Sveitarstjórnarmál - 01.12.1995, Qupperneq 38

MÁLEFNI ALDRAÐRA
Ábyrgð og athafnir í þjónustumálum
aldraðra
Asgeir Jóhannesson, formaður samstarfnefiidar um málefni aldraðra og
Sunnuhlíðarsamtakanna í Kópavogi
Framsöguerindi á ráðstefnu um öldrunarþjónustu - rekstur oggœði -17. mars 1995
Þegar litið er til sögu íslensku þjóðar-
innar í aldanna rás er ljóst að öldrunarmál
hafa verið frá upphafi og langt fram á
þessa öld hluti af fátækraframfærslu bæði
hugmyndafræðilega og í framkvæmd.
Grundvöllur fátækraframfærslunnar
voru tíundarlögin sem Gissur biskup Is-
leifsson lét setja árið 1096. Það var hins
vegar sérstaða hér á íslandi að fram-
kvæmd laganna var í höndum hreppanna,
en í öðrum löndum Evrópu að mestu í
höndum klerka og kirkju. I tíundarlögun-
um er að finna elstu heimild um hreppa-
myndun hér á landi og voru framfærslumálin nær eina
viðfangsefni hreppanna á þjóðveldisöldinni.
Lög Jónsbókar um fátækraframfærslu giltu nær
óbreytt frá 1280-1834 hér á landi. Þar var kveðið á um
víðtæka framfærsluskyldu ættmenna og framfærslu-
skylda hreppanna tók ekki við fyrr en þraut framfærslu-
skyldu eða framfærslumöguleika ættarinnar. Árið 1834
var svo gefin út fátækrareglugerð, sem skilgreindi betur
en áður ákvæði um sveitfesti og framfærsluskyldu.
Árið 1894, eftir átta alda kyrrstöðu í málefnum aldr-
aðra, má sjá greiningu í Reykjavík milli aldraðra og ann-
arra þurfamanna á opinberri framfærslu, því þá eru þar 8
niðursetningar 70 ára og eldri en í Reykjavík bjuggu þá
um 5000 manns.
Það er ekki fyrr en kemur nokkuð fram á 20. öldina
sem verulegar breytingar verða til að tryggja öldruðum
og sjúkum bætta þjónustu og umönnun. Það verður með
þeim hætti að árið 1922 mynda nokkrir félagar úr Góð-
templarareglunni í Reykjavík samstarfshóp er þeir köll-
uðu „Samverjana" og stofna Elli- og hjúkrunarheimilið
Grund í Reykjavík, sem á sínum tíma braut blað í sögu
öldrunarþjónustu hér á landi og hefur alla tíð síðan veitt
öldruðum umfangsmikla þjónustu bæði hér á höfuðborg-
arsvæðinu og austur að Ási í Hveragerði.
Þá eru árið 1938 stofnuð Sjómannadagssamtök í
Reykjavík og Hafnarfirði, sem beita sér meðal annars
fyrir byggingu stórglæsilegs dvalarheimilis - Hrafnistu -
fyrir aldraða sjómenn og aðstandendur þeirra. Samtökin
fjármögnuðu þetta sjálf með stuðningi
margra góðra aðila í þjóðfélaginu. Hrafn-
ista í Reykjavík var formlega opnuð árið
1957 og síðan hafa Sjómannadagssamtök-
in staðið fyrir margháttuðum byggingar-
framkvæmdum í þágu aldraðra, svo sem
byggingu hjúkrunardeilda og íbúða.
Loks er þess svo að geta að árið 1979
stofna níu félög og klúbbar í Kópavogi til
samtaka um byggingu hjúkrunarheimilis
fyrir aldraða - Sunnuhlíðar - sem var
fyrsta sérhannaða hjúkrunarheimilið fyrir
aldraða sem tók til starfa hér á landi. Síð-
an hafa Sunnuhlíðarsamtökin staðið fyrir margháttuðum
byggingarframkvæmdum, m.a. íbúðabyggingum þar
sem lagður var grundvöllur að nýju eignar- og þjónustu-
fyrirkomulagi svo og nýjungum í byggingartækni og
stjómun.
Allir þessir þrír aðilar byggðu framkvæmdir sínar að
mestu á eigin fjáröflun en að minnihluta með stuðningi
opinberra aðila. En rekstur stofnana þeirra í þágu aldr-
aðra og sjúkra er að sjálfsögðu í samvinnu við stjómvöld
og fjármögnun úr opinbera kerfinu.
Um og eftir 1970 hefja sveitarfélög átak í uppbygg-
ingu dvalarheimila og B-álma Borgarspítalans rís af
granni ætluð fyrir aldraða og sjúka, þó að það markmið
hafi ekki náðst nema að hluta til enn sem komið er.
Á níunda áratugnum fjölgar svo dvalar- og hjúkranar-
heimilum á vegum sveitarfélaga bæði í Reykjavík og á
landsbyggðinni. Jafnframt era reistar íbúðir fyrir aldraða
á höfuðborgarsvæðinu og á öðrum þéttbýlisstöðum af
ýmsum aðilum og Reykjavíkurborg reisir sérstakar þjón-
ustumiðstöðvar fyrir eldri borgara. Þá kom og til sér-
stakrar lagasetningar um þessi mál, sett voru lög um
málefni aldraðra - stofnaður var framkvæmdasjóður
aldraðra og Húsnæðisstofnun ríkisins opnar fyrir lánveit-
ingar til bygginga í þágu aldraðra.
Við lok níunda áratugarins og í byrjun þess 10. eru
reist Eir og Skjól - umönnunar- og hjúkranarheimili fyr-
ir aldraða í samstarfi Reykjavíkurborgar og ýmissa fé-
lagasamtaka með tilstyrk framkvæmdasjóðs aldraðra.
228