Orð og tunga - 01.06.2011, Síða 105

Orð og tunga - 01.06.2011, Síða 105
Jón Axel Harðarson: Um orðið járn í fornnorrænu 95 margir fræðimenn hafa ætlað (sbr. t.d. Thurneysen 1884:36, Krist- ensen 1904:23 og Buck 1949:613). Bjorvand og Lindeman eru einnig þessarar skoðunar (2007:544). í fornírsku hljóðaði samsvarandi orð 'iarn (tvíkvætt), seinna íarn (einkvætt) og íarann.5 Norrænir menn sem tóku upp tvíkvæða mynd írska orðsins - eða skynjuðu hina einkvæðu mynd sem tvíkvæða - hljóta að hafa borið hana fram [ijarn].6 7 Og þar sem ía breyttist ekki í éa í norrænu er viðbúið að framburður orðsins hafi haldizt óbreyttur þar til íarn [ijarn] breyttist í iárn [ja.rn], sbr. vnorr.fría 'elska' > friá, fíande 'sá er hatar' >fiánde (> fjandi). I raun mælir ekkert gegn því að rekja austurnorrænu myndirnar til tvíkvæðu myndarinnar íarn sökum þess að bæði í fornsænsku og forndönsku þekkist samdráttur ía í iá, sbr. fsæ. frænde, fdö. frændi (< *friœnde < *friánde < *friandæ), fsæ. fiande, fiænde (tvíkvætt), íáö.fiænde (sbr. ndö.fjende) < *fiœnde < *fiánde (: fsæ.fiande (þríkvætt), fdö. *fiande (fiænde, figende)) (sjá Noreen 1904:50, 88, Kock SL 11:287, 290-92 og Brondum-Nielsen 1950:186-87, 334)7 Reyndar eru þar einnig dæmi um samdrátt éa í iá, sbr. fsæ.friæls, fdö.fræls < *friáls < *fréals < *fréhals < *frihals(R.) (sbr. Noreen 1904:82, 88). Að mati Kocks (SL 11:288-89) var myndin iárn samnorræn og gat hún jafnt verið komin af éarn sem iarn. 5 Það var upphaflega hvorugkynsorð en kyn þess breyttist seinna í karlkyn. 6 Kristensen 1904:23 gerir ráð fyrir að þegar írska orðið um 'jám' var tekið upp í norrænu hafi mynd þess verið *éarn. I þessu sambandi vísar hann til Holgers Pedersens, sem tjáði honum í bréfi að orðið hefði þróazt með eftirfarandi hætti úr elztu frumkeltnesku (s.st. nmgr. 3): *eisamo- > írska *éharn > *éarn > *iaarn (við tvíhljóðun é) > iarn (á eldra skeiði tvíkvætt, þ.e. „i-arn"). Taldi Pedersen sennilegt að um 700 hefði mynd þess enn verið *éarn. Þessi tímasetning neyddi Kristensen til að gera því skóna að umrætt orð tilheyrði elztu norrænu tökuorðum úr írsku, sem að hans mati kunna að vera frá byrjun 8. aldar. - Ekki er þörf að velta þessu frekar fyrir sér þar sem forsendan er röng. Keltneska orðið um 'jám' hljóðaði *isarnon eða *isarnon (hið síðara er sennilegra eins og fram kemur hér að neðan). 7 Um breytinguna iá > (i)œ í fomsænsku og forndönsku sjá Noreen 1904:90-91, Kock SL 11:290-92 og Brondum-Nielsen 1950:335-40. Reyndar má einnig skýra *fr(i)œnde sem áhrifsmyndun til samræmis við flt. *fr(i)œndr < *friændr [frijendr] < *friandÍR (sbr. Kock SL 1:84,11:292 og Brondum-Nielsen 1950:338). Þannig hefur vnorr.frénde orðið til. I þessu sambandi má nefna að í tísl.fiándi hefur eintalan haft þau áhrif á fleirtöluna að við hlið *fi4ndr (sbr. nísl.fjendur 'óvinir') varð til myndin fiándr (sbr. nísl. fjandur, fiandar 'djöflar, púkar'). Sennilega var samdrátturinn *friændr > *fr(i)œndr ogfiande > fiánde forsenda útjöfnunar innan beygingardæma þessara orða. Hún hefði varla orðið á meðan beygingardæmin höfðu enn stofn- brigðin *friand- : *friænd- og fiand- : fiænd- (með reglulegum myndbrigðum viðskeytis lýsingarháttar nútíðar). Þetta sýnir hve ungar slíkar áhrifsmyndanir geta verið og því er ekki nauðsynlegt að endurgera samnorræna mynd *fr(i)œnde fyrir vnorr.frqnde og anorr.frætide.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168
Síða 169
Síða 170
Síða 171
Síða 172
Síða 173
Síða 174
Síða 175
Síða 176
Síða 177
Síða 178
Síða 179
Síða 180
Síða 181
Síða 182
Síða 183
Síða 184
Síða 185
Síða 186
Síða 187
Síða 188
Síða 189
Síða 190
Síða 191
Síða 192
Síða 193
Síða 194

x

Orð og tunga

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.