Læknablaðið

Árgangur

Læknablaðið - 15.01.1996, Blaðsíða 102

Læknablaðið - 15.01.1996, Blaðsíða 102
80 íðorðasafn lækna 73 Röntgenfræði í síðasta pistli var rætt nokk- uð um stefnu Orðanefndar læknafélaganna varðandi nafn- heiti (eponym), fræðiheiti dreg- in af nafni, oftast nafni þess manns sem fyrstur lýsti fyrir- bærinu. Gert er ráð fyrir að er- lenda nafnið verði ritað með stórum staf og sínum upphaf- lega rithætti og að oftast fylgi eignarfalls-„s“. Stundum gerist það þó að nafnheiti er algjör- lega innlimað í fræðimálið og tapar bæði stóra stafnum og eignarfallinu. Meðal nafnheita, sem náð hafa slíkri fótfestu í ís- lensku máli, eru þau sem dregin eru af nafni þýska eðlisfræð- ingsins Wilhelm Röntgen, svo sem í orðunum röntgengeisli, og röntgenmynd. Enskar og amer- ískar læknisfræðiorðabækur vísa þó gjarnan í heiti sem hefj- ast á radio- í stað roentgen- og telja þau heppilegri. Nefna má radiology, radiologist og ra- diography. Radius er latneskt orð sem merkir stafur, stika, teinn eða geisli. íðorðasafn lækna hefur að nokkru farið bil beggja og birtir til dæmis öll uppflettiorðin roentgenogram, radiogram, roentgenograph og radiograph, en vísar í radio- graph sem heppilegasta heitið og gefur þar íslensku þýðinguna röntgenmynd. Ljóst er þó að orðhlutarnir radio- og roent- gen- eru ekki sömu merkingar, sá fyrri er víðtækari og getur vís- að til fleiri geisla en röntgen- geisla. Vera má því að tímabært sé orðið að endurskoða og sam- ræma ýmis heiti í röntgenfræði. Geislafræði Vekja má athygli á því að fræðgreinin radiology er í íð- orðasafninu einungis nefnd geislalæknisfræði. Margar er- lendar læknisfræðiorðabækur gera hins vegar grein fyrir því að heitið radiology megi annars vegar nota um þá grein eðlis- fræði sem nefna má geislaeðlis- fræði og hins vegar um þá grein læknisfræði sem nefnd er á ís- lensku geislalæknisfræði eða röntgenlæknisfræði. Bein orð- hlutaþýðing á radiology er þó geislafræði, sem ef til vill ber þá að nota sem yfirheiti, þannig að geislafræði megi skipta í geisla- eðlisfræði, geislalæknisfræði og fleiri undirgreinar. Rétt er einn- ig að vekja athygli á þýðingum íðorðasafnsins á heitunum radiologist, geislalæknir, og radiographer, röntgentæknir. Petta er gert í samræmi við skil- greiningar erlendra læknis- fræðiorðabóka. Radiologist er lœknir, sem hlotið hefur þjálfun í notkun geisla við greiningu og meðferð sjúkdóma, en ra- diographer er tœknifrœðingur, sem hefur hlotið þjálfun í að- ferðum geislagreiningar, sér- staklega röntgenmyndatöku. Heitið röntgenlæknir kemur hins vegar ekki fyrir í Iðorða- safninu, enda er ljóst að orð- hlutinn röntgen- er ekki lengur fullnægjandi samheiti á verk- sviðum geislalæknisfræðinnar, því að sumar greiningaraðferðir hennar byggja ekki á notkun röntgengeisla. Nefna má óm- skoðun (sonographia, echogra- phia) og segulskoðun (magnetic resonance imaging). Wilhelm K. Röntgen Ekki er úr vegi að rifja upp nokkur söguleg atriði vegna 100 ára afmælis röntgenfræðinnar. Wilhelm Konrad Röntgen LÆKNABLAÐIÐ 1996; 82 (1845-1923) var þýskur eðlis- fræðingur og prófessor við eðlisfræðideild háskólans í Wiirzburg þegar hann fann geislana sem eftir honum eru nefndir. Hann hafði unnið að tilraunum á rafleiðslu í loft- tæmdu rými og af tilviljun kom- ið auga á að tækið, sem hann notaði, varpaði frá sér ósýnileg- um geislum sem þó höfðu áhrif á ljósmyndaplötu eins og sýni- legt ljós og framkölluðu flúr- skímu (fluoresence) eins og út- fjólublátt ljós. Þessi uppgötvun varð til þess að hann gerði skipulegar og ítarlegar tilraunir á hegðun geislanna. Pær sýndu að geislarnir hegðuðu sér öðru vísi en ljósgeislar, meðal annars brotnuðu þeir ekki í prisma og gengu auðveldlega í gegnum flest ljósþétt efni. Þessar til- raunir prófessors Röntgens urðu til þess að hann kom auga á það að geislana var hægt að nota til að gera skuggamyndir af misþéttum hlutum, svo sem af mjúkvefjum og beinum í útlim- um manna. Sjálfur nefndi hann geislana X-Strahlen (X-rays), en þegar hann hafði kynnt nið- urstöður sínar á fundi í vísinda- félaginu í Wúrzburg þann 28. desember 1895, ákvað félagið með atkvæðagreiðslu að þessir nýfundnu geislar skyldu kallað- ir Röntgen-geislar. Wilhelm K. Röntgen fékk Nóbelsverðlaun í eðlisfræði fyrir uppgötvun sína, þegar þau voru veitt í fyrsta sinn árið 1901. Allt fram til ársins 1975 var mælieiningin röntgen notuð til að gefa til kynna magn geislunar. Jóhann Heiðar Jóhannsson
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136

x

Læknablaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Læknablaðið
https://timarit.is/publication/986

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.