Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 2012, Síða 90

Náttúrufræðingurinn - 2012, Síða 90
Náttúrufræðingurinn 90 1947 hafi hann á ný verið orðinn útbreiddur á Héraði.30 Járnframleiðsla og eldsneytis- notkun á Íslandi Því hefur verið haldið fram að Íslendingar hafi verið sjálfum sér nógir um járn frá landnámi og allt fram á 15. öld,31,32 þegar mikill inn- flutningur hófst á ódýru járni frá Svíþjóð.31 Aftur á móti hafa aldurs- greiningar á leifum eftir járngerð sýnt að hún hafi aðeins náð fram á 13. öld.33 Til þessarar framleiðslu þurfti mikið eldsneyti og var notast við viðarkol unnin úr birki. Eldsneyti gegndi mikilvægu hlut- verki í lífi Íslendinga fyrir iðnvæð- ingu. Enda þótt það sé viðurkennd staðreynd að skógar hafi hörfað mikið eftir landnám, þar til lá við útrýmingu (sjá nánar í næsta kafla), eru vísbendingar um að skógar- partar hafi varðveist langt fram eftir miðöldum. Nýtingu þessara skógar- parta var vandlega stýrt og sáu þeir fólki fyrir birki til eldsneytis með- fram nýtingu á öðrum eldsneytis- gjöfum. Því hefur verið haldið fram að á 17. öld hafi orðið breyting á þessu kerfi, mógrafir hafi verið aflagðar og skógar harkalegar nýttir, jafnvel svo að orsakaði endanlega eyðingu þeirra.34 Fyrri frjórannsóknir Þorleifur Einarsson hóf frjórann- sóknir eftir miðja 20. öld og var fremsti vísindamaður Íslendinga á því sviði um árabil. Þorleifur birti árið 1957 frjólínurit frá höfuðborgar- svæðinu og nágrenni Selfoss.35,36 Þar skiptir hann nútíma upp í fjögur tímabil með mismunandi loftslagi. Fyrsta tímabilið, sem einkennist af skorti á birkifrjóum, taldi hann upp- haflega vera síðjökultíma en álykt- aði síðar að það væri hluti af nútíma og nefndi það birkilausa skeiðið. Annað tímabilið byrjar fyrir um 9.000 árum og nefnir Þorleifur það birkiskeiðið fyrra. Þessu tímabili lýkur fyrir um 6.000 árum en þá taldi hann að aukin úrkoma og svalara veðurfar hafi valdið minnk- andi birkifrjói samhliða aukningu í mosagróum. Þetta tímabil kallaði hann mýrarskeiðið fyrra. Næsta tímabil, sem hefst fyrir um 5.000 árum og einkennist af aukningu á birkifrjói, nefndi Þorleifur birki- skeiðið síðara og taldi hann það hafa verið hlýjasta tímabil nútíma.2 Í lok þessa tímabils versnar veðurfarið, það verður kaldara og úrkomu- samara, og fyrir um 2.500 árum hefst mýrarskeiðið síðara. Landnám og sögulegur tími er hluti af þessu síðasta tímabili. Árið 1962 birtir Þorleifur síðan fyrstu stóru greinina um frjórann- sóknir og gróðurfarssögu á Íslandi. Hann segir í greininni að ekki sé hægt að nota frjórannsóknir til að kanna veðurfarsbreytingar eftir landnám þar sem áhrif mannsins á gróðurfar séu miklu meiri en áhrif veðurfarsins.2 Árið 1972 birtir Vasari37 fyrstu niðurstöður frjórannsókna úr stöðu- vatnaseti. Sýnin tók hann úr Hafra- vatni í Austur-Húnavatnssýslu og Lómatjörn í Biskupstungum. Vasari sýndi fram á mikilvægi einis í gróðurfarssögu landsins í upphafi nútíma. Margrét Hallsdóttir birti árið 1982 tvö ítarleg frjólínurit frá Hrafnkels- dal sem gerð voru í tengslum við fornleifafræðirannsóknir í dalnum. Í þessari rannsókn greinir Margrét á milli frjókorna fjalldrapa og birkis en ræðir um vandamál við að þekkja frjókorn ræktaðs korns.38 Í doktors- ritgerð sinni, sem Margrét varði fimm árum síðar, skoðar hún áhrif landnámsins á gróðurfar. Aðalein- kenni landnáms í gróðurfarssögu er brotthvarf birkis. Einn staður í Reykjavík og tveir á Suðurlands- undirlendinu voru skoðaðir. Niður- stöðurnar frá Suðurlandsundirlend- inu sýndu að veðurfar á Íslandi fór að versna fyrir um 2.500 árum með fallandi hitastigi, meiri úrkomu og minna af birkifrjókornum. Skömmu áður en öskulagið þekkta, landnáms- lagið, féll var aftur á móti skamm- vinn aukning í frjókornum birkis. Sú aukning virðist hafa náð hámarki fyrir landnám en eftir landnám féll magn birkifrjókorna mikið.3 Eftir þessar frumrannsóknir á frjó- kornum í mó og vatnaseti á Íslandi, þar sem áhrif landnáms voru aðal- viðfangsefnið, var heldur breytt um stefnu og var síðjökultími og upp- haf nútíma nú til skoðunar. Margrét Hallsdóttir,39 Svante Björck o.fl.40 og Mats Rundgren41,42 fjalla öll um síð- jökultíma og fyrri hluta nútíma. Chris Caseldine birti árið 2001 grein þar sem vandamál við að greina milli frjókorna fjalldrapa og birkis voru rædd. Caseldine er þeirrar skoðunar að uppruni hins íslenska birkis sé ekki þekktur og því sé það sé ekki nothæf aðferð að greina á milli frjókorna birkis og fjalldrapa út frá stærð.43 Egill Erlendsson varði árið 2007 doktorsritgerð þar sem hann kann- aði gróðurfarsbreytingar á tímabilinu 500 til 1500. Þar voru áhrif landnáms skoðuð sérstaklega. Rannsóknin var gerð á gögnum sem safnað var á þremur stöðum, í Mýrdal, undir Eyjafjöllum og í Reykholtsdal, og voru niðurstöðurnar ekki þær sömu fyrir alla þrjá staðina. Í Mýrdalnum var enginn skógur við landnám og hafði landnámið ekki mikil áhrif á gróðurfarið. Á hinum stöðunum var skógur við landnám og hörfaði hann hratt í nágrenni við bæi, en lengra frá bæjum tórði skógurinn fram á síðmiðaldir.4 Síðustu ár hefur uppruni hins íslenska birkis verið kannaður og möguleg blöndun milli birkis og fjalldrapa.44 Sú aðferð að greina á milli frjókorna birkis og fjalldrapa út frá stærð var könnuð, og kom í ljós að erfitt er að benda á ákveðin stærð- armörk til að greina þar á milli. Aðferðir Til þess að afla sýna var tekinn bor- kjarni úr vatnaseti lítillar tjarnar sem nefnist Helgutjörn og er nú innan Hallormsstaðarskógar (3. mynd). Tjörnin er í um 190 m yfir sjávarmáli, í efri hluta framhlaups sem nefnist Hólar og er norð- austan við Hallormsstaðarbæinn. Hin svonefnda Saksunarvatnsaska hefur fundist undir framhlaupinu en hún féll fyrir um 10.200 árum,
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168

x

Náttúrufræðingurinn

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.