Morgunblaðið - 17.03.2022, Blaðsíða 68

68 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 17. MARS 2022
L
oksins tókst að frumsýna
hina margfrestuðu stór-
sýningu Þjóðleikhússins á
leikgerð April de Angelis á
Napólíkvartett Elenu Ferrante í leik-
stjórn Yaël Farber, eins af stærri
erlendu nöfnunum sem hafa sviðsett
verk á Íslandi hin síðari ár.
Stórsýning er réttnefni: ég man
ekki eftir jafn fjölmennum leikhópi í
sýningu sem ekki er söngleikur,
bróðurpartur leikhóps Þjóðleikhúss-
ins tekur þátt í henni, stórstjörnur í
nánast þöglum smáhlutverkum. Vel á
fimmta tíma líður áður en áhorfendur
snúa heim úr þessari skoðunarferð
um fátækrahverfi í Napólí með stutt-
um innlitum á háskólaborgaraheimili
á Norður-Ítalíu og tveimur snöggum
en afdrifaríkum heimsóknum í
strandparadísina Ischia.
Eðlilega: fjórleikur Ferrante
fjallar ekki síst um miskunnarlausan
aðdráttarkraft upprunans. Hina
römmu taug sem dregur jafnvel ein-
örðustu rekka – og drósir – föður- og
móðurtúna til. Lila og Lenù eru efni-
legustu dætur fátækrahverfisins en
hvorki ótemjandi snilligáfa þeirrar
fyrrnefndu né þrjósk ástundun hinn-
ar duga til að slíta böndin og öðlast
fullt frelsi. Grimmt og rótgróið feðra-
veldið í sinni sjúkustu mynd hjálpar
auðvitað ekki til, hvað þá krabbamein
glæpaveldis Comorrunnar og fasism-
ans sem aldrei var í alvöru upp-
rættur.
En þrátt fyrir hina breiðu mynd,
alla þættina af einkennilegum
Ítölum, allan tíðarandann og sögu-
lega bakgrunninn er það í nærmynd-
inni sem bækurnar blómstra. Í ná-
kvæmri, frumlegri og sálfræðilega
sannfærandi kortlagningu Ferrante
á þróunarsögu sambands Lilu og
Lenù. Vináttan, samsvörunin, sam-
keppnin, speglunin, þroskinn, reynsl-
an og svikin sem teygja á tengsl-
unum en slíta þau aldrei. Það er
þeirra vegna sem við héldum áfram
að lesa, allar sautján hundruð síð-
urnar.
Hvernig verður þessu viðamikla
efni miðlað á einu leikhúskvöldi, þótt
langt sé? Það er nokkuð ljóst af sýn-
ingu Þjóðleikhússins að það er eng-
inn hægðarleikur. Útkoman hefur
vissulega slagkraftinn sem hlýst af
því þegar leikhúsið beitir meðölum
sínum, tæknilegum, mannauðslegum
og listrænum, af fullu afli. En megn-
ar þrátt fyrir það ekki að snerta
djúpt, eða svara skýrt spurningunni
sem alltaf á við um verkefnaval og
leikgerðir skáldsagna sérstaklega:
Hvað hefur leikhúsið sem miðill og
listgrein til málanna að leggja um
efnið?
Ekki margt, kemur í ljós. Þótt
alþjóðlegar vinsældir fjórleiksins séu
allnokkrar þá gerir leikgerð de
Angelis eðlilega ekki ráð fyrir að
áhorfendur komist af án þess að
söguþráðurinn sé rakinn í all-
nokkrum smáatriðum. Fyrir vikið er
lítið svigrúm til að þrengja fókusinn
eða dvelja við aðalatriðin, eða sýna
djörfung í túlkun eða úrvinnslu. Í
samanburði við þær skáldsagna-
leikgerðir sem við höfum séð undan-
farin ár á stórum sviðum okkar er
Framúrskarandi vinkona einkenni-
lega gamaldags sem dramatísk smíð,
og eftir því dauf.
Það er til dæmis langt síðan sést
hefur leikgerð sem er eins auðmjúk
gagnvart fjórða veggnum. Við horf-
um á atburðina úr fjarska, og lykil-
atriði hverfa í allan þann sæg af
atburðum, persónum, örlagasögum
og smáatriðum sem þarf að halda til
haga til að við höldum þræði. Þótt
hér sé stuðst við sögumann til að
stikla yfir hluta efnisins þá er sú leið-
sögukona, Lenù eldri í túlkun Guð-
rúnar S. Gísladóttur, lengst af upp-
tekin af að tala við sjálfa sig eða
tölvuskjáinn sinn. Sögumaðurinn er
víst viðbót leikstjóra við leikgerð de
Angelis, en erfitt er að sjá hvernig
hefði mátt komast af án hennar, og
jafnframt umhugsunarefni af hverju
ekki var unnið markvissar með að
sprengja út verkið úr því verið var að
krukka í það á annað borð. Leik-
gerðin er líka óvenjuauðmjúk gagn-
vart tímalínu og gangverki efnivið-
arins.
Þetta stífa og stranglega raun-
sæislega form á sinn þátt í að halda
aðalpersónunum og vegferð þeirra í
óþægilega mikilli fjarlægð. En fleira
kemur til. Móskuleg litapallettan í
annars nytsamlega hannaðri leik-
mynd Ilmar Stefánsdóttur og bún-
ingum Filippíu I. Elísdóttur gerir
flest sem fyrir augu ber einsleitt, og
þótt lýsing Björns Bergsteins Guð-
mundssonar sé dramatísk og vel virk
í að móta rýmið hjálpar hún ekki við
að ná sambandi við svipbrigði og þar
með sálarástand og hugsanir persón-
anna. Annað sem truflar er að fram-
sögn og raddbeiting hjá nánast öllum
leikhópnum er óskýrari og veikari en
boðlegt má teljast í Þjóðleikhúsinu.
Hér hefði einhver þurft að byrsta sig
og hjálpa leikstjóranum með mikil-
vægan þátt sem hún er illa í stakk
búin að vinna með.
Að öðru leyti er erfitt að ráða af
þessari sýningu hvort hún ýti undir
alþjóðlegt orðspor Yaël Farber. Það
er mikill kraftur og skipulagt kaos í
umferð hins þéttskipaða leikhóps um
sviðið, en þegar á líður verða hópsen-
urnar hver annarri líkar, enda flestar
með einhvers konar sameiginlegri
spennulosun í formi viðbragða við
einhverju dramatísku, gjarnan
ofbeldi eða hótun um það, hvort sem
það er byssuskot, sprenging eða
atlaga með hnefum.
Framúrskarandi vinkona í þessum
búningi er ekki vettvangur til að
vinna stóra leiksigra. Vigdís Hrefna
Pálsdóttir og Unnur Ösp Stefáns-
dóttir voru sannfærandi og kröftugar
sem Lila og Lenù og það sama má
segja um Huldu Gissurardóttur
Flóvenz og Ronju Pétursdóttur, sem
léku þær á barnsaldri á frumsýning-
unni, og dætur þeirra að auki.
Nokkur náðu að glansa í smærri
hlutverkum, þótt í flestum þeirra
dygði vel að sýna einhverja kunnug-
lega takta til að ná fram tilskildum
áhrifum. Harpa Arnardóttir verður
eftirminnileg sem hörkutólið móðir
Lenù, og nærveran ein dugar
Steinunni Ólínu Þorsteinsdóttur til
að hafa áhrif, sem á vel við þegar ill-
ræmd okurlánadrottning er verk-
efnið. Atli Rafn Sigurðarson dró upp
skarpa mynd af Nino, lítilmenninu
sem vinkonurnar elska báðar, og
Pálmi Gestsson gerir það sama fyrir
jafnvel enn slepjulegri föður hans.
Sveinn Ólafur Gunnarsson er góður
með klaufa og létti stemninguna all-
nokkuð sem prófessor að reyna að
sofa hjá eiginkonu sinni í fyrsta sinn.
Það er erfitt að skilja hvað dró
leikhúsfólk að þessu viðfangsefni,
fyrir utan kannski eilítið lítilmótlega
löngun til að láta vinsælan skáld-
sagnabálk laða aðdáendur hans í leik-
húsið. Leikgerðin og sýningin miðla
af hugkvæmni og einurð ytra formi
bálksins, skila söguþræði, skapa til-
finningu fyrir umhverfi, breytilegum
tíðaranda og þeim aragrúa persóna
sem snerta líf Lilu og Lenù þessa
áratugi sem sagan spannar. Það
tekst mætavel og sýningin heldur
athygli allan sinn langa tíma og
hreyfir kröftuglega við tilfinning-
unum í lokin.
En um leið vanrækir hún það verk-
efni sitt að eiga gagnrýna samræðu
við efnið, draga fram og setja í fókus
spennandi og áhugaverða vinkla.
Færa okkur nær hinum framúrskar-
andi og harmsögulegu vinkonum.
Hún svarar ekki spurningunni um
hvað leikhúsið hefur fram að færa við
meðferð efnisins. Bókin er betri.
Aldrei fór ég norður
Ljósmynd/Jorri
Ytra form „Leikgerðin og sýningin miðla af hugkvæmni og einurð ytra formi bálksins, skila söguþræði, skapa tilfinningu fyrir umhverfi, breytilegum tíð-
aranda og þeim aragrúa persóna sem snerta líf Lilu og Lenù þessa áratugi sem sagan spannar,“ segir í leikdómi um sýninguna Framúrskarandi vinkona.
Þjóðleikhúsið
Framúrskarandi vinkona bbbnn
Eftir Elenu Ferrante. Leikgerð: April de
Angelis. Íslensk þýðing: Salka Guð-
mundsdóttir. Leikstjórn: Yaël Farber.
Dramatúrg: Hrafnhildur Hagalín Guð-
mundsdóttir. Leikmynd: Ilmur Stefáns-
dóttir. Búningar: Filippía I. Elísdóttir. Lýs-
ing: Björn Bergsteinn Guðmundsson.
Tónlist: Valgeir Sigurðsson. Hljóðmynd:
Valgeir Sigurðsson, Aron Þór Arnarsson
og Valgerður Guðnadóttir. Sviðshreyf-
ingar: Emily Terndrup og Conor Doyle.
Leikarar: Unnur Ösp Stefánsdóttir,
Vigdís Hrefna Pálsdóttir, Guðrún S.
Gísladóttir, Eldey Erla Hauksdóttir, Hulda
Gissurardóttir Flóvenz, Eva Jáuregui,
Ronja Pétursdóttir, Harpa Arnardóttir,
Sigurður Sigurjónsson, Steinunn Arin-
bjarnardóttir, Arndís Hrönn Egilsdóttir,
Þröstur Leó Gunnarsson, Hákon Jóhann-
esson, Elva Ósk Ólafsdóttir, Pálmi Gests-
son, Atli Rafn Sigurðarson, Sveinn Ólafur
Gunnarsson, Stefán Hallur Stefánsson,
Bjarni Snæbjörnsson, Lára Jóhanna
Jónsdóttir, Steinunn Ólína Þorsteins-
dóttir, Hilmir Jensson, Snorri Engilberts-
son, Birgitta Birgisdóttir, Valgerður
Guðnadóttir, Oddur Júlíusson, Sigríður
Eyrún Friðriksdóttir, Hjalti Rúnar Jóns-
son og Sigurbjartur Sturla Atlason.
Frumsýning á Stóra sviði Þjóðleikhússins
laugardaginn 5. mars 2022.
ÞORGEIR
TRYGGVASON
LEIKLIST
NeauviaOrganic
Gelísprautun
Hreinasta fylliefnið ámarkaðnum
Gelísprautun er örugg og náttúruleg
meðferð. Hentar vel í djúpar hrukkur
og til að skerpa andlitsdrætti.
Ve
13
Við to réttu
Pe
21 re
Við
ta 13
• Grynnkar línur og hrukkur
• Mótar andlitsdrætti
• Sléttir húðina