Læknablaðið - 15.10.2001, Blaðsíða 81

UMRÆÐA & FRÉTTIR / FARALDSFRÆÐI 11
María
Heimisdóttir
Netfang:
mariah@decode.is
Faraldsfræðí í dag
Sjúklingasamanburðarrannsóknir IV
Söfnun gagna
Áður en nokkur gagnasöfnun hefst er nauðsynlegt að
skilgreina nákvæmlega sjúkdómstilfellin (cases) og
samanburðarhópinn (controls) eins og fjallað hefur
verið um í fyrri pistlum um sjúklingasamanburðar-
rannsóknir (SSR). Síðan er safnað upplýsingum um
áreitið, áhættuþáttinn eða hugsanlega orsök sjúk-
dómsins annars vegar en um útkomuna eða sjúk-
dóminn og birtingarform hans hins vegar. Einnig þarf
yfirleitt að safna gögnum um raskandi þætti (con-
founders) og þætti sem geta valdið milliverkunum
(effect modification, interaction). Meginniðurstöður
sjúklingasamanburðarrannsókna felast síðan í sam-
anburði á tíðni áreitisins meðal þeirra sem hafa sjúk-
dóminn og hinna sem hafa hann ekki.
Upplýsingum um sjúkdómsástand er oft safnað úr
fyrirliggjandi skrám, svo sem um krabbamein og at-
vinnusjúkdóma. I slíkum skrám er yfirleitt að finna
nokkuð greinargóð gögn um sjúkdóminn, svo sem
sjúkdómsgreiningu, útbreiðslu eða stig sjúkdóms, og
jafnvel meðferð og árangur eða afdrif sjúklingsins.
Hins vegar innihalda skrámar almennt ekki upplýsing-
ar um áreiti eða orsakir sjúkdómsins eða um aðra þætti
sem geta haft áhrif á tilurð og framgang sjúkdómsins.
Ef ekki eru til sérstakar skrár um þann sjúkdóm
sem rannsóknin beinist að þarf að leita annarra ráða.
Pannig má nota dánarvottorð, vottorð til Trygginga-
stofnunar, og fleiri skjöl af svipuðum toga til að bera
kennsl á einstaklinga sem hafa sjúkdóminn og afla
nauðsynlegra gagna um hann. Hið sama gildir þó hér
eins og um upplýsingar úr sjúkdómaskrám að alla
jafna er þar aðeins að finna upplýsingar um sjúkdóm-
inn eða útkomuna en ekki upplýsingar um áreiti eða
hugsanlega áhættuþætti.
í sumum tilvikum er nauðsynlegt að skoða sjúk-
lingana sérstaklega eða gera ákveðnar rannsóknir eða
mælingar til að afla upplýsinga um sjúkdóminn sem
tiltekin sjúklingasamanburðarrannsókn beinist að.
Söfnun upplýsinga um áreiti eða orsakir sjúk-
dómsins krefst yfirleitt sérstakrar gagnaöflunar þar
sem slíkar upplýsingar eru að jafnaði ekki skráðar í
sjúkraskýrslur eða sérstakar sjúkdómaskrár. Þó eru
undantekningar á því, svo sem ef áhættuþátturinn
eða áreitið er algengt og þekkt að því að hafa áhrif á
heilsufar eða ef áreitið tengist heilsu eða heilbrigðis-
þjónustu. Upplýsingar um slík áreiti eða áhættuþætti,
til dæmis reykingar, blóðflokk eða tiltekna lyfja-
meðferð, er gjarnan að finna í sjúkraskrám. Eins má
finna upplýsingar um suma starfstengda áhættuþætti
í sérstökum skrám. Sem dæmi má nefna mælingar á
geislun starfsmanna á röntgendeildum.
Þó áreitið sé ekki beinlínis tengt heilsufari eða
heilbrigðisþjónustu getur verið mögulegt að finna um
það upplýsingar í skrám eða skjölum, svo sem skýrsl-
um atvinnurekenda um vinnutíma starfsmanna (til
dæmis flugtímar hjá flugmönnum) eða skýrslum
fyrirtækja (til dæmis farsímanotkun einstaklinga).
Þegar engar slíkar skrár eru fyrir hendi þarf að
afla upplýsinga sérstaklega um áreitið bæði meðal
sjúkdómstilfella og samanburðareinstaklinga. Slíkt
má gera með ýmsum hætti, til dæmis með því að nota
spurningalista eða viðtöl. Ekki er alltaf mögulegt eða
æskilegt að safna upplýsingunum beint frá þátttak-
endum sjálfum, stundum er þeim aflað frá staðgengl-
um (proxies), sem oftast eru aðstandendur þátttak-
enda, eða frá læknum og öðru heilbrigðisstarfsólki
sem annast hafa þátttakendur.
Grundvallaratriði við gagnasöfnun í sjúklinga-
samanburðarrannsóknum, óháð því hvaða aðferð er
beitt, er að safna gögnunum með sama hætti meðal
beggja hópanna. Ef þessa er ekki gætt getur það vald-
ið skekkju í upplýsingunum (information bias) og þar
með skekkju í niðurstöðunum.
Upplýsingaskekkja getur átt sér margar rætur og er
nokkuð misjafnt eftir eðli hverrar sjúklingasaman-
burðarrannsóknar hver þeirra er mikilvægust. Skekkj-
an getur átt rót sína að rekja til þess hvernig spurning-
ar eru lagðar fyrir þátttakendur, hvemig spyrjendur
eða aðrir sem safna gögnum em þjálfaðir og hve mikið
þeir vita um sjúkdóminn, einnig getur skekkjan stafað
af upplifun og hugmyndum þátttakenda um sjúkdóm-
inn. Nokkur dæmi eru rakin hér á eftir.
Minnisskekkja (recall bias) vísar til þess að sjúk-
dómur getur haft áhrif á hve vel einstaklingar muna
eftir áreitinu. Fyrir því geta verið líffræðilegar orsak-
ir, svo sem ef um minnistap eða elliglöp er að ræða,
eða aðrar orsakir, til dæmis verður sjúkdómur stund-
um til þess að fólk reynir eftir mætti að rifja upp alla
atburði sem það telur geta tengst sjúkdómnum. Frá-
sagnarskekkja (reporting bias) er svipað fyrirbæri en
á við þegar fólk kýs að segja frá reynslu sinni af áreit-
inu á annan hátt ef það hefur sjúkdóminn en ef það
hefur hann ekki. Einkum er hætt við þessu ef áreitið
er tengt hegðun sem álitin er óæskileg eða jafnvel
ólögleg, svo sem neysla fíkniefna.
Spyrilskekkja (interviewer bias) verður til ef sá
sem aflar upplýsinga um áreitið gerir það á mismun-
andi vegu eftir því hvort um sjúkdómstilfelli eða sam-
anburðareinstakling er að ræða. Slík skekkja getur
komið fram hvort sem notaður er spurningalisti,
viðtal, eða leit í sjúkraskrám til að afla upplýsinga.
Því er jafnan lögð áhersla á að þeir sem safna gögnum
um áreiti viti ekki hvort viðkomandi þátttakandi
hefur sjúkdóminn eða ekki (talað er um að blinda
rannsakendur).
Læknablaðið 2001/87 845