Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Síða 115

Ungmennafélagshreyfingarinnar og sem pólitíkus að hann væri undanfari
Framsóknarflokksins.
Það væri óréttlátt að heimta að þessi bók gerði ítarlega úttekt á guðfræði
Þórhalls og áhrifunum sem hann varð fyrir frá helstu guðfræðistefnum
19.aldar. Hér er heldur ekki um létt verk að ræða því íslenskir guðfræð-
ingar sem stunduðu nám við háskólann í Kaupmannahöfn gerðu sjálfir
sjaldan grein fyrir þessum áhrifum og þau viðfangsefni sem biðu þeirra
heima kölluðu fremur á praktík en akademíska guðfræðivinnu. Það er
ljóst að nánast allir íslenskir guðfræðingar á seinni hluta 19. aldar og
í raun prestastéttin sem heild starfaði í anda þjóðkirkjuguðfræði þýska
guðfræðiprófessorsins Friedrichs Schleiermacher, en þeir fjalla lítið um hann
og sumir nefna hann hvergi á nafn. Hver gæti verið skýringin á þessu? Jú,
þær pólitísku aðstæður sem voru fyrir hendi á Islandi eftir að sjálfstæðs-
baráttan hófst voru eins og sniðnar að þessari guðfræði sem aðgreinir ríki
og kirkju, hina starfandi kirkju í söfnuðunum, sem tekur mið af lífsaðæð-
stæðum og (pólitískum)hagsmunum safnaðarins (þjóðarinnar) fremur en að
vera framlengdur armur (danska) ríkisvaldsins. „Heyra má ég erkibiskups
boðskap“ var sagt löngu áður og það gilti á Islandi þegar um kanselíið í
Kaupmannahöfn og Sjálandsbiskup var að ræða.
íslenska kirkjan var „landskirkja“ og fékk svo heitið þjóðkirkja með
stjórnarskránni 1874, en það var svo Þórhallur Bjarnarson sem gerði hana
að raunverulegri þjóðkirkju þegar hann varð biskup árið 1909. Þar var hann
brautryðjandi.
Þess vegna er það alveg rétt sem segir í lokaorðum Óskars í bókinni: „Það
kom í hlut Þórhalls að undirbúa og stjórna meginbreytingum á skipulagi
kirkjunnar, þróa skipulagið í þá átt sem stendur enn í dag. ... /En/ með
þolinmæði - og umfram allt umburðarlyndi tókst honum á biskupsstóli að
halda kirkjunni saman, gera hana að vettvangi fyrrir alla þjóð, líka þá sem
ekki aðhylltust kenningar hennar, sannkallaðri þjóðkirkju. Og þótt kirkjan
hafi stundum síðan lent í kreppum og legið við sundrungu, þá býr hún enn
að arfleifð Þórhalls, sem ef til vill nægir til að halda henni saman...“ (bls.
515-516). En þetta átti sér aðdraganda og þar blandast praktísk guðfræði
og pólitík saman eins og jafnan þegar breytingar verða á kirkjuskipan.
Þórhallur varð eins konar Jón Sigurðsson íslensku þjóðkirkjunnar og þetta
kemur best fram í afstöðu hans til tengsla ríkis og kirkju og fríkirkjumálsins
sem hann hóf að kynna í Kirkjublaði sínu í upphafi tíunda áratugarins.
Þessar línur koma ekki nægilega skýrt fram í framsetningu Óskars sem
113