Tímarit Máls og menningar - 01.09.1963, Síða 78

TÍMARIT MÁLS OG MENNINGAR
þeim virka sannleika er fleytir manninum
fram á viff, knýr hann til að gánga upprétt-
an með skynsemina að leiðarljósi í staS
)>ess að skrfSa í blindni. í enn ríkara mœli
gildir þetta um höfund ritgerðanna sem
uppgjafaprest — meS hjartaS „fuilt af synd-
samlegum hugrenningum" ... en „meS op-
in augun“.
Framanaf brýtur Gunnar heilann um
mörg klassísk fyrirbæri í boSskap kirkj-
unnar, og jafnan meS þroskandi umbætur
fyrir augum: syndafalliS, raunverulegt fað-
emi Krists, JúdasareSliS, Krist sem mál-
svara kúgaðra og refsivönd yfir kúgurum
o. fl. Aliar þessar ritsmíSar vöktu á sinni
tíS mikla athygli landsmanna, og þá ýmist
vekjandi aðdáun eða ærna hneykslun. En í
ritgerðinni Jafnaðarstefna og trúarbrögð,
1930, kiofnar húmanistísk hugsjónabarátta
höfundar augljðsast í tvær ósættanlegar
andstæður. ,JafnaSarstefnan er reist á vís-
indum ... Hún á tilveru sína því að þakka,
og sigur sinn á hún undir því einu, að menn
kunni að hugsa, brjóti til mergjar viðfangs-
efni sín og velji þær leiðir, sem nákvæm og
samvizkusöm rannsókn bendir á ... Og
það var efnishyggjan, hlutlaus rannsókn á
náttúrunni og sögunni, óbáS fyrirfram á-
kveðnum skoðunum, samvizkusöm leit að
því, er verða mætti mannkyninu til full-
komins þroska og farsældar ... — Hlutverk
það, sem trúarbrögðin hafa haft með hönd-
um, er alveg þveröfugt ... TníarbrögSin
eru ekkert annaS en fastmótað, ákveðið
kenningakerfi og helgisiðir, sem ganga
kynslóð fram af kynslóð ... Þau færa boð-
skap, sem alls ekki er gert ráð fyrir að
menn skilji „í þessu lífi“. Þau eru fjand-
samleg öllum heilabrotum og sjálfstæðri
hugsun ... Þau gefa lausn á vandamálum
lífsins í eitt skipti fyrir öll, svo að aldrei
framar þarf að brjóta heilann um þau, og
allar nýjar hugmyndir og nýjar uppgötvan-
ir skoða þau sem f jandskap við sig ...
JafnaSarstefna og trúarbrögð eru jafnand-
stæð og blind trú er andstæð skilningi."
Sakir ókyrrðar margra lesenda gat þessi
ritgerð af sér aðra, íslenzk kirkja og trúar-
brögð, og í kjölfarið koma enn fleiri, hlýt-
ur þá margur háðulega útreið; mun sú
hvað minnilegust er bæjarstjómaríhaldið
frá 1932 fær, þegar Gunnar hýðir þaS með
þess eigin eftirlætisbók til ívitnana, heil-
agri ritníngu.
En hvað sem líður ágæti ritgerða bókar-
innar yfir höfuð, þá er hin síðasta þeirra,
Skrijtamál uppgjafaprests, sá hlutur bók-
arinnar er í raun hefur að geyma hinn
rauða þráð hennar allrar, getur kallazt sam-
nefnari ritgerðanna og um leið uppgjör við
allt sem þar er glímt viS. í inngángi að
þessari merku frásögn skrifar höfundur:
„Þróun skoðana minna hefur átt rætur sín-
ar í miskunnarlausri gagnrýni, sem ég
beitti sjálfan mig og viðfangsefni mín, og
viðhorf mitt gagnvart prestsstarfinu er á-
vöxtur af einlægri, en á ýmsan hátt mis-
heppnaðri tilraun að sameina prestsstarfið
baráttunni fyrir því, sem mannkyni megi
mest til heilla verða.“ Og á áþrcifanlegan
liátt speiglar ritgerðin þennan aðstöðumun
prestsstarfs annarsvegar og óháðrar við-
leitni til heilla manninum hinsvegar; segir
einna fyrst af ótta höfundar sem bams við
helvítiskennínguna, menntunarferli á vit
prestsskapar, sem hann álítur þó að hafi
ekki átt sér trúarlegar rætur, heldur stafaS
af „löngun til að hljóta aðstöðu til að beita
(sér) í félagslífi og verða menningarfröm-
uður í héraSi". Hann er vígður til Grund-
arþínga, og allt lítur vel út í fyrstu, hann
öðlast vinsældir; en snemma verður hann
þess var að hann er ekki einsog prestum er
ætlað að vera, hann er óprestslegur; fólk
kann til dæmis illa við að sjá prestinn
hlaupa, og svo hagar hann orðum sfnum
ekki „prestslega"; minnisstæð er sagan um
strákinn og hryssuna; hann segir frá því
268