Fróðskaparrit - 01.01.1996, Síða 6

10
V ÁG AMÁLFØRI
veika stavilsi hevur VM altíð eitt hiatusinn-
skot [j], eitt nú í: [iei:jt] reyði, [iei:jo]
reyðu, [teiija] reyða; [laij:u| leiðir,
[laiijon] leiðum, [lai:ja] leiga. Hiatusinn-
skotið er ikki treytað av sjálvljóðunum í
stavilsi aftanfyri.
Viðmerking 4.
í øllum førum verður [j] mett sum ein yvir-
borðsmyndan hjá teimum tilsvarandi fonem-
unum /ei:, ai:, oi:, oi:/ ey, ei, oy, ílý. Hetta j-
glíðiljóðið hevur einki samband við /j/
fonemið í [jøaj jørð . Tað fyrra, sum er aftan
fyri -i ljóð, verður her mett sum [jí]. Ljóðlig-
ar reglur kunnu gerast, sum siga, nær tað
kemur fyri, og hvar. Tað seinna (í jørð), er
eitt fonematiskt /j/ ella /ji/. Ljóðið /ji/ er eis-
ini til í: /ve:jin, bø:jin, lo:jtn, dea:jtn,
voa:jtn] vegin, bøin, loðin, dagin, vágin, t.e.
aftan fyri miðhøg einljóð og sveimandi tví-
ljóð. Her hoyrir j - við til bendingarstovnin,
og er ikki ein fonetisk regla; sbr. framburðin
[sø:vu] søgur. v - er komið inn sum ein fyrr
virkandi regla framman fyri u - í øðrum
herðingaveika stavilsi, og er seinni vorðið
partur av stovninum; var reglan virkin, so átti
framburðurin at verið *[sø:ju].
Tvíljóð, ið enda við bakmæltum, høgum
endaljóði. Hesi tvíljóð eru /uu:, eu:/ ú, ó í
VM3. í bakstøðu hava tey altíð eitt [w]
glíðiljóð aftur at sær: [d'uu:w]rií, [ieu:w]
ró. Framman fyri teimum herðingaveiku
sjálvljóðunum [t, o , a] i, u, a, hevur VM
altíð eitt hiatusinnskot [w] aftan fyri tví-
ljóð, ið enda við bakmæltum, høgum enda-
ljóði, t.d. [g'«u:wt] kúgi, [g'uu:wa] kúga',
[b«u:wo] búðu, [eu:wt] óði, [eu:wo] óðu ,
[eu:wa] óða.
í øllum førum verður [w] mett sum ein
yvirborðsmyndan hjá fonemunum /uu:/ ú
og /eu'Jó. Innskotið nýtist ikki at vera eitt
[w], men kann í herðingarveikari støðu í
setninginum ljóðskrivast sum eitt [>], t.d.:
[eu:a] óði.
Eitt triðja fonem í VM við høgum, bak-
mæltum endaljóðið er /ou:/ (sbr. 3.2.). Fo-
nemið kemur frá eini diftongering við hia-
tusinnskoti sum í t.d. [fou:wa] fáa. Fonem-
ið /ou:/ hevur avmarkaða útbreiðslu. Hetta
er nærri lýst undir 3.2.. /ou:/ er eisini íkom-
ið sum vokalisering av v frá einum m sum í
[goudo] gomlu. Sbr. 2.4.4. Eitt fjórða fo-
nem við høgum, bakmæltum endaljóði er
[au:], sum er íkomið vegna vokalisering av
v. Síggj undir 2.4.4.. Sostatt eru fýra fonem
í VM, ið enda við høgum, bakmæltum
endaljóði: /uu:/ ú, /eu:/ ó, /au:/ (frá struktur-
inum -av- ) og /ou:/ (frá strukturunum
-á+a-, og - ovl - (< -oml -). Tey bæði
seinnu eru ikki so frekvent sum tey fyrru ,
tí tey koma bara fyri í avmarkaðum um-
hvørvi. Tí verða tey roknað sum fonem við
avmarkaðari útbreiðslu, ella sum marginal
fonem.
Tvíljóð við opnum endaljóðum. Norr. á
hevur tvfljóðaðan framburð í VM. Seinni
parturin hjá tvfljóðinum er [a], ið kortini
ikki liggur so langt afturi sum kardinal-
sjálvljóðið. Ljóðið er heldur ikki so
frammalaga sum [a] í [ea:] a/æ.
Munurin hoyrist eina best um orðið
hvalabátur verður borið fram, t.e.
['g'veada, boa'doj].
í vanligari samanhangandi talu kann
vera ringt at hoyra mun ímillum tann seinna
partin hjá teimum sveimandi tvfljóðunum.