Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Síða 57

á um sjálfstæða þjóðkirkju eða fullan aðskilnað ríkis og kirkju og þar með
stofnun fríkirkju í landinu. Gat fríkirkjufyrirkomulag einkum fengið tvenns
konar útfærslu. Onnur var sú að sérhver söfnuður yrði sjálfstæð eining er
réði málum sínum sjálf án íhlutunar annarra umfram það sem lög um
trúmálastarfsemi í landinu almennt kváðu á um (kongregationalistískt fyrir-
komulag). Hin byggðist á því að fríkirkja sú er kæmist á við aðskilnað héldi
því sem næst sama skipulagi og þjóðkirkjan að öðru leyti en að kirkjuþing
tæki við æðstu stjórn hennar og „löggjafarvaldi“ í hreinum kirkjulegum
málum eða svonefndum innri málum kirkjunnar. Mátti líta á sjálfstæða
þjóðkirkju er lyti stjórn kirkjuþings sem spor í átt að fríkirkju af þessu tagi.
Svo þurfti þó ekki að vera enda var þetta millistig ríkis- og fríkirkju takmark
í sjálfu sér í huga margra.
í áðurnefndri grein var fjallað um hvernig hugmyndir meirihluta
Kirkjumálanefndarinnar um sjálfstæði þjóðkirkjunar undir stjórn kirkjuþings
urðu opinber stefna hennar í biskupstíð Hallgríms Sveinssonar 1889-1908.
í framhaldi af því var fengist við hugmyndir Þórhalls Bjarnarsonar um
samband ríkis og kirkju og hugsanlegan aðskilnað. Þar var komist að þeirri
niðurstöðu að á lokaártugi 19. aldar hafi Þórhallur verið fylgjandi aðskilnaði.
Mikinn hluta biskupstíma síns var hann einnig virkur í umræðunni um
aðskilnað. Virðist hann hafa litið svo á að aðskilnaður mundi óhjákvæmilega
verða og að sér sem forystumanni þjóðkirkjunnar bæri að hafa skoðanir á
honum og taka þátt í að móta framkvæmdina. Enn á síðasta æviári sínu taldi
hann aðskilnað hafa jákvæðar hliðar og hvergi virðist hann hafa mælt gegn
honum. Virðist því mega líta svo á að Þórhallur hafi allt til æviloka litið svo
á að fríkirkjufyrirkomulag væri það sem koma skyldi og að hann hafi viljað
leggja sitt af mörkum til að svo mætti verða með farsælu móti. Þessari stefnu
virðist hann hafa fylgt einarðlega en þó innan þeirra marka sem embætti
hans setti honum en hann hlaut að standa vörð um hag þeirrar stofnunar
sem hann leiddi og fylgja þeirri meginstefnu sem hún hafði markað sér.3
Hér og í næstu grein þessa flokks verður glímt við spurninguna um
hvort prestastéttin hafi fylgt biskupi sínum í þessu efni eða tekið aðra
stefnu. Vegna umfangs efnisins og sérstakrar stöðu prestastefnanna tvö fyrstu
embættisár Þórhalls, 1909 og 1910, verður fengist við þær sérstaklega en
umræðan síðan greind til loka rannsóknartímans (1916) í sérstakri grein.
3 Hjalti Hugason 201 la. Sjá Óskar Guðmundsson 2011: 327.
55