að forsæt-
isráðherra hafi mikil áhrif en lítil bein völd. Hver ráðherra heldur
utan um sinn málaflokk og hefur forræði yfir honum. Þetta merkir
að forsætisráðherra hefur meiri áhrif en völd.
Það er sjaldgæft að ráðherra fari gegn forsæt-
isráðherra í máli sem forsætisráðherra leggur
áherslu á að gangi í gegn.
Ríkisvæðingin er svo mikil sem raun ber
vitni vegna þeirrar miklu samþjöppunar sem
varð í atvinnulífinu á síðustu árum með
valdablokkum fyrrum auðmanna landsins.
Þessum viðskiptaveldum var pakkað inn í
nokkur eignarhaldsfélög sem nú eru hrunin
og leifarnar eru komnar í hendur bankanna.
Þessi viðskiptaveldi voru einkum í kringum
Björgólfsfeðga, Landsbankann og Straum,
Bónusfeðga og Glitni, Bakkavararbræður, Exista og Kaupþing, Karl
Wernersson, Milestone og Sjóvá.
Í ljósi þess að yfir 25 af 50 stærstu fyrirtækjum landsins voru í eigu
þessara viðskiptavelda segir það sig sjálft að margir stórir bitar hafa
flotið í faðm ríkisins eftir að þessi fyrirtæki lentu í gjaldþrotum eða
greiðslustöðvun. Bankarnir eru helstu kröfuhafar.
Bónusfjölskyldan var með eigur sínar að mestu í fjórum eignar-
haldsfélögum: Högum, Baugi Group, FL Group og Teymi. Baugur
Group var með flóru fyrirtækja í Bretlandi og Danmörku, FL Group
átti m.a. Glitni og TM. Teymi var með Vodafone, Kögun, Hug Ax,
Skýrr, Eskil, Landsteina Streng og EJS undir sér.
Bónusfjölskyldan er nú komin nær uppruna sínum og helsta eign
fjölskyldunnar er Hagar sem rekur Bónus, Hagkaup, 10-11 og fjölda
fyrirtækja í smásölu.
Ríkið hefur yfirtekið fasteignafélögin Landic Property og Saxbygg
og þar með er ríkið orðið einn stærsti eigandi fasteigna á landinu og
„á nánast hálfan miðbæinn“ eins og einhver orðaði það og kemur
m.a. að eignarhaldi á stærstu verslunarmiðstöðvum landsins, Smára-
lind og Kringlunni.
Bílaumboðið Hekla er í eigu ríkisins, sem og Penninn Eymunds-
son og Mál og menning. Bæði fyrirtækin lentu í fangi ríkisins í
gegnum Nýja Kaupþing.
Þá liggur fyrir að Exista lendir hjá kröfu-
höfum, þ.e. bönkunum, og þar með ríkinu.
Þar með eru Skipti (móðurfélag Símans),VÍS,
Lífis, Lýsing, Öryggismiðstöðin og Skjár einn
komin til ríkisins.
Ríkið rekur flugfélag, Icelandair. Það gerð-
ist eftir að bankarnir leystu til sín meirihlut-
ann í Icelandair, þ.e. hlut Nausta, Mátts og
Langflugs sem áttu yfir 60% í félaginu.
Ríkið rekur steypustöð. Það gerðist eftir
að Mest fór á höfuðið. Það rak gömlu Steypustöðina og bygginga-
vöruverslanir.
Björgólfsfeðgar, Landsbankinn og Straumur komu víða við. Eim-
skipafélagið er í raun í eigu kröfuhafanna, þ.e. Landsbankans og
lífeyrissjóðanna. Icelandic Group, áður hið fornfræga félag SH, er í
raun í eigu ríkisins en helstu eigendur þar tengdust Landsbankanum
og Magnúsi Þorsteinssyni athafnamanni sem hefur verið úrskurðaður
gjaldþrota. Þá er Vörður tryggingafélag í eigu
Nýja Landsbankans.
Eftir þessa upptalningu blasir við að ríkið
rekur alla bankana, tryggingafélögin, tvær sjón-
varpsstöðvar, símafyrirtæki, fasteignafélög sem
eiga m.a. Smáralind og Kringluna, bóksölu,
bílasölu, flugfélögin Icelandair og Flugfélag
Íslands. Líf margra smárra og millistórra fyr-
irtækja er þess utan undir ríkinu komið.
Hve lengi munu ríkið og bankarnir eiga þau
fyrirtæki sem þau hafa eignast að undanförnu
– og munu eignast á næstu mánuðum? Verða
þessi fyrirtæki í eigu ríkisins næstu tvö til þrjú
árin eða jafnvel lengur? Og hverjir munu kaupa þessi fyrirtæki þegar
þar að kemur? Mun ríkið setja þau á markað í gegnum Kauphöllina
og fá þannig hluthafa inn í þau eða verður meiri háttar útboðsmark-
aður ríkisins á fyrirtækjunum eftir nokkur ár? Hvað um útlendingana?
Það er ekki enn komið á hreint hvað erlendu kröfuhafarnir fá út úr
gömlu bönkunum og hvort stór hluti af innlendum fyrirtækjum, sem
bankarnir hafa tekið yfir, lendir í höndum útlendinga.
Eftir bankahrunið varð mikil umræða um ríkisvæðinguna og allan
þann fjölda fyrirtækja sem fyrirsjáanlegt var að lenti í höndum rík-
isins í gegnum ríkisbankana. Flestir hagfræðingar voru á því að til að
halda kerfinu á floti þyrfti ríkið að yfirtaka mannmörg stórfyrirtæki
og halda þeim úti svo landsframleiðslan myndi ekki hrynja.
Gengisfellingin síðastliðið haust breytti gangi mála og öllum
veðum hjá fyrirtækjum þegar erlend lán þeirra nánast tvöfölduðust á
einu bretti á sama tíma og eignirnar lækkuðu í verði. Þar með þurrk-
aðist eigið féð út og veðstaðan fauk út í veður og vind.
Til varð nýtt orð í orðabók atvinnulífsins; það að vera tæknilega
gjaldþrota. Það merkir að fyrirtæki og fjölskyldur eru með neikvætt
eigið fé, þ.e. skuldir eru meiri en eignir, en þau eru samt ekki gerð
upp af hálfu bankanna í þeirri von að gengi krónunnar styrkist aftur
og allt fari í fyrra horf; að eigið fé komi aftur. Bankarnir eru hins vegar
mjög stressaðir yfir þessari stöðu og ekki eins
auðmjúkir og þolinmóðir og mörgum finnst
að þeir ættu að vera.
Ríkisvæðingin hefur eðlilega leitt til mik-
illa umræðna um það óréttlæti sem fylgir því
að ríkið keppi við einkafyrirtæki. Þetta er
þannig hugsað að mjög skuldsett fyrirtæki
lenda í höndum ríkisins sem reka þau áfram
í harðri samkeppni við einkafyrirtækin. Þetta
eru oft á tíðum einkafyrirtæki sem hafa farið
varlega í sakirnar á lánamarkaði, verið íhalds-
söm í rekstri og staðið við allt sitt. Á einni nóttu er keppinauturinn
gjaldþrota – en ekki horfinn. Ríkið hefur eignast hann og heldur úti
rekstrinum áfram sem aldrei fyrr gegn íhaldssama einkafyrirtækinu
sem finnst þetta eðlilega óréttlátt.
Þær konur sem sitja
í bankaráðum nýju
bankanna, eða gegna æðstu
stjórnunarstörfum þar, hafa
öðlast mikil völd. Þær eru
með líf margra fyrirtækja í
hendi sér. Konur skipa t.d. öll
stjórnarsæti í Nýja Kaupþingi.
Ríkisvæðingin er svo mikil
vegna þeirrar samþjöppunar
sem varð í atvinnulífinu með
valdablokkum fyrrum auðmanna
landsins. Þessi viðskiptaveldi
eru hrunin og leifarnar komnar í
hendur bankanna.