Árbók Hins íslenzka fornleifafélags - 01.01.1976, Qupperneq 108

110
ÁRBÓK FORNLEIFAFÉLAGSINS
bókar er sú heimild einnig með blæbrigðum sínum vitnisburður um
tiltölulega einangruð samfélög og menningarhætti. Ekki er ólíklegt
að þjóðveldistíminn hafi einkennst af svæðisbundnum menningar-
fyrirbærum og andstæðum innanlands í ríkari mæli en ýmsar síðari
aldir í sögu íslendinga. Til þess bendir lítt þróað miðstjórnarvald
innanlands og sterk ættarbönd innan samfélagsins samfara aðlögun
að margs konar landskostum.
Þess var áður getið í sambandi við gerðþróunarfræði og húsagerð
að hugmyndir fræðimanna um þróun íslenskrar húsagerðar hefðu á
stundum ekki gert nægilega ráð fyrir svæðisbundnum mun í húsa-
gerð. En einmitt með hliðsjón af þeim andstæðum innanlands sem
virðist mega ráða af rituðum heimildum er ekki óeðlilegt að gera ráð
fyrir talsverðum mun í húsagerð á Islandi snemma á öldum.
Brynjúlfi frá Minna-Núpi varð snemma ljóst hve rústirnar í
Þjórsárdal voru svipaðar. Hér var heil eyðisveit, dreifing byggðar-
innar með ákveðnum hætti og byggingarlag bæjanna svipað. Auðvitað
er þetta vitnisburður um ákveðið samfélag.
Önnur byggð sem fór í eyði í sama Heklugosi og Þjórsárdalur var
á Hrunamannaafrétti. Ekki skal rannsóknasaga þessa merka forn-
minjasvæðis rakin hér svo nokkru nemi en þeir Brynjúlfur frá Minna-
Núpi, Þorsteinn Erlingsson og Daniel Bruun unnu hér brautryðj-
endaverk eins og í Þjórsárdal. Merkasta fornleifarannsóknin sem
gerð hefur verið á þessu svæði er rannsókn Kristjáns Eldjárns á
Þórarinsstöðum.
Eyðibyggðin á Hrunamannaafrétti er mjög mikilvæg til saman-
burðar við eyðibyggðina í Þjórsárdal. Ekki ber heimildum saman um
hve stór byggðin hafi verið á Hrunamannaafrétti, en úr því fæst ein-
ungis skorið með rannsókn, loftmyndun og leit á svæðinu. Eitthvert
brýnasta verkefni í rannsókn eyðibyggðanna á Hrunamannaafrétti
og í Þjórsárdal er nákvæm kortlagning og skráning fornminjanna
á þessum svæðum. 1 tengslum við þá athugun þyrfti að skoða eyði-
byggð um ofanverðan Gnúpverjahrepp vestan Þjórsárdals og eyði-
byggð í austan- og ofanverðum Hrunamannahreppi, t. d. svokall-
aðan Hrunakrók. Má vera að hér sé samhangandi svæði eyddra bæja
í Heklugosinu um 1104.
Kristján Eldjárn hefur bent á að þeim rústum á Hrunamanna-
afrétti sem sjá megi lag á svipi saman. Rústirnar voru raunar aðeins
tvær, að Laugum og Þórarinsstöðum.113 Sumarið 1967 var greinar-
Kristján Eldjárn (1949), bls. 39—40.